Vật phẩm ghi “gỗ” có thể thuộc một trong bốn kiểu: tạc từ một khúc gỗ liền (nguyên khối), ghép từ nhiều khối gỗ dán keo rồi tạc (gỗ ghép), mùn cưa trộn keo đổ khuôn (gỗ ép bột), hoặc gỗ rẻ tiền được nhuộm, tẩm mùi để giống gỗ quý. Bốn kiểu này khác nhau về độ bền, khả năng nứt, mùi thơm và giá trị lâu dài, dù sau lớp sơn bóng nhìn khá giống nhau.
Bài này giúp bạn đọc một món gỗ bằng mắt, bằng mũi và bằng tay: nhìn vân và thớ ở đâu, mạch ghép tốt trông thế nào, vì sao gỗ nứt chân chim, các loại gỗ hay gặp có mùi gì, và nên hỏi gì trước khi mua. Bài nói về tượng, tháp, hồ lô, như ý và các vật phẩm gỗ để bày; vòng tay gỗ và trầm hương có bài riêng.
Bốn cách gỗ xuất hiện trên một vật phẩm
Nguyên khối là cách làm truyền thống: chọn một khúc gỗ đủ lớn, phơi hoặc sấy cho khô, rồi đục, chạm thành hình. Cách này tốn gỗ vì phải bỏ đi nhiều phần, khúc gỗ lớn không có mắt, không có vết nứt lại hiếm. Món nguyên khối có vân chạy liên tục từ chân lên đầu, mỗi món một khác.
Gỗ ghép giải quyết bài toán khúc gỗ lớn. Thợ xẻ gỗ thành thanh hay khối nhỏ, dán keo ép lại thành một phôi to, rồi mới tạc. Ghép không phải là gian lận: nhiều tượng lớn trong đình chùa xưa cũng được ghép từ nhiều khối. Ghép tốt còn giúp giảm nứt vì các khối được xếp ngược chiều thớ để triệt tiêu co ngót. Điều cần là người bán nói rõ.
Gỗ ép bột là mùn cưa hoặc bột gỗ trộn keo, ép hay đổ vào khuôn như cách làm tượng bột đá. Sản phẩm có hình dáng sắc nét, đồng đều, giá rẻ, nhưng không có thớ gỗ thật, sợ nước và khó sửa. Bề mặt thường được in hoặc sơn giả vân.
Cuối cùng là gỗ thường được nhuộm màu, tẩm tinh dầu để giống gỗ quý. Gỗ có thể là gỗ thật, tạc nguyên khối hẳn hoi, nhưng không phải loại được ghi trong mô tả. Đây là kiểu khó nhận ra nhất, vì màu và mùi đều có thể làm giả trong một thời gian.
Bảng nhận diện bốn kiểu vật phẩm gỗ
Bảng tổng hợp những dấu hiệu bạn có thể kiểm bằng mắt và tay, không cần dụng cụ chuyên dụng.
| Kiểu | Vân gỗ | Đáy, mặt cắt | Cân nặng | Rủi ro thường gặp |
|---|---|---|---|---|
| Nguyên khối | Liên tục, mỗi món một khác | Thấy vòng năm hoặc thớ chạy liền | Tuỳ loại gỗ, đồng đều | Nứt chân chim nếu gỗ chưa khô kỹ |
| Gỗ ghép | Đổi hướng đột ngột ở mạch ghép | Thấy đường keo thẳng, các khối khác màu nhẹ | Tương tự nguyên khối | Hở mạch keo khi gặp ẩm nóng thất thường |
| Gỗ ép bột | Không có thớ, hoặc vân in lặp lại | Mịn đồng nhất như bìa ép, có khi thấy hạt mùn | Có thể nặng bất thường vì keo | Phồng, mủn khi dính nước, sứt khó sửa |
| Gỗ nhuộm, tẩm mùi | Vân thật nhưng màu đều quá mức | Màu ở lõi nhạt hơn màu bề mặt | Thường nhẹ hơn loại gỗ được rao | Mùi bay hết sau một thời gian, màu phai ở chỗ cọ |
Đáy là nơi đáng xem nhất. Nhiều xưởng đánh bóng kỹ mặt trước nhưng để đáy mộc hoặc chỉ phủ sơn mỏng. Ở đáy, bạn thấy được mặt cắt ngang thớ của gỗ thật, mạch keo của gỗ ghép, hoặc kết cấu mùn ép của gỗ bột.
Một mạch ghép kín, chạy thẳng, các khối được chọn cùng tông màu là dấu hiệu của tay nghề tốt. Mạch hở, keo trào, các khối lệch màu rõ là làm vội, dễ hở thêm theo thời gian.
Đọc vân gỗ: những gì mắt thường thấy được
Vân chạy qua cạnh. Trên gỗ thật, một đường vân ở mặt trước sẽ vòng qua cạnh và tiếp tục ở mặt bên, như sọc trên một khúc cây. Vân in hay vân vẽ thường dừng đột ngột ở cạnh, hoặc mặt bên có vân không ăn khớp với mặt trước.
Thớ đầu ở đáy. Mặt cắt ngang thớ, thường là đáy tượng, cho thấy các vòng năm cong hoặc các chấm lỗ mạch li ti. Đây là nơi khó làm giả nhất, vì gỗ ép bột chỉ cho mặt mịn đồng nhất, còn gỗ ghép lộ ra nhiều cụm vòng năm xếp cạnh nhau.
Lỗ mạch dưới ánh sáng xiên. Rọi đèn pin xiên sát bề mặt, gỗ thật có những rãnh và lỗ mạch rất nhỏ chạy theo thớ, kể cả sau khi đã phủ sơn mỏng. Sơn PU phủ quá dày có thể lấp hết, khi đó phải nhìn ở chỗ mài mòn hoặc ở đáy.
Mắt gỗ và vết tự nhiên. Mắt gỗ, đốm sẫm, vân lượn bất thường là dấu vết của cây thật. Một số người thích, một số không, nhưng chúng cho thấy món đồ không phải vân in.
Vân lặp giữa nhiều món. Nếu bạn thấy hai, ba món cùng mẫu có vân giống hệt nhau tới từng đường xoáy, đó là vân in hoặc giấy dán vân gỗ. Gỗ tự nhiên không bao giờ cho hai mặt vân trùng khít.
Màu ở chỗ mòn. Ở các điểm lồi hay cọ xát như mũi, tai, cạnh đế, gỗ nhuộm thường lộ màu nhạt hơn bên dưới; gỗ có màu tự nhiên đồng nhất từ ngoài vào trong.
Các loại gỗ hay gặp và mùi, màu đặc trưng
Dưới đây là những đặc điểm thường được thợ và người chơi đồ gỗ nhắc đến. Chúng giúp định hướng, không thay được giám định gỗ khi món đồ có giá trị cao.
- Gỗ hương: màu đỏ nâu đến nâu vàng, vân đẹp, khi bào hay chà nhám có mùi thơm nhẹ. Hay dùng cho tượng, hộp, đồ thư phòng.
- Gỗ trắc: màu nâu tím sẫm với vân đen, nặng, cứng, mùi hơi chua khi mới cắt. Đánh bóng lên nước rất đẹp.
- Gỗ mun: màu đen hoặc đen sọc, rất nặng và cứng, mịn. Thường làm món nhỏ vì khúc to hiếm.
- Gỗ mít: màu vàng chuyển nâu theo thời gian, nhẹ, dễ đục, ít nứt. Là loại gỗ quen thuộc trong tạc tượng thờ truyền thống ở nhiều vùng.
- Bách xanh, pơ mu: thơm mùi tinh dầu rõ, vân mịn. Món nhỏ để bàn bằng hai loại gỗ này được ưa vì mùi.
- Gỗ nu: phần bướu của một số loài cây, vân xoắn cuộn như mây. Giá trị nằm ở vân, thường dùng làm đế, khay, tượng nhỏ.
Mùi là tín hiệu dễ bị làm giả nhất: gỗ thường tẩm tinh dầu sẽ thơm nồng lúc mới mua rồi nhạt dần. Gỗ thơm tự nhiên thường dịu hơn và vẫn dậy mùi khi bạn chà nhẹ vào chỗ không sơn ở đáy.
Một số loài gỗ quý thuộc diện quản lý khai thác và buôn bán. Với món gỗ lớn, có giá trị, bạn nên hỏi người bán về nguồn gốc gỗ và giấy tờ đi kèm.
Vì sao gỗ nứt, cong và bị mọt
Gỗ luôn trao đổi hơi ẩm với không khí. Khi không khí ẩm, gỗ hút nước và nở ra; khi hanh khô, gỗ mất nước và co lại. Gỗ co không đều theo các chiều: co nhiều nhất theo hướng vòng năm, ít hơn theo hướng bán kính, gần như không co theo chiều dọc thớ. Sự chênh lệch này tạo ứng suất bên trong, và khi ứng suất vượt sức chịu của gỗ, vết nứt xuất hiện, thường ở mặt cắt ngang thớ như đáy tượng hay đỉnh đầu.
Vết nứt chân chim nhỏ trên tượng nguyên khối không nhất thiết là lỗi nghiêm trọng, nhưng nó cho thấy gỗ chưa được sấy đủ hoặc món đồ vừa chuyển từ nơi ẩm sang nơi khô. Ở Việt Nam, những thời điểm dễ nứt là chuyển từ mùa nồm sang hanh khô ở miền Bắc, hoặc khi đặt tượng ngay dưới luồng gió máy lạnh, máy sưởi.
Mọt là ấu trùng của một số loài cánh cứng đục ăn gỗ. Dấu hiệu là những lỗ tròn nhỏ li ti và bột gỗ mịn rơi ra dưới chân tượng. Gỗ dác (phần ngoài, nhạt màu) và gỗ chưa xử lý dễ bị mọt hơn gỗ lõi. Nếu thấy bột mịn mới xuất hiện, nên tách món đồ khỏi các món gỗ khác và nhờ thợ xử lý; tự phun thuốc diệt côn trùng lên tượng thờ trong nhà không phải lựa chọn an toàn.
Gỗ ép bột không nứt theo kiểu gỗ thật, nhưng sợ nước theo cách khác: dính nước lâu là phồng, mủn từ mép, sơn bong thành mảng.
Lớp hoàn thiện trên vật phẩm gỗ
Để mộc hoặc lau dầu, sáp. Giữ được cảm giác và mùi gỗ tự nhiên, thấy rõ vân. Cần lau lại dầu hay sáp định kỳ vài tháng một lần, dễ bám tay và bụi hơn.
Phủ sơn PU bóng hoặc mờ. Lớp nhựa trong suốt bảo vệ gỗ khỏi ẩm và bẩn, dễ lau. Nhược điểm là che bớt mùi gỗ, và nếu phủ quá dày trông như đồ nhựa.
Sơn ta, sơn son thếp vàng. Kỹ thuật truyền thống của tượng thờ Việt: nhiều lớp sơn ta, lớp son đỏ, phủ vàng hoặc bạc lá. Rất bền nếu làm đúng, nhưng tốn công và cần thợ có nghề khi sửa.
Sơn màu, sơn nhũ. Che toàn bộ vân gỗ. Khi đã sơn kín, khó biết bên dưới là gỗ nguyên khối, gỗ ghép hay gỗ ép bột, nên càng cần hỏi kỹ người bán.
Chọn theo chỗ đặt. Tượng trên bàn thờ gần khói hương nên có lớp phủ để dễ lau; món để bàn làm việc muốn cầm nắm thì lau dầu hoặc để mộc cho dễ chịu tay.
Năm câu nên hỏi trước khi mua một món gỗ
Những câu này giúp bạn hiểu món đồ và đặt kỳ vọng đúng:
- Gỗ gì, nguyên khối hay ghép? Nếu ghép, ghép mấy khối và ở đâu?
- Gỗ đã được sấy hay phơi bao lâu? Món này có từng nứt, đã trám chưa?
- Bề mặt hoàn thiện bằng gì: dầu, sáp, PU, sơn ta hay sơn màu?
- Có ảnh đáy và mặt sau không sơn không? Có thể quay video cận vân gỗ dưới ánh sáng tự nhiên không?
- Nếu nứt hay hở mạch ghép trong thời gian đầu, cửa hàng hỗ trợ ra sao?
Món gỗ làm kỹ thường đi kèm câu trả lời rõ cho cả năm câu. Với món giá vừa, chỉ cần biết đó là gỗ ép bột hay gỗ thật, nguyên khối hay ghép, là bạn đã đủ thông tin để so sánh. Muốn xem nhiều mẫu được ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tượng gỗ ghép có kém hơn tượng nguyên khối không?
Không hẳn. Ghép đúng kỹ thuật, xếp ngược chiều thớ, keo tốt thì tượng ghép có thể ít nứt hơn tượng nguyên khối cỡ lớn. Giá trị của nguyên khối nằm ở vân liền mạch và sự hiếm của khúc gỗ lớn. Điều quan trọng là người bán nói rõ đó là gỗ ghép.
Tượng gỗ bị nứt chân chim có sửa được không?
Vết nứt nhỏ có thể trám bằng mùn cùng loại gỗ trộn keo rồi chà phẳng, phủ lại lớp hoàn thiện. Trước khi trám, nên để tượng ổn định ở nơi định bày vài tuần để gỗ cân bằng độ ẩm. Vết nứt lớn, sâu nên nhờ thợ mộc xem.
Làm sao biết gỗ có bị tẩm mùi không?
Gỗ tẩm tinh dầu thường thơm rất nồng lúc mới mua, mùi tập trung ở bề mặt và nhạt dần sau vài tuần. Gỗ thơm tự nhiên dịu hơn, và khi chà nhẹ vào chỗ không sơn ở đáy, mùi vẫn dậy lên. Màu lõi và màu mặt chênh nhiều cũng là dấu hiệu nhuộm.
Có nên để tượng gỗ ở phòng có máy lạnh không?
Được, nhưng tránh đặt ngay dưới luồng gió thổi trực tiếp. Không khí máy lạnh khô làm gỗ mất ẩm nhanh, dễ nứt. Đặt tượng ở góc phòng hoặc trong tủ kính, giữ độ ẩm phòng không quá khô, là cách đơn giản để giảm rủi ro.
Gỗ ép bột có bền không?
Gỗ ép bột bền ở điều kiện khô ráo, ít va chạm. Điểm yếu là sợ nước: dính ẩm lâu sẽ phồng, mủn, bong sơn, và sứt thì khó sửa cho liền. Hợp với món trang trí giá mềm đặt trong nhà, không hợp với món muốn giữ lâu năm.
Lau tượng gỗ bằng gì cho đúng?
Dùng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm vắt thật kiệt, lau xuôi theo vân. Không xịt nước trực tiếp, không dùng cồn hay chất tẩy. Món để mộc hay lau dầu có thể lau lại một lớp dầu mỏng chuyên dụng cho gỗ vài tháng một lần.