Giếng trời nhà ống hợp với món chịu ẩm, chịu nước và có đáy thoát nước: chum gốm men hoặc bồn đá nhỏ ở đáy giếng, khối đá tự nhiên, linh vật đá đặc như rùa, ếch, cá chép, và món treo như chuông gió đồng, khánh đồng nhỏ treo vào dầm thép chắc. Món ở đáy giếng nên kê cao khỏi sàn và tránh đúng vệt mưa hắt thẳng xuống; món treo phải treo bằng móc, cáp không gỉ, xa lan can cầu thang và ngoài tầm với của trẻ.
Giếng trời là lời giải quen thuộc của nhà ống Việt Nam: nhà sâu 15–20 m, chỉ rộng 4–5 m, phải có một khoảng thông từ mái xuống để lấy sáng, lấy gió. Trong cách nghĩ dân gian, giếng trời là chỗ khí lưu thông, nên nhiều nhà muốn đặt ở đây một món mang ý tụ, giữ hay mang tiếng động nhẹ. Chuyện thiết kế giếng trời to nhỏ, ở đâu thuộc kiến trúc; bài này chỉ bàn món đặt ở đáy giếng và món treo dọc giếng, trong môi trường vừa trong nhà vừa ngoài trời.
Giếng trời là một môi trường lai
Giếng trời có hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất có mái kính hoặc mái lấy sáng che phía trên, chỉ để thông gió qua khe; kiểu này gần như là không gian trong nhà, không có mưa rơi thẳng xuống. Kiểu thứ hai để hở hoàn toàn hoặc có lưới, mưa rơi thẳng xuống đáy giếng; đáy giếng lúc này là một khoảng sân nhỏ trong lòng nhà.
Với kiểu hở, đáy giếng nhận nước mưa trực tiếp, độ ẩm cao quanh năm, rêu mọc trên tường và sàn. Với cả hai kiểu, không khí trong giếng chuyển động mạnh hơn phần còn lại của nhà, vì giếng hoạt động như ống khói hút gió từ dưới lên. Ánh nắng chiếu xuống chỉ vài giờ mỗi ngày, xiên theo mùa.
Tức là món đặt trong giếng trời phải chịu được ẩm như ngoài trời, nhưng lại được nhìn gần như trong nhà, từ phòng khách, cầu thang, hành lang các tầng. Món vừa phải bền, vừa phải đẹp ở khoảng cách gần. Đây là chỗ khó chọn nhất trong nhà ống.
Nhu cầu, món hay chọn và lưu ý cho giếng trời
Bảng dưới chia theo vị trí trong giếng trời, gợi ý món và điều cần lưu ý:
| Vị trí | Nhu cầu | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đáy giếng hở | Một món chính mang ý tụ, chứa | Chum gốm men, bồn đá nhỏ, khối đá | Kê cao; lỗ thoát nước; không đặt đúng vệt mưa rơi |
| Đáy giếng có mái | Món trang trí như trong nhà | Linh vật đá, bình gốm, chậu cây cảnh nhỏ | Vẫn ẩm hơn phòng; tránh gỗ chưa xử lý |
| Treo giữa giếng | Tiếng động nhẹ, chuyển động | Chuông gió đồng, khánh đồng nhỏ | Móc, cáp không gỉ; xa lan can; ngoài tầm tay |
| Gờ tường các tầng | Điểm nhấn dọc giếng | Chậu cây nhỏ, linh vật đá nhỏ đã gắn cố định | Gờ hẹp: món phải gắn; rơi từ tầng cao rất nguy hiểm |
| Tường đáy giếng | Một mảng nhìn từ phòng khách | Phù điêu đá, tranh gốm ngoài trời | Gắn bằng vít, keo chuyên dụng ngoài trời |
| Giếng có bể nước, tiểu cảnh | Món kết hợp nước | Thuộc đá cảnh, non bộ | Đây là chủ đề riêng; chỉ cần lưu ý điện và chống muỗi |
Điểm chung: mọi món ở cao trong giếng trời phải được gắn cố định. Giếng trời có người đi qua đáy, và một món rơi từ tầng ba xuống là tai nạn nghiêm trọng.
Đáy giếng: đặt món ở đâu cho khỏi mưa hắt
Với giếng hở, nước mưa rơi xuống không đều. Nó tập trung thành một vệt bên dưới mép mái, nơi nước chảy từ mái hàng xóm, từ ống thoát xuống, và bắn tung ra xung quanh. Quan sát một trận mưa to là thấy vệt đó. Món đặt đúng vệt này sẽ bị nước dội cả mùa mưa, bắn bùn, và nếu là chum thì đầy nước tràn ra.
Chỗ hợp cho món ở đáy giếng hở thường là góc khuất mưa hơn, sát một bức tường, hoặc dưới phần mái đua của tầng trên. Món kê trên bệ cao 10–15 cm, bệ có khe hở để nước chảy qua, không ngâm chân. Sàn đáy giếng phải có độ dốc và phễu thu nước; món không được đặt chắn phễu thu.
Đáy giếng nhà ống thường nhỏ, 2–4 m². Một món chính là đủ: một chum gốm men cao 40–60 cm, một khối đá tự nhiên, hoặc một đôi linh vật nhỏ. Thêm chậu cây xanh thì món và cây nên cùng tông, ví dụ chum gốm men xanh rêu với dương xỉ, đá xám với trúc.
Chất liệu chịu ẩm và rêu
Gốm men cao lửa. Không hút nước, rêu khó bám trên mặt men, lau dễ. Đây là chất liệu hợp nhất cho chum, bình đặt đáy giếng. Gốm mộc không men thì hút nước, lên rêu, nhiều người thích vẻ cổ nhưng phải chịu bề mặt trơn.
Đá đặc. Granite, đá xanh, đá cuội lớn chịu ẩm tốt. Đá xốp như đá ong, sa thạch lên rêu nhanh, đẹp nhưng trơn.
Đồng. Đồng ở giếng trời ẩm sẽ chuyển màu nâu rồi xanh gỉ đồng theo thời gian. Có người thích, có người không. Chọn đồng đúc dày; đồng mỏng và mối hàn kém sẽ gỉ ăn sâu.
Gỗ đã xử lý ngoài trời. Một số gỗ cứng đã qua xử lý chống mục, phủ dầu ngoài trời có thể dùng cho đế, bục ở đáy giếng có mái. Ở giếng hở, gỗ vẫn xuống cấp nhanh hơn đá và gốm; chuẩn bị tinh thần phủ dầu lại hằng năm.
Không hợp. Gỗ chưa xử lý, cây đá quý ghép keo, tranh vải, tranh đá quý dán hạt, món giấy, đá nhuộm, bột đá sơn màu, sắt mạ. Tất cả đều hỏng nhanh trong ẩm.
Chuông gió và món treo trong giếng trời
Giếng trời có gió lùa lên đều, nên là chỗ nhiều nhà treo chuông gió hay khánh đồng. Tiếng chuông nhẹ vọng lên các tầng là điều nhiều gia đình thích. Chuyện treo chuông gió ở vị trí nào trong nhà theo bài trí là chủ đề riêng; ở đây chỉ nói chuyện chọn chuông và treo cho an toàn trong giếng.
Chọn chuông đồng hoặc nhôm ống, không chọn chuông thuỷ tinh hay sứ mỏng vì gió giếng trời có thể mạnh, chuông va nhau vỡ, mảnh rơi xuống đáy giếng. Chuông treo bằng móc thép không gỉ hoặc inox vào dầm thép, xà bê tông, không treo vào lưới chống rơi hay khung mái kính. Dây treo nên là cáp thép bọc nhựa hoặc xích inox, không dùng dây vải, dây nhựa vì sẽ mục.
Vị trí treo phải xa lan can cầu thang, hành lang ít nhất một tầm tay, để trẻ con đứng ở lan can không với ra được. Kiểm tra móc và dây mỗi đầu mùa mưa. Trước bão, gỡ chuông xuống.
Một lưu ý về hàng xóm: nhà ống liền kề, giếng trời nhà mình có khi chỉ cách phòng ngủ nhà bên một bức tường. Chuông kêu cả đêm khi gió mạnh có thể làm phiền. Chọn chuông âm trầm, ít ống, hoặc buộc lại khi trời có gió to về đêm.
Nhìn giếng trời từ các tầng: chọn món theo góc nhìn
Món trong giếng trời được nhìn từ nhiều độ cao: từ phòng khách tầng một nhìn ngang, từ cầu thang và hành lang tầng hai, tầng ba nhìn xuống. Một chum gốm đẹp khi nhìn ngang có thể chỉ còn là một vòng tròn miệng chum khi nhìn từ trên xuống. Vì thế, món ở đáy giếng nên đẹp cả mặt trên: chum có mặt nước phản chiếu trời, bồn đá có lá sen, khối đá có mặt trên vân đẹp, rùa đá có mai chạm.
Cũng vì góc nhìn từ trên, những thứ dưới đáy giếng mà nhìn ngang không thấy lại hiện ra rõ: rác lá rụng, rêu loang, ống thoát nước, dây điện. Một đáy giếng gọn sạch quan trọng ngang với món đặt ở đó.
Món treo giữa giếng như chuông gió được nhìn từ hành lang các tầng ở khoảng cách gần, gần như ngang mắt ở một tầng nào đó. Chọn món đẹp ở khoảng cách gần, không có mối hàn xấu, dây treo gọn, và treo ở độ cao không ngang mặt người đứng ở lan can, để không ai phải nghiêng đầu tránh.
Giếng trời có mái kính: nắng và nhiệt
Giếng trời có mái kính hay tấm lấy sáng không có mưa, nhưng có một vấn đề khác: nhiệt. Mái kính hướng nắng làm phần trên của giếng nóng lên đáng kể vào buổi trưa, như một nhà kính nhỏ. Món treo ở phần trên của giếng, gần mái, chịu nhiệt nhiều nhất; dây treo nhựa, keo, món bột đá sơn màu ở vị trí này xuống cấp nhanh.
Mái kính kín còn khiến hơi ẩm không thoát ra trên cùng mà đọng lại ở mặt dưới kính, rồi nhỏ giọt xuống đáy giếng những sáng nồm. Món đặt ngay dưới tâm mái sẽ hứng những giọt này; dời sang một bên, sát tường, hoặc chọn món chịu nước như gốm men. Một khe thông gió nhỏ ở mép mái, nếu nhà chưa có, giảm hẳn hiện tượng này, nhưng đó là việc của thợ làm mái.
Mái kính cũng bám bụi, lá và rêu ở mặt ngoài, khiến ánh sáng xuống đáy giếng yếu dần qua năm tháng. Khi lau mái kính, người làm thường đứng hoặc với tay qua phía trên giếng; món treo trong giếng nên được gỡ xuống trước để không bị va hay làm rơi. Đây là việc trên cao, cần dây an toàn hoặc thợ có kinh nghiệm.
Giữ đáy giếng không trơn, không đọng nước
Rêu trên sàn đáy giếng làm sàn trơn, nhất là sau mưa. Người già, trẻ con đi qua đáy giếng để sang phòng sau, hay ra phơi đồ, là những người có nguy cơ trượt ngã. Món đặt ở đáy giếng không nên làm hẹp lối đi, và khu vực quanh món nên được cọ rêu định kỳ.
Chum, bồn đá chứa nước là chỗ muỗi đẻ nếu nước đọng. Nhà ống nội đô vốn nhiều muỗi; một chum nước tĩnh ở giếng trời có thể thành nguồn muỗi cho cả nhà. Thả cá nhỏ, thay nước định kỳ, hoặc dùng chum có lỗ thoát.
Nếu giếng trời có máy bơm nước cho tiểu cảnh, đèn chiếu sáng, dây điện phải đi đúng tiêu chuẩn ngoài trời, ổ cắm có nắp chống nước, có thiết bị chống giật. Đây là việc của thợ điện, không tự đấu nối.
Mỗi đầu mùa mưa, nên dành một buổi dọn đáy giếng: vớt lá rụng trong chum, thông phễu thu nước, cọ rêu quanh món, kiểm móc treo. Phễu thu nước bị lá chặn là nguyên nhân phổ biến nhất khiến đáy giếng ngập sau một trận mưa to, nước tràn vào phòng khách.
Kiểm hàng cho món đặt giếng trời
Món giếng trời sống trong ẩm quanh năm, nên kiểm các điểm sau:
- Gốm men: men phủ đều cả trong lòng chum, không có chỗ rỗ men; gõ tiếng trong.
- Đá: hỏi đá đặc hay xốp; soi vết nứt, vì nước ngấm vào vết nứt sẽ tách dần.
- Chuông đồng: ống đồng dày, móc treo liền khối không hàn mỏng; dây treo đổi sang cáp không gỉ nếu đi kèm dây vải.
- Món có đáy rỗng: kiểm có lỗ thoát nước để không đọng nước bên trong.
Món mua về nên đặt thử ở đáy giếng qua một trận mưa trước khi cố định. Một trận mưa to sẽ cho biết món có nằm trong vệt nước hắt không, có đọng nước không, có làm chắn đường thoát nước không.
Chuông cho giếng trời nằm trong mục Chuông Gió, Khánh Treo của vatphamphongthuy.com; với giếng sát vách nhà bên, mẫu ống đồng ít ống, tiếng trầm là lựa chọn dễ sống chung hơn cả.
Câu hỏi thường gặp
Đáy giếng trời nhà ống nên đặt gì?
Món chịu ẩm và nước: chum gốm men, bồn đá nhỏ, khối đá tự nhiên, linh vật đá đặc. Kê cao khỏi sàn, có lỗ thoát nước, đặt ở góc khuất mưa, không chắn phễu thu nước và không làm hẹp lối đi.
Treo chuông gió ở giếng trời cần lưu ý gì?
Chọn chuông đồng hoặc nhôm, không thuỷ tinh. Treo bằng móc inox vào dầm chắc, dây cáp không gỉ. Xa lan can một tầm tay, ngoài tầm với của trẻ. Kiểm tra móc mỗi mùa mưa và gỡ xuống trước bão.
Đặt chum nước ở giếng trời có bị muỗi không?
Có thể, nếu nước tĩnh. Thả vài con cá nhỏ ăn bọ gậy, thay nước định kỳ, hoặc dùng chum có lỗ thoát nếu chỉ để trang trí. Nhà ống nội đô càng cần chú ý vì muỗi dễ lan khắp các tầng.
Đặt món trên gờ tường các tầng của giếng trời có được không?
Chỉ khi món được gắn cố định bằng keo hoặc vít chuyên dụng. Gờ thường hẹp, gió giếng trời mạnh, và món rơi từ tầng cao xuống đáy giếng có người qua lại là tai nạn nghiêm trọng.
Đồng để ở giếng trời bị xanh gỉ thì làm sao?
Đồng trong môi trường ẩm sẽ chuyển màu nâu rồi xanh theo thời gian, nhiều người coi là vẻ cổ. Nếu muốn giữ màu, chọn đồng có lớp phủ và lau khô sau mưa. Đồng mỏng gỉ ở mối hàn thì nên thay.