Trong quan niệm Á Đông, quả cầu mang ý nghĩa của hình tròn: trọn vẹn, viên mãn, hoà hợp, không góc cạnh; khi làm bằng đá, nó còn gợi sự vững chắc, tụ lại một chỗ. Hình ảnh khối cầu đã có mặt từ lâu trong mỹ thuật truyền thống, như viên ngọc giữa hai con rồng trên mái đình chùa hay quả tú cầu dưới chân sư tử đá, trước khi quả cầu thạch anh trở thành món bày phổ biến như ngày nay.
Bài này không bàn chuyện đặt cầu ở đâu, cỡ nào, mà đi vào lớp nghĩa phía sau: hình tròn trong cách nghĩ người Việt và người Hoa, các mô típ khối cầu trong kiến trúc và tượng linh vật, hình ảnh quả cầu pha lê trong văn hoá phương Tây, các quan niệm phong thủy hiện đại thường gặp, và cách đọc những lời rao như "quả cầu chiêu tài" cho tỉnh táo.
Hình tròn trong quan niệm Á Đông: tròn là trọn
Tiếng Việt có nhiều cách nói dùng chữ "tròn" để chỉ sự đầy đủ: tròn trịa, tròn bổn phận, tròn năm, vẹn tròn. Trăng rằm tròn là lúc đẹp nhất của tháng; mâm cơm sum họp thường là mâm tròn, cả nhà quây quanh. Trong chữ Hán, "viên" vừa nghĩa là tròn, vừa có nghĩa là trọn vẹn, như trong "viên mãn", "đoàn viên". Hình tròn vì thế mang sẵn ý về sự hoàn tất, đoàn tụ, không thiếu sót.
Một lớp nghĩa khác đến từ quan niệm vũ trụ cổ "trời tròn đất vuông". Bánh chưng vuông, bánh dày tròn trong truyền thuyết Lang Liêu là ví dụ quen thuộc nhất với người Việt: vuông tượng đất, tròn tượng trời. Đồng tiền xu cổ hình tròn lỗ vuông cũng thường được giải thích theo cùng ý. Khối cầu là hình tròn ở ba chiều, nên được coi như hình tròn ở dạng trọn vẹn nhất.
Hình tròn còn gắn với ý không có góc cạnh, không có điểm nhọn. Trong phong thủy nhà ở, các góc nhọn, cạnh sắc chĩa vào chỗ ngồi thường bị coi là không tốt; vật tròn được dùng như cách làm mềm không gian. Dù bạn có theo phong thủy hay không, ý tưởng này cũng trùng với cảm nhận thẩm mỹ chung: một vật tròn đặt giữa những đường thẳng của bàn tủ làm không gian dịu lại.
Ngọc rồng: lưỡng long tranh châu trên mái đình, chùa
Đi qua nhiều đình, chùa, miếu ở Việt Nam, bạn dễ gặp trên bờ nóc mái hình hai con rồng uốn mình chầu vào giữa, nơi đặt một khối tròn, thường gọi là lưỡng long tranh châu hoặc lưỡng long chầu nguyệt. Khối tròn ở giữa được giải thích khác nhau: có cách hiểu là viên ngọc quý, có cách hiểu là mặt trời hoặc mặt trăng, nhiều khi được trang trí ngọn lửa xung quanh.
Hình ảnh rồng vờn ngọc có mặt trên đồ gốm, vải vóc, đồ gỗ chạm, chứ không chỉ trên mái. Trong cách giải thích phổ biến, ngọc là thứ quý giá, tinh tuý mà rồng giữ gìn; hai rồng cùng hướng vào ngọc gợi sự cân bằng, đối xứng và hướng về điều tốt. Đây là mô típ trang trí có lịch sử lâu dài trong mỹ thuật Á Đông; các cách giải thích cụ thể có nhiều dị bản, không nên coi một cách nào là duy nhất đúng.
Nhiều quả cầu phong thủy ngày nay được bày cùng tượng rồng, hoặc đặt trên đế chạm rồng, như một cách nối với mô típ này. Khi chọn những mẫu như vậy, bạn đang mua một vật trang trí mang dáng dấp mỹ thuật truyền thống, còn ý nghĩa của nó là sự gửi gắm của người bày. Để ý rằng mô típ rồng chầu ngọc trên đình chùa thuộc không gian thờ tự, nên khi kể lại cho người khác, cách nói tôn trọng là vừa đủ.
Tú cầu dưới chân sư tử và khối cầu trong tay linh vật
Cặp sư tử đá trước cổng nhà, cổng đình hay cửa công trình thường có một con đặt chân lên quả cầu, gọi là tú cầu, con kia đặt chân lên sư tử con. Cách giải thích phổ biến cho rằng sư tử đực giữ tú cầu tượng trưng cho quyền uy, sự cai quản, còn sư tử cái với sư tử con tượng trưng cho sự che chở, nối dõi. Quả tú cầu thường được chạm hoa văn như đan lưới, gợi quả bóng kết bằng lụa.
Trong múa lân, múa sư tử dịp Trung thu hay khai trương, cũng có cảnh lân vờn quả cầu, nhảy theo quả cầu. Ở các vùng dân tộc phía Bắc, tục ném còn ngày hội xuân dùng quả còn khâu bằng vải, gắn với mong ước mùa màng và đôi lứa. Mỗi nơi một hình thức, nhưng khối tròn trong các tục lệ ấy đều liên quan tới niềm vui, sự sum vầy và điều tốt lành.
Ngoài sư tử, nhiều tượng linh vật khác cũng ôm hoặc ngậm khối tròn: tỳ hưu ngậm đồng tiền hay viên ngọc, thiềm thừ ngậm đồng xu, rồng cuộn quanh quả cầu. Quả cầu đứng một mình trên đế, theo cách nhìn này, là phần "ngọc" được tách ra khỏi linh vật, giữ lại ý quý giá, trọn vẹn mà bỏ đi phần hình tượng con vật. Đó là một cách lý giải vì sao quả cầu đơn giản lại được coi là vật phẩm phong thủy riêng.
Quả cầu pha lê ở phương Tây: từ hình ảnh người xem bói đến vật trang trí
Ở châu Âu, quả cầu pha lê gắn chặt với hình ảnh người xem bói trong truyện cổ, tranh minh hoạ và phim ảnh: một người ngồi trước quả cầu trong, nhìn vào đó để đoán chuyện. Lối "nhìn vào vật trong suốt hay mặt nước để thấy điều ẩn giấu" có ở nhiều nền văn hoá, và quả cầu pha lê trở thành biểu tượng quen thuộc nhất của nó trong văn hoá đại chúng phương Tây. Đây là một lớp nghĩa khác hẳn với ý viên mãn của Á Đông.
Từ nửa sau thế kỷ hai mươi, phong thủy được giới thiệu rộng rãi sang các nước phương Tây và hình thành những cách thực hành mới, trong đó quả cầu pha lê mài giác treo cửa sổ được dùng để tán ánh sáng, làm sinh động góc tối. Khi những sản phẩm này quay lại thị trường châu Á, người mua nhận được một vật phẩm mang hai lớp văn hoá đan vào nhau.
Hiểu chuyện này giúp bạn đọc mô tả sản phẩm tỉnh táo hơn. Một quả cầu thạch anh đặt trên đế gỗ ở phòng khách Việt thường được giải thích theo lớp nghĩa Á Đông: tròn đầy, tụ khí, hoà hợp. Một quả cầu pha lê mài giác treo cửa sổ thường đi kèm lời giải thích kiểu phương Tây: tán ánh sáng, làm khí lưu chuyển. Cả hai đều là quan niệm, có nguồn gốc khác nhau, không thay thế hay mâu thuẫn với nhau.
Quả cầu trong phong thủy nhà ở hiện đại: các quan niệm thường gặp
Tụ khí. Quan niệm phổ biến nhất cho rằng vật tròn, nặng, bằng đá giúp khí tụ lại, không tản mát, nên quả cầu hay được đặt ở phòng khách, sảnh, bàn làm việc. Đây là cách diễn đạt của phong thủy, không phải hiện tượng đo được.
Làm mềm góc nhọn. Một số người đặt quả cầu ở chỗ có cạnh tủ, cột nhà chĩa vào, với ý dùng vật tròn hoá giải cạnh sắc. Về thẩm mỹ, đặt một vật tròn cạnh đường thẳng cũng làm bố cục dịu hơn.
Theo phương vị bát quái. Theo cách chia bát quái hay gặp trong sách phong thủy nhà ở, góc Đông Bắc gắn với học hành, góc Tây Nam gắn với hôn nhân, gia đạo, cả hai thuộc hành Thổ; đá được xếp vào hành Thổ nên quả cầu đá thường được khuyên đặt ở hai góc này. Các trường phái khác nhau có cách xác định phương vị khác nhau.
Theo màu ngũ hành. Quả cầu được chọn màu theo mệnh: thạch anh tím, hồng cho người hợp hành Hoả hoặc Thổ, thạch anh trắng cho hành Kim, thạch anh xanh cho hành Mộc, thạch anh đen cho hành Thuỷ, theo cách phối của nhiều người bán. Cách phối có nhiều dị bản.
Ý nghĩa khi tặng. Quả cầu thường được chọn làm quà tân gia, khai trương với lời chúc tròn đầy, vững vàng. Ý nghĩa nằm ở lời chúc, không cần kèm lời hứa nào.
Đọc lời rao "quả cầu chiêu tài" cho tỉnh táo
Mô tả sản phẩm quả cầu hay dùng những từ rất mạnh. Vài điểm giúp bạn đọc mà không bị cuốn theo:
- "Chiêu tài", "kích tài lộc": đây là cách diễn đạt mong ước, không phải công dụng. Không có quả cầu nào làm tăng doanh thu theo kiểu đo được; người bán tử tế sẽ nói "theo quan niệm".
- "Năng lượng mạnh", "chữa bệnh", "cân bằng sức khoẻ": thạch anh có đặc tính vật lý thật như độ cứng, tính áp điện dùng trong đồng hồ, nhưng không có bằng chứng khoa học cho công dụng chữa bệnh của quả cầu đặt trong nhà. Có vấn đề sức khoẻ thì gặp bác sĩ.
- "Bắt buộc khai quang mới linh": khai quang là tập quán, nhiều gia đình làm theo nếp riêng, nhiều người không làm. Không nên vì lời rao mà chi thêm tiền cho dịch vụ.
- "Đặt sai sẽ rước hoạ": lời doạ này không có cơ sở; nếu một vị trí làm bạn băn khoăn, cứ dời sang chỗ khác an toàn, đẹp mắt hơn.
- Tên đá kêu nhưng không ghi chất liệu thật: các tên như "pha lê thạch anh", "thạch anh nhân tạo cao cấp" cần được hỏi rõ là thạch anh tự nhiên, thạch anh nấu chảy hay thuỷ tinh.
- Thông số rõ ràng: một tin rao đáng tin thường ghi đường kính, khối lượng, chất liệu, nguồn gốc nếu biết, có ảnh thật dưới ánh sáng tự nhiên.
Nói cách khác, ý nghĩa của quả cầu là một lớp văn hoá đẹp bạn có thể đón nhận, còn quyết định mua nên dựa trên những gì kiểm được: chất liệu, kích thước, độ hoàn thiện và chỗ đặt an toàn.
Chọn quả cầu theo điều mình muốn gửi gắm
Bảng gợi ý dưới đây ghép ý nghĩa thường được nói tới với loại quả cầu và chỗ đặt hợp lý về thực tế. Cột ý nghĩa là quan niệm phổ biến, không phải công dụng.
| Điều muốn gửi gắm | Loại quả cầu hay được chọn | Chỗ đặt hợp lý | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|---|
| Gia đình hoà thuận, sum vầy | thạch anh hồng, thạch anh trắng | phòng khách, kệ chung của cả nhà | tránh nắng làm phai màu hồng |
| Học hành, tập trung | thạch anh tím, thạch anh trắng cỡ nhỏ | bàn học, cách mép bàn | chọn cỡ nhỏ, đế vững, xa tầm tay trẻ nhỏ |
| Công việc vững vàng | thạch anh tóc, mã não | bàn làm việc, phòng họp | đế nặng, không đặt trên chồng giấy tờ |
| Chúc tân gia, khai trương | cầu thạch anh có đế đẹp | tuỳ người nhận | ghi rõ chất liệu, cỡ trên thiệp để người nhận biết cách giữ |
| Không gian dịu, có điểm nhìn | cầu có bao thể đẹp, cầu đục màu trầm | góc kệ có đèn dịu | nền tối giúp bao thể nổi |
Nếu không chắc nên chọn ý nghĩa nào, cứ chọn quả cầu bạn thấy đẹp nhất khi cầm trên tay. Một món đồ được yêu thích và giữ gìn cẩn thận đã là một lời chúc tốt cho chính không gian của mình.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu phong thủy có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm Á Đông, quả cầu mang ý nghĩa hình tròn: trọn vẹn, viên mãn, hoà hợp, không góc cạnh; làm bằng đá thì gợi thêm sự vững chắc, tụ lại. Ý nghĩa này là lớp văn hoá, giúp món đồ thành lời chúc, không phải công dụng đo đếm được như tăng tài lộc.
Viên ngọc giữa hai con rồng trên mái đình là gì?
Mô típ thường gọi là lưỡng long tranh châu hoặc lưỡng long chầu nguyệt. Khối tròn ở giữa được giải thích là viên ngọc quý, mặt trời hoặc mặt trăng tuỳ cách hiểu, nhiều khi có ngọn lửa trang trí. Đây là mô típ mỹ thuật lâu đời, có nhiều dị bản giải thích.
Sư tử đá đặt chân lên quả cầu là con đực hay con cái?
Theo cách bố trí phổ biến, con giữ quả tú cầu thường được coi là sư tử đực, tượng trưng cho quyền uy, cai quản; con đặt chân lên sư tử con là sư tử cái, tượng trưng cho che chở. Cách nhận biết chi tiết còn tuỳ mẫu tượng và vùng.
Quả cầu thạch anh có chữa được bệnh không?
Không có bằng chứng khoa học cho việc quả cầu thạch anh đặt trong nhà chữa bệnh hay cải thiện sức khoẻ. Thạch anh có đặc tính vật lý thật như độ cứng và tính áp điện, nhưng đó không phải công dụng y học. Có vấn đề sức khoẻ, bạn nên gặp bác sĩ.
Quả cầu pha lê treo cửa sổ có cùng ý nghĩa với quả cầu đá để bàn không?
Không hẳn. Quả cầu đá để bàn thường được giải thích theo lớp nghĩa Á Đông: tròn đầy, tụ khí. Quả cầu pha lê mài giác treo cửa sổ phổ biến qua cách thực hành phong thủy ở phương Tây, nhấn mạnh tán ánh sáng, làm góc tối sinh động. Cả hai đều là quan niệm.
Mua quả cầu có cần làm lễ khai quang không?
Không bắt buộc. Khai quang là tập quán, mỗi gia đình, mỗi vùng làm theo nếp riêng, nhiều người chỉ lau sạch rồi bày. Nếu gia đình bạn có nếp làm, cứ làm theo nếp đó; không nên vì lời rao mà chi thêm tiền cho dịch vụ khai quang.