Đế vừa với quả cầu là đế có vành tiếp xúc rộng khoảng một phần ba đến một nửa đường kính quả cầu, đủ sâu để quả cầu không lăn khi bị chạm ngang, có lớp lót mềm ở chỗ đá chạm đế, và tự thân đủ nặng để không bập bênh. Đế quá nhỏ làm quả cầu kênh lên như sắp rơi; đế quá rộng khiến quả cầu chìm, mất dáng tròn, và vành đế cạ vào phần đá có thể nhìn thấy.
Đế là phần nhiều người chọn sau cùng, thậm chí nhận luôn chiếc đế đi kèm mà không nhìn kỹ. Bài này đi qua các loại đế hay gặp, cách tính lòng đế theo đường kính cầu, cách đo khi mua online, chuyện lớp lót, cách giữ đế gỗ và đế đồng, và các quan niệm về màu và chất liệu đế.
Đế làm ba việc: giữ, nâng, và định phong cách
Việc đầu tiên của đế là giữ quả cầu đứng yên. Một quả cầu đặt trực tiếp trên mặt bàn chỉ chạm bàn ở một điểm, chỉ cần một cú rung nhẹ hay mặt bàn hơi nghiêng là lăn. Đế biến điểm chạm đó thành một vòng tròn, tạo ma sát và vành chặn. Với quả cầu nặng, đế còn phân tải lên diện tích rộng hơn, đỡ để lại vết lõm trên mặt gỗ.
Việc thứ hai là nâng quả cầu lên một chút, tách nó khỏi mặt phẳng. Khoảng hở dưới quả cầu cho ánh sáng lọt vào từ phía dưới, giúp quả cầu trong suốt hiện rõ bao thể và độ trong hơn. Với đế có đèn, phần nâng này còn là chỗ đặt nguồn sáng.
Việc thứ ba là định phong cách. Cùng một quả cầu thạch anh, đặt trên đế gỗ trơn trông mộc và hiện đại; đặt trên đế gỗ chạm sóng nước hay mây trông cổ điển; đặt trên đế đồng ba chân rồng thì trang trọng, hợp phòng khách theo lối truyền thống. Vì thế, khi chọn đế, bạn nên nhìn cả không gian chứ không chỉ nhìn quả cầu.
Các loại đế thường gặp
Bảng tóm tắt các loại đế bán phổ biến cho quả cầu phong thủy, kèm điểm cần xem khi chọn.
| Loại đế | Chất liệu thường gặp | Hợp cỡ cầu | Điểm cần xem |
|---|---|---|---|
| Đế tròn khoét lõm | gỗ hương, gỗ cẩm, gỗ thông, gỗ tạp phủ sơn | từ 4 đến 20 cm | gỗ có nứt chân chim không, lòng khoét có nhẵn không |
| Đế vòng (ring) | acrylic trong, kim loại, gỗ uốn | cầu nhỏ, 3–8 cm | vành có cạnh sắc không, có chịu được khối lượng cầu không |
| Đế ba chân, bốn chân | đồng đúc, hợp kim mạ | từ 6 đến 15 cm | chân có cân không, đầu chân có bọc mềm không |
| Đế chạm hình | gỗ chạm sóng, mây; đồng chân rồng, chân lân | từ 8 đến 20 cm | phần chạm có đâm vào mặt đá không |
| Đế đá nguyên khối | đá tự nhiên khoét lõm | từ 15 cm trở lên | đế nặng, mặt đáy phẳng, lòng có lót |
| Đế xoay, đế đèn | nhựa, kim loại, có mô tơ, đèn | tuỳ tải trọng ghi trên đế | tải trọng, nguồn điện, độ ồn |
Đế gỗ khoét lõm là loại phổ biến nhất vì dễ làm vừa nhiều cỡ, chịu tải tốt và không cạ xước mặt đá. Đế vòng acrylic gần như vô hình, hợp với cầu nhỏ cần khoe trọn vẹn, nhưng không nên dùng cho cầu nặng vì vành mảnh dễ biến dạng theo thời gian.
Lòng đế bao nhiêu là vừa: tỉ lệ với đường kính cầu
Gọi đường kính quả cầu là D và đường kính vành tiếp xúc của đế, tức vòng tròn nơi mặt đá chạm đế, là d. Kinh nghiệm thực hành của người bán và người chơi là d nên nằm trong khoảng từ một phần ba đến một nửa D. Với quả cầu 9 cm, vành tiếp xúc từ 3 đến 4,5 cm là đẹp. Với quả cầu 15 cm, khoảng 5 đến 7,5 cm.
Vì sao tỉ lệ này hợp lý? Khi vành tiếp xúc bằng một phần ba đường kính, quả cầu chỉ chìm vào đế một đoạn nhỏ, chừng ba phần trăm đường kính, nên gần như toàn bộ hình tròn được nhìn thấy. Khi vành bằng một nửa đường kính, quả cầu chìm sâu hơn, khoảng bảy phần trăm, chắc chắn hơn nhưng vẫn giữ dáng. Vượt quá mức này, đế bắt đầu "nuốt" phần dưới quả cầu; nhỏ hơn một phần tư thì quả cầu đứng kênh, chạm nhẹ đã lăn.
Quả cầu nặng nên chọn phía trên của khoảng, tức gần một nửa đường kính, để ma sát lớn hơn. Quả cầu nhỏ để bàn có thể chọn phía dưới để khoe dáng. Riêng đế có lòng lõm hình chảo, mặt đá không chạm một vòng mà tựa vào một dải; khi đó bạn chỉ cần nhìn quả cầu đặt vào có đứng thẳng, cân đối, không chạm đáy lõm là được.
Đo đế trước khi mua online
Mua đế rời, hoặc mua quả cầu và đế ở hai nơi, là lúc dễ lệch cỡ nhất. Làm theo các bước sau để đế về là vừa:
- Đo đường kính quả cầu thật bằng cách kẹp giữa hai vật phẳng dựng đứng, đo ba hướng, lấy trung bình.
- Tính khoảng vành tiếp xúc cần có: chia đường kính cho ba và cho hai, được hai đầu của khoảng.
- Hỏi người bán đường kính lòng đế đo ở đâu. Có nơi ghi đường kính ngoài của đế, có nơi ghi đường kính miệng khoét; hai con số này khác nhau nhiều.
- Xin ảnh đế chụp thẳng từ trên xuống, có thước đặt cạnh, và ảnh chụp ngang có quả cầu cỡ tương tự đặt lên.
- Hỏi khối lượng tối đa đế chịu được nếu là đế vòng mảnh, đế chân kim loại hay đế xoay.
- Khi nhận, đặt quả cầu vào và ấn nhẹ ngang từ bốn phía. Quả cầu chỉ hơi nhích rồi về chỗ là vừa; trượt hẳn ra khỏi đế thì đế quá nông.
Nếu lỡ mua đế hơi rộng, có thể chêm một vòng nỉ dày hoặc vòng cao su vào miệng đế để thu nhỏ vành. Đế hơi nhỏ thì khó sửa hơn, nên đổi.
Lớp lót và mặt tiếp xúc: chi tiết nhỏ giữ quả cầu khỏi xước
Vì sao cần lót. Thạch anh có độ cứng 7 trên thang Mohs, cứng hơn gỗ và đồng nhiều, nên bản thân đế không làm xước được thạch anh. Cái gây xước là hạt bụi lọt vào giữa, bởi bụi nhà có lẫn hạt cát, mà cát phần lớn chính là thạch anh. Mỗi lần xoay quả cầu trên đế trần, hạt cát cạ một vòng lên mặt đá. Lớp lót mềm giữ hạt bụi chìm vào sợi vải thay vì cạ lên đá.
Chất liệu lót. Nỉ dán, da mỏng, vòng cao su hoặc silicone đều dùng được. Nỉ đẹp và êm nhưng bám bụi; cao su tăng ma sát tốt, hợp với cầu nặng; da mỏng sang và bền. Tránh băng keo hai mặt dán trực tiếp vào chỗ đá chạm vì keo có thể dính lại lên mặt đá khi trời nóng.
Đá mềm càng cần lót. Quả cầu huỳnh thạch có độ cứng 4, đá cẩm thạch khoảng 3, đá lưu ly khoảng 5 đến 5,5. Những chất liệu này có thể bị đế đồng, thậm chí đầu ốc vít lộ ra, làm xước hoặc mẻ. Với đá mềm, lớp lót gần như bắt buộc.
Thay lót khi bẩn. Lớp nỉ lâu ngày dính bụi và dầu tay, chuyển sang màu xám. Lớp lót bẩn lại thành giấy nhám mịn. Gỡ ra thay mới mỗi năm một lần, hoặc khi thấy bề mặt lót cứng lại, là đủ.
Đế đồng, đế gỗ chạm: giữ gìn từng chất liệu
Đế gỗ cần tránh hai thứ: nắng trực tiếp làm phai sơn, nứt gỗ, và nước đọng làm phồng. Khi lau quả cầu bằng khăn ẩm, nhấc quả cầu ra khỏi đế để nước không chảy xuống lòng đế. Đế gỗ tạp phủ sơn bóng lâu ngày có thể bong sơn ở vành tiếp xúc; vết bong đó không ảnh hưởng quả cầu nhưng nhìn kém, có thể sơn dặm hoặc lót nỉ che lại.
Đế đồng đúc sẽ ngả màu theo thời gian do lớp ô xít hình thành tự nhiên. Có người thích màu cũ đó vì trông trầm; có người muốn giữ sáng. Lau bằng khăn mềm khô là đủ cho việc hằng ngày; muốn đánh sáng lại thì dùng loại kem đánh đồng chuyên dụng, làm khi đã nhấc quả cầu ra, lau sạch kem trước khi đặt cầu lại để kem không bám lên mặt đá. Đế hợp kim mạ đồng thì không đánh mạnh vì dễ mòn lớp mạ, lộ màu kim loại bên dưới.
Đế chạm hình rồng, mây, sóng cần xem kỹ các đầu nhọn như sừng, móng, ngọn sóng. Nếu chúng chạm vào mặt đá, đó là điểm dễ xước nhất. Một đế chạm tốt được làm sao cho mặt đá chỉ tựa vào vành lót, còn phần chạm chỉ bao quanh, không đỡ trọng lượng.
Đế và quan niệm: màu, chất liệu theo ngũ hành
Trong cách nói của nhiều người bán vật phẩm, đế được chọn theo ngũ hành của quả cầu hoặc của gia chủ: đế gỗ thuộc Mộc, đế đồng thuộc Kim, đế đá thuộc Thổ. Có người phối theo quan hệ tương sinh, chẳng hạn quả cầu thạch anh được xếp vào hành Thổ thì chọn đế màu đỏ, nâu đỏ với ý Hoả sinh Thổ; có người lại chỉ chọn theo màu nội thất. Đây là quan niệm phong thủy dân gian, mỗi sách, mỗi người giải thích một kiểu, không có quy định thống nhất.
Một quan niệm khác thường được nhắc là quả cầu phải "có chỗ ngồi", không nên lăn lóc trên mặt bàn, vì vật tượng trưng cho sự tròn đầy mà để chênh vênh thì mất ý nghĩa. Dù tin hay không, lời khuyên này trùng với chuyện thực tế: quả cầu không đế dễ lăn rơi và dễ xước.
Nếu phân vân giữa quan niệm và thẩm mỹ, bạn có thể chọn đế hợp không gian trước, rồi xem màu đế có ngẫu nhiên khớp với cách phối ngũ hành mình thích hay không. Một chiếc đế chắc, vừa khít, có lót mềm là đúng phần việc của nó; phần ý nghĩa là thứ bạn gửi gắm thêm, không nên vì nó mà chọn một chiếc đế quá nhỏ hay không vững.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu 10 cm nên chọn đế có lòng bao nhiêu?
Vành tiếp xúc khoảng 3,3 đến 5 cm là vừa, tức một phần ba đến một nửa đường kính cầu. Quả cầu 10 cm thạch anh nặng khoảng 1,4 kg nên nghiêng về phía 4,5 đến 5 cm để chắc chắn hơn. Hỏi người bán đường kính lòng đế đo ở miệng khoét, không phải đường kính ngoài.
Có nên đặt quả cầu trực tiếp lên mặt bàn không cần đế?
Không nên. Quả cầu chỉ chạm bàn ở một điểm nên rất dễ lăn khi bàn rung hay hơi nghiêng, và mỗi lần lăn là một lần mặt đá cạ lên mặt bàn. Ít nhất nên dùng một vòng đế đơn giản hoặc một vòng nỉ dày để quả cầu đứng yên.
Đế vòng acrylic có dùng cho quả cầu lớn được không?
Không nên dùng cho quả cầu nặng trên khoảng 1 kg. Vành acrylic mảnh chịu tải tập trung lâu ngày có thể nứt hoặc biến dạng, nhất là khi trời nóng. Đế vòng hợp nhất với cầu nhỏ 3 đến 8 cm cần khoe trọn dáng tròn trên kệ trưng bày.
Đế đồng có làm xước quả cầu thạch anh không?
Đồng mềm hơn thạch anh nên bản thân đồng không làm xước được. Điều gây xước là hạt bụi, hạt cát lọt vào giữa đế và mặt đá. Với đá mềm như huỳnh thạch, đá cẩm thạch, lưu ly thì đồng có thể gây xước. Cách an toàn là luôn có lớp lót mềm ở vành tiếp xúc.
Đế gỗ lâu ngày bị nứt có ảnh hưởng gì không?
Vết nứt nhỏ ở thân đế chủ yếu ảnh hưởng thẩm mỹ. Nhưng nếu vết nứt chạy qua vành tiếp xúc làm vành bị lệch, quả cầu có thể đứng kênh và dễ lăn. Khi thấy nứt lan tới vành, nên thay đế mới, nhất là với quả cầu nặng.
Màu đế có cần hợp mệnh gia chủ không?
Đó là quan niệm phong thủy dân gian, không phải quy định. Nhiều người phối màu đế theo ngũ hành, nhiều người chỉ chọn theo nội thất. Điều nên ưu tiên là đế vững, vừa khít và có lót mềm; màu đế là phần bạn chọn thêm theo sở thích hoặc niềm tin của gia đình.