Tỳ hưu Bắc Kinh nên được phủi bụi hằng tuần bằng cọ mềm khô, đi theo chiều các lọn bờm và lọn đuôi, rồi lau mặt nhẵn bằng khăn vi sợi khô; chỉ dùng khăn hơi ẩm với đồng và đá tự nhiên, không ngâm nước bột đá và resin, không dùng cồn hay chất tẩy trên lớp mạ. Dáng này nhiều kẽ hơn kiểu tròn, nên bụi đọng nhanh và khó lấy nếu để lâu.
Bài hướng dẫn dụng cụ, cách lau theo từng chất liệu, chuyện "tắm tỳ hưu" theo tập quán và chất liệu nào chịu được, cách giữ tượng qua mùa nồm miền Bắc và mùa mưa miền Nam, cách đóng gói khi chuyển nhà và những gì có thể làm khi sừng, đuôi bị gãy.
Bụi bám ở đâu trên dáng Bắc Kinh
So với kiểu tròn mặt nhẵn, tỳ hưu Bắc Kinh có nhiều chỗ bụi trú: kẽ giữa các lọn bờm sau gáy, rãnh giữa các lọn đuôi, khe giữa chân và bụng, miệng há với kẽ răng, vảy dọc sống lưng, các lớp lông vũ trên cánh. Bụi đọng lâu ở những kẽ này sẽ kết với hơi ẩm và hơi dầu trong không khí thành lớp cáu bám chặt, lúc đó phủi khô không còn ăn.
Tượng đặt gần bếp, gần cửa sổ mặt đường, trong cửa hàng có nhiều người ra vào thì bẩn nhanh hơn nhiều so với tượng trong tủ kính. Mặt trên của lưng, đầu và đuôi hứng bụi nhiều nhất; mặt dưới bụng và trong miệng thì ít bụi hơn nhưng khó với tới.
Một dấu hiệu dễ nhận ra là màu. Tượng đồng có lớp bụi mỏng trông xám mờ, mất độ ánh; tượng bột đá phủ nhũ trông như bị phủ một lớp phấn. Khi thấy màu ở các mặt trên khác hẳn màu ở mặt dưới khuất, đó là lúc cần làm sạch.
Vì vậy, với dáng Bắc Kinh, nhịp phủi bụi đều đặn quan trọng hơn những lần lau kỹ thưa thớt. Phủi khô hằng tuần mất một hai phút, trong khi lấy lớp cáu đã bám nhiều tháng có thể mất cả buổi và dễ làm trầy lớp hoàn thiện.
Dụng cụ nên có
Không cần dụng cụ đắt tiền. Một bộ nhỏ dưới đây đủ cho hầu hết tượng:
- Cọ lông mềm: cọ trang điểm cũ đã giặt sạch, cọ vẽ bản rộng hoặc cọ phủi bụi bàn phím, để luồn vào kẽ bờm, đuôi.
- Khăn vi sợi: hai chiếc, một khô, một để làm hơi ẩm khi cần; vi sợi giữ bụi tốt và ít làm xước.
- Tăm bông: lau miệng, kẽ răng, mắt, chỗ cọ không vào được.
- Bóng thổi khí: loại dùng vệ sinh máy ảnh, thổi bụi khỏi kẽ sâu mà không chạm vào bề mặt.
- Nước sạch và xà phòng trung tính pha loãng: chỉ dùng cho đồng và đá tự nhiên khi thật bẩn.
- Khăn lót: trải dưới tượng khi lau để nếu lỡ tay, tượng không rơi thẳng xuống mặt cứng.
Cất bộ dụng cụ này trong một hộp nhỏ đặt gần chỗ bày tượng. Dụng cụ trong tầm tay thì việc phủi bụi hằng tuần mới thành thói quen, thay vì đợi đến khi tượng bám bụi dày mới đi tìm cọ. Cọ dùng xong nên gõ nhẹ cho rơi bụi, thỉnh thoảng giặt bằng xà phòng và phơi khô.
Những thứ nên tránh: miếng rửa bát, bàn chải cứng, giấy ăn khô thô (để lại xơ và có thể xước), cồn, nước tẩy rửa đa năng, kem đánh răng, chanh và giấm trên lớp mạ hay đá chứa canxi.
Cách lau theo từng chất liệu
Mỗi chất liệu chịu nước và chịu ma sát khác nhau. Bảng dưới tóm cách lau định kỳ và cách xử lý khi bẩn nhiều:
| Chất liệu | Lau định kỳ | Khi bẩn nhiều | Điều cần tránh |
|---|---|---|---|
| Đồng trần | Cọ khô, khăn vi sợi khô | Khăn hơi ẩm với xà phòng trung tính, lau khô ngay | Chất tẩy mạnh nếu muốn giữ lớp xỉn tự nhiên |
| Đồng mạ, giả cổ | Cọ khô, khăn mềm khô | Khăn hơi ẩm nước sạch, không chà | Kem đánh bóng kim loại, cồn |
| Bột đá phủ nhũ, sơn | Cọ khô, bóng thổi khí | Khăn vắt thật kiệt, chấm nhẹ, không chà | Ngâm nước, khăn ướt sũng |
| Đá tự nhiên, ngọc | Khăn vi sợi khô | Rửa nhanh bằng nước sạch, lau khô | Chất có axit với đá chứa canxi; nước nóng đột ngột |
| Resin | Cọ khô, khăn mềm | Khăn hơi ẩm, lau khô | Dung môi, cồn, để nắng |
Khi không chắc chất liệu, cứ coi như là bột đá: chỉ dùng cọ khô và khăn khô. Đó là cách an toàn nhất cho mọi loại.
Nếu muốn thử một cách lau mới, hãy thử trước ở chỗ khuất như mặt dưới đế hoặc mặt trong chân, đợi khô rồi xem có đổi màu, mất bóng không, sau đó mới làm cho cả tượng.
Tục "tắm tỳ hưu": làm theo nếp nhà, chọn đúng chất liệu
Một số gia đình có tục "tắm" tỳ hưu khi mới mua về hoặc theo dịp, bằng nước sạch, nước muối loãng, nước pha rượu gừng hay nước ngâm thảo mộc, rồi phơi nơi thoáng. Đây là tập quán dân gian, mỗi nơi một cách, không có cách nào bắt buộc và cũng không phải điều kiện để tượng "dùng được". Nếu gia đình bạn có nếp này, cứ giữ, chỉ cần chọn cách hợp với chất liệu.
Đồng và đá tự nhiên chịu nước sạch tốt, rửa xong lau khô kỹ là được. Nước muối có thể làm đồng loang màu nếu để khô đọng lại, nên rửa lại bằng nước sạch. Đá chứa canxi như cẩm thạch không hợp với nước có axit. Bột đá và resin có lớp sơn, ngâm nước có thể làm phồng sơn, thấm vào lõi qua vết nứt nhỏ; với hai chất liệu này, nhiều người chỉ lau nhẹ bằng khăn ẩm như một nghi thức tượng trưng.
Phơi tượng dưới nắng gắt hay "phơi trăng" ngoài trời qua đêm cũng là lời truyền phổ biến. Nắng mạnh làm phai đá như thạch anh tím, làm sơn resin ngả màu; sương đêm đọng trên đồng làm xỉn loang. Phơi chỗ thoáng, có bóng râm là đủ để tượng khô.
Mùa nồm, mùa mưa và nắng
Mùa nồm ở miền Bắc, độ ẩm có lúc rất cao, hơi nước đọng thành giọt trên mọi bề mặt mát. Tượng đồng ngưng nước, nếu để đọng lâu sẽ lên đốm xỉn, có khi lên lớp gỉ xanh ở kẽ. Bột đá hút ẩm qua những chỗ sơn mỏng, lâu ngày phồng rộp. Gỗ nở ra rồi co lại khi trời hanh, dễ nứt ở sừng, đuôi. Trong những ngày này, bạn lau khô tượng bằng khăn vi sợi mỗi khi thấy mặt tượng mờ hơi nước, đóng cửa tủ kính, và nếu có máy hút ẩm thì bật trong phòng.
Ở miền Nam, mùa mưa không nồm như miền Bắc nhưng độ ẩm cao kéo dài; chỗ bày gần cửa sổ hay ban công dễ bị hắt mưa. Kiểm tượng sau những trận mưa lớn, nhất là tượng bày gần cửa.
Nắng là kẻ thù thầm lặng. Ánh nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính mỗi ngày làm phai đá màu, làm sơn và nhũ bạc dần, làm resin vàng ố. Nếu chỗ bày ưng ý lại có nắng buổi chiều, dùng rèm mỏng hoặc dời tượng lùi vào trong vài chục phân là đủ. Với quả cầu hoặc khối đá trong suốt đặt cạnh tỳ hưu, nắng còn có thể bị hội tụ thành điểm nóng, nên càng cần tránh.
Tượng bày ở cửa hàng, văn phòng
Tỳ hưu ở quầy hàng, quán ăn, sảnh văn phòng chịu bụi đường, hơi dầu, khói và tay người chạm nhiều hơn hẳn ở nhà. Nhịp phủi bụi nên dày hơn, có thể hai ba lần mỗi tuần, gắn vào việc lau quầy hằng ngày. Người phụ trách vệ sinh nên được dặn rõ chất liệu tượng và dụng cụ được dùng, vì thói quen lau mọi thứ bằng khăn ướt với nước tẩy rửa sẽ làm hỏng bột đá và lớp mạ chỉ sau vài tháng.
Ở quán có bếp, hơi dầu bám lên tượng thành lớp nhờn bắt bụi. Với đồng và đá, có thể lau bằng khăn hơi ẩm pha chút xà phòng trung tính, sau đó lau lại bằng khăn nước sạch rồi lau khô. Với bột đá, chỉ chấm nhẹ bằng khăn vắt kiệt có xà phòng loãng ở mặt nhẵn, tránh kẽ. Nếu lớp nhờn quá dày, dời tượng xa khu bếp là giải pháp bền hơn lau thường xuyên.
Khách hay sờ vào tượng ở quầy, có người còn xoa đầu, xoa lưng tỳ hưu theo lời truyền. Những chỗ được sờ nhiều sẽ mòn lớp nhũ, bóng lên ở đồng. Đó là dấu vết sử dụng tự nhiên, không phải lỗi. Nếu muốn hạn chế, đặt tượng lùi vào trong hoặc trong hộp kính nhỏ.
Chuyển nhà và khi sừng, đuôi bị gãy
Chuyển nhà là lúc tỳ hưu Bắc Kinh hay gãy nhất. Đóng gói từng con riêng: bọc sừng và đuôi bằng mút hoặc giấy xốp trước, quấn băng dính giấy nhẹ để giữ, rồi quấn toàn thân bằng bóng khí nhiều lớp. Đặt vào hộp vừa khít, chèn đầy khoảng trống, ghi chú chiều đặt và chữ dễ vỡ. Không xếp tượng cùng thùng với sách hay đồ nặng. Tượng đồng nặng nên đặt đáy thùng, tượng bột đá đặt trên cùng hoặc mang theo người.
Nếu sừng hoặc đuôi gãy, giữ lại đủ mảnh, kể cả mảnh vụn nhỏ, gói riêng. Gãy gọn ở bột đá, đá, gốm có thể gắn bằng keo hai thành phần dùng cho đá hoặc gốm; lau sạch bụi mặt gãy, bôi keo mỏng, ép khớp, cố định bằng băng dính giấy trong thời gian keo khô theo hướng dẫn. Đường gắn có thể sơn dặm cho đỡ lộ. Với đồng, sừng bị cong có thể nắn nhẹ nếu không có vết nứt; gãy hẳn thì cần thợ hàn, thợ đồng.
Một số gia đình, theo niềm tin riêng, không muốn bày tượng đã gãy gắn lại. Đó là lựa chọn cá nhân, không phải điều phải làm. Nếu thay tượng mới, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để chọn con cùng cỡ với chỗ bày cũ.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên lau tỳ hưu Bắc Kinh một lần?
Phủi bụi khô hằng tuần là nhịp hợp lý, nhất là với dáng Bắc Kinh nhiều kẽ. Lau kỹ hơn bằng khăn hơi ẩm (với chất liệu chịu nước) vài tháng một lần hoặc khi thấy bẩn. Tượng trong tủ kính có thể thưa hơn.
Tỳ hưu đồng bị xỉn đen có nên đánh bóng không?
Tuỳ sở thích. Nhiều người thích lớp xỉn tự nhiên vì trông có tuổi. Nếu muốn sáng lại, đồng trần có thể đánh bằng kem chuyên dụng cho đồng; đồng mạ và đồng giả cổ thì không nên, vì sẽ mất lớp hoàn thiện.
Tỳ hưu bột đá bị bong sơn có sửa được không?
Chỗ bong nhỏ có thể dặm lại bằng sơn hoặc nhũ cùng tông, dùng cọ nhỏ. Bong mảng lớn thì nên nhờ thợ sơn tượng. Sau khi sửa, tránh lau bằng khăn ướt ở chỗ đó trong vài ngày cho sơn khô cứng.
Có nên cho tỳ hưu "uống nước" hằng ngày như một số lời truyền không?
Đó là lời truyền dân gian, không bắt buộc. Nếu làm, với đồng và đá, lau khô ngay sau đó để tránh đốm nước và xỉn. Với bột đá và resin, nên chỉ làm tượng trưng bằng khăn ẩm vắt kiệt, không đổ hay ngâm nước.
Có thể dùng máy hút bụi để làm sạch tỳ hưu không?
Có thể dùng đầu hút nhỏ, lực hút thấp, đặt cách bề mặt một chút để hút bụi trong kẽ, nhất là với tượng đồng. Không dùng lực mạnh cho tượng có chi tiết gắn rời, đá nhỏ đính mắt hay lớp nhũ dễ bong.
Tượng để lâu bị mốc trắng ở kẽ là sao?
Thường do ẩm kéo dài, đặc biệt ở tượng gỗ hoặc bột đá để trong tủ kín mùa nồm. Lau sạch bằng khăn khô, phơi chỗ thoáng có bóng râm, rồi giữ tủ khô bằng gói hút ẩm. Mốc tái lại nhiều lần thì cần đổi chỗ bày.