Tranh đá quý tứ quý là bộ tranh ghép hạt đá vẽ bốn loài cây quen thuộc trong văn hoá Á Đông, phổ biến nhất ở Việt Nam là tùng, cúc, trúc, mai; bộ thứ hai hay gặp là mai, lan, cúc, trúc. Bộ tranh thường làm thành bốn tấm dọc treo cạnh nhau, hoặc một tấm ngang chia bốn ô, hợp với cầu thang, hành lang, phòng khách có tường dài.
Người mua tứ quý thường vướng ba câu hỏi: hai bộ cây khác nhau thế nào, nên mua bốn tấm rời hay tấm liền, và treo theo thứ tự nào cho khỏi sai. Bài trả lời lần lượt, rồi đi vào chỗ khó của từng loài cây khi làm bằng hạt đá, cách kiểm bốn tấm có đồng bộ không và vài lưu ý khi tặng.
Tứ quý là gì: hai bộ cây và cách hiểu bốn mùa
Chữ tứ quý ở đây nghĩa là bốn mùa. Bộ tranh dùng bốn loài cây, mỗi loài gắn với một nét tính cách được người xưa quý: tùng xanh quanh năm, đứng vững trong giá rét; cúc nở khi trời đã lạnh, gắn với người ẩn dật thanh cao; trúc thẳng, rỗng ruột, uốn mà không gãy; mai nở cuối đông đầu xuân, báo mùa mới. Đây là những biểu tượng quen thuộc trong thơ, tranh và đồ gốm Á Đông.
Bộ tùng – cúc – trúc – mai phổ biến nhất trên tranh bán ở Việt Nam. Bộ mai – lan – cúc – trúc thường được gọi là "tứ quân tử", tức bốn người quân tử, thiên về ý phẩm cách hơn ý bốn mùa. Hai bộ này hay bị gọi lẫn với nhau ngoài thị trường; khi đặt mua, bạn nên ghi rõ tên bốn loài thay vì chỉ ghi "tranh tứ quý".
Về chuyện gán mỗi loài cây với một mùa, cách hiểu quen thuộc nhất là mai gắn với mùa xuân và cúc gắn với mùa thu. Tùng và trúc là cây xanh quanh năm, nên các bộ tranh gán mùa cho chúng không thống nhất: có bộ để tùng ở mùa đông, có bộ để trúc. Với bộ tứ quân tử, lan thường được đặt ở vị trí mùa hạ. Không có bản chuẩn duy nhất; điều quan trọng là bốn tấm trong một bộ đi theo một thứ tự nhất quán mà người làm tranh nói rõ được.
Trong nhiều bộ tranh, mỗi loài cây đi kèm một con vật hoặc chi tiết: hạc dưới gốc tùng, chim sẻ trên cành mai, cúc bên tảng đá, trúc trong gió. Những chi tiết này làm bức tranh sống hơn nhưng cũng là chỗ dễ lộ tay nghề.
Bốn tấm rời, tấm liền chia ô hay tấm ngang: so sánh nhanh
Cùng một đề tài tứ quý, xưởng tranh đá thường làm ba dạng. Bảng sau giúp bạn chọn theo bức tường hơn là theo ảnh mẫu.
| Dạng | Nhận diện | Ưu điểm | Điều cần tính |
|---|---|---|---|
| Bốn tấm dọc rời | Bốn khung riêng, mỗi tấm một loài cây, thường cao gấp hai đến ba lần chiều ngang | Linh hoạt, treo được tường cao hẹp, cầu thang; mỗi tấm nhẹ, dễ treo | Phải căn đều khoảng cách và chiều cao; dễ lệch nếu treo vội |
| Một tấm liền chia bốn ô | Một khung lớn, bên trong có bốn ô hoặc vách chia | Treo một lần là xong, luôn thẳng hàng | Nặng, cần móc chịu lực tốt; tường phải đủ rộng |
| Một tấm ngang liền cảnh | Bốn loài cây vẽ chung trong một phong cảnh liền | Bố cục thoáng, hợp tường dài trên sofa | Ý bốn mùa kém rõ hơn; ít mẫu |
| Bộ hai tấm | Chỉ chọn hai loài, như tùng – mai hoặc trúc – mai | Hợp tường nhỏ hai bên cửa, tủ | Không còn đủ ý tứ quý, nên gọi đúng tên bộ |
Dạng bốn tấm dọc rời được chọn nhiều nhất vì hợp với nhà ống của người Việt: tường dọc cầu thang, khoảng giữa hai cửa sổ, hành lang hẹp. Với dạng này, cách treo ảnh hưởng tới vẻ đẹp nhiều ngang chất lượng tranh: bốn tấm đẹp mà treo so le vài phân thì nhìn như treo nhầm.
Tấm liền chia ô hợp với người không muốn mất công căn chỉnh, và với tường phẳng rộng ở phòng khách, sảnh. Hãy hỏi trọng lượng trước, vì một tấm liền khổ lớn có lớp đá phủ kín bốn ô có thể nặng hơn bạn nghĩ.
Treo theo thứ tự nào
Giữ một thứ tự nhất quán. Lỗi hay gặp nhất là treo bốn tấm lộn xộn, ví dụ mai nằm giữa cúc và trúc chỉ vì màu hồng của mai hợp với chỗ đó. Dù bạn theo cách gán mùa nào, hãy giữ đúng thứ tự người làm tranh đề xuất.
Chiều trái sang phải hay phải sang trái. Tranh và chữ Hán xưa đọc từ phải sang trái, nên một số người treo tứ quý theo chiều đó. Ngày nay nhiều gia đình treo từ trái sang phải theo thói quen đọc chữ quốc ngữ. Cả hai đều gặp; chỉ cần cả bộ đi theo một chiều và mọi người trong nhà thống nhất.
Theo hướng ánh sáng trong tranh. Tranh vẽ tốt thường có nguồn sáng thống nhất hoặc cành lá hướng vào giữa bộ. Khi treo, đặt các tấm sao cho cành cây ở hai tấm ngoài cùng hướng vào trong; nếu đặt ngược, bộ tranh như "quay lưng" ra hai bên.
Ở cầu thang. Treo dọc theo độ dốc cầu thang, mỗi tấm cao hơn tấm trước một bậc tương ứng, mép dưới các tấm cùng nằm trên một đường xiên song song với tay vịn. Thứ tự thường đi theo chiều bước lên.
Khoảng cách giữa các tấm. Khoảng cách đều nhau, thường vài phân đến khoảng một gang tay tuỳ khổ tranh. Khoảng cách quá rộng làm bộ tranh rời rạc thành bốn bức lẻ.
Làm từng loài cây bằng hạt đá: chỗ khó và chỗ nên soi
Mỗi loài cây trong tứ quý có một chỗ khó riêng khi chuyển sang chất liệu hạt đá. Biết chỗ khó giúp bạn nhìn ra bộ tranh làm kỹ hay làm nhanh:
- Tùng: tán lá là những chùm kim nhỏ xếp lớp, vỏ thân xù xì. Tranh kỹ có tán tùng nhiều tầng xanh đậm nhạt, thân cây có vảy vỏ bằng hạt nâu to nhỏ xen nhau. Tranh vội có tán tùng là một khối xanh tròn như cây bông cải.
- Cúc: bông cúc có nhiều lớp cánh mảnh. Hạt đá khó làm cánh mảnh, nên người làm kỹ chọn hạt rất mịn, rải theo đường cong từ nhụy ra. Bông cúc làm vội là một chấm vàng có viền.
- Trúc: thân thẳng có đốt, lá nhọn dài xếp theo nhóm. Đây là loài khó nhất với hạt đá vì lá trúc cần nét thon, đầu nhọn. Soi đầu lá: nhọn và có hướng gió là tay nghề tốt; đầu lá tù, to bè là làm nhanh.
- Mai: cành gân guốc, gãy khúc, hoa nhỏ năm cánh. Cành mai đẹp có độ già, chỗ gồ chỗ lõm; hoa mai làm bằng hạt trắng hoặc hồng nhạt, rải thưa có chủ ý. Cành mai thẳng đuột, hoa dày đặc đều nhau như in thì mất tinh thần của đề tài.
- Lan (bộ tứ quân tử): lá lan mảnh và cong, giống thử thách của lá trúc; hoa lan nhỏ, ít.
- Chim và đá đi kèm: mắt chim, mỏ chim chỉ vài hạt, đặt lệch là con chim mất hồn. Tảng đá bên gốc cúc nên có khối sáng tối, không phải mảng xám phẳng.
Nhìn chung, bộ tứ quý là đề tài thử tay nghề về nét mảnh. Bộ nào làm được đầu lá trúc nhọn và cánh cúc tơi thì các phần khác thường cũng chắc tay.
Khổ tranh, nền và chỗ treo hợp với bộ tứ quý
Tranh tứ quý dọc hợp nhất với tường hẹp mà cao: tường dọc cầu thang, mảng tường giữa hai cửa sổ, hành lang dẫn vào phòng khách, mảng tường bên cạnh tủ thờ (nhiều gia đình treo tứ quý ở phòng khách liền gian thờ, như một lối trang trí truyền thống). Ở những chỗ này, tranh ngang lớn không vừa, còn bốn tấm dọc nhỏ thì vừa khít.
Khổ tranh nên chọn theo chiều cao trần và độ rộng tường. Tường nhà ống thông thường hợp với bốn tấm dọc vừa phải; trần cao, tường rộng mới cần tấm lớn. Bốn tấm quá nhỏ trên một mảng tường lớn trông lạc lõng; bốn tấm quá lớn sát mép tường trông chật.
Nền tranh có ba kiểu chính: nền sáng (kem, trắng ngà) cho cảm giác thanh, hợp nhà sáng màu; nền tối (đen, nâu, xanh rêu) làm cây cối nổi bật, hợp nội thất gỗ tối; và nền vàng ánh nhũ, rực rỡ hơn, hợp không gian muốn trang trọng. Cả bốn tấm phải cùng một nền, cùng một khung.
Với cầu thang, chú ý chỗ người đi lên xuống có thể tì tay hoặc va vai vào tranh. Nên chọn tranh có kính hoặc lớp phủ chắc, khung bo góc, và treo cách tay vịn một khoảng an toàn. Trẻ nhỏ chạy cầu thang hay vịn tường, nên móc treo phải chắc, tranh không lung lay khi chạm.
Kiểm bốn tấm có đồng bộ không khi nhận hàng
Mua bộ tranh thì kiểm cả bộ, không kiểm từng tấm riêng. Đặt bốn tấm nằm cạnh nhau trên sàn sạch, dưới cùng một nguồn sáng, rồi làm theo thứ tự:
- So nền: bốn tấm cùng một tông màu nền, không có tấm vàng hơn, tấm xám hơn.
- So khung: cùng chất liệu, cùng màu, cùng bản rộng; góc khung khít, không hở.
- So kích thước: bốn tấm bằng nhau, đo bằng thước chứ không ước bằng mắt.
- So tay nghề: không có tấm nào làm kỹ hẳn, tấm nào làm vội hẳn; xem đầu lá trúc, cánh cúc, cành mai, tán tùng.
- Kiểm thứ tự: hỏi người bán thứ tự treo của bộ, ghi lại hoặc dán ký hiệu nhỏ sau lưng mỗi tấm.
- Kiểm móc: bốn tấm có móc ở cùng một vị trí so với mép trên, để treo cùng độ cao dễ hơn.
- Miết nhẹ mép tranh và lau thử góc bằng khăn ẩm để chắc hạt không rơi, màu không lem.
Khi treo, căng một sợi dây hoặc dùng thước laser kẻ đường thẳng để bốn tấm có mép trên (hoặc tâm) nằm cùng một đường. Chênh nhau một hai phân, bộ tranh đã trông lệch.
Tặng tranh tứ quý: hợp dịp nào, nói gì kèm
Tứ quý là quà hợp với người lớn tuổi, thầy cô, người làm văn hoá, giáo dục, vì ý nghĩa thiên về phẩm cách: bền bỉ, thanh cao, ngay thẳng, mở đầu mùa mới. Bộ tranh cũng hợp quà tân gia cho nhà có cầu thang hoặc phòng khách tường dài. Với dịp khai trương cửa hàng, tứ quý ít được chọn hơn các đề tài có ý buôn bán như thuyền buồm, nhưng vẫn hợp với văn phòng luật, văn phòng tư vấn, trường học.
Vì là bộ bốn tấm, người nhận cần đủ chỗ treo. Trước khi tặng, nên hỏi khéo xem nhà có tường dọc hoặc cầu thang không. Nếu không chắc, chọn dạng tấm liền chia ô khổ vừa sẽ dễ bố trí hơn bốn tấm rời.
Khi trao quà, một câu giải thích ngắn về ý nghĩa bốn loài cây thường được đón nhận hơn những lời chúc chung chung. Kèm một mẩu giấy ghi thứ tự treo mà người làm tranh đề xuất và cách lau bụi, người nhận sẽ không phải đoán. Nếu muốn so thêm các mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tranh tứ quý và tranh tứ bình có giống nhau không?
Tứ bình là cách gọi chung một bộ bốn tấm treo cạnh nhau, đề tài có thể là bốn mùa, bốn cô gái, bốn cảnh. Tứ quý là một đề tài cụ thể dùng bốn loài cây. Vì vậy tranh tứ quý thường được làm dạng tứ bình, nhưng không phải tứ bình nào cũng là tứ quý.
Có thể mua lẻ một hoặc hai tấm trong bộ tứ quý không?
Nhiều xưởng vẫn bán lẻ, ví dụ chỉ một tấm mai hoặc cặp tùng mai cho tường nhỏ. Khi đó không còn trọn ý bốn mùa, nên gọi đúng tên bức là tranh mai, tranh tùng. Nếu định mua thêm sau, hãy hỏi xưởng có giữ được nền và khung giống hệt không.
Bộ tứ quý có treo trong phòng ngủ được không?
Được, nhất là các bộ nền sáng, màu dịu. Đề tài cây cỏ tĩnh, không có hình ảnh động mạnh, nên hợp chỗ nghỉ hơn tranh ngựa phi hay thác đổ. Chỉ lưu ý tranh đá nặng, không nên treo ngay trên đầu giường nếu móc chưa thật chắc.
Tranh tứ quý bằng đá có cần treo đúng hướng mùa không?
Không có quy định bắt buộc treo tấm mùa xuân ở hướng đông hay tấm mùa đông ở hướng bắc. Một số người thích sắp như vậy cho có ý, nhưng phần lớn gia đình chỉ cần bốn tấm theo một thứ tự nhất quán và đẹp với bức tường.
Lá trúc trong tranh bị rụng hạt ở đầu lá thì có sửa được không?
Đầu lá là chỗ hạt mảnh và ít keo nhất nên dễ bong khi va quệt. Xưởng làm tranh thường gắn lại được bằng đúng loại hạt và keo cũ. Bạn nên giữ lại những hạt rơi trong một túi nhỏ và mang tranh về nơi bán để sửa.