Tượng cú mèo là món trang trí hình con cú, được nhiều nền văn hoá coi là biểu tượng của trí tuệ, sự tỉnh táo và may mắn, dù ở một số nơi tại Việt Nam cú lại bị e ngại vì tiếng kêu đêm. Ở Hy Lạp cổ, cú gắn với nữ thần trí tuệ Athena; ở Nhật Bản, tên con cú đọc gần các chữ mang nghĩa "không vất vả" nên cú là quà cầu may phổ biến. Tượng cú hay được bày ở bàn học, giá sách, phòng làm việc.
Vì có hai cách nhìn trái ngược, tượng cú là món nên hiểu kỹ trước khi mua, nhất là khi tặng người khác hoặc bày trong nhà có người lớn tuổi. Bài này giải thích nguồn gốc từng cách nhìn, phân tích quan niệm dân gian Việt một cách tỉnh táo, rồi hướng dẫn chọn mẫu, chất liệu và chỗ bày cho hợp.
Cú mèo trong văn hoá phương Tây và Nhật Bản
Ở Hy Lạp cổ đại, con cú nhỏ là biểu tượng gắn với nữ thần Athena, vị thần của trí tuệ và nghề thủ công, đồng thời là thần bảo hộ thành Athens. Hình con cú được dập trên đồng tiền bạc của Athens thời cổ, và đến nay vẫn là hình ảnh quen thuộc của tri thức. Nhiều trường học, thư viện, nhà sách ở phương Tây dùng hình cú làm biểu tượng; câu "khôn như cú" trong tiếng Anh cũng bắt nguồn từ hình tượng này.
Ở Nhật Bản, con cú gọi là "fukurou". Người Nhật hay chơi chữ: "fu" và "kurou" đọc giống cụm từ nghĩa là "không vất vả", còn "fuku" đọc giống chữ "phúc". Vì vậy cú là món quà cầu may phổ biến, có ở đền, ở cửa hàng lưu niệm, trên móc khoá, trong túi học sinh đi thi. Một số nơi còn có đền thờ gắn với hình tượng cú.
Cú cũng hay được tả là "nhìn được trong đêm" và "quay đầu nhìn mọi phía", từ đó có nghĩa tỉnh táo, nhìn xa trông rộng. Những lớp nghĩa này khiến tượng cú trở thành món quà phổ biến cho học sinh, sinh viên, người làm nghiên cứu, giáo viên.
Vì sao một số nơi ở Việt Nam e ngại cú
Trong dân gian Việt, cú từng gắn với nhiều câu nói không hay, chẳng hạn những câu ví người mang tin xấu với "con cú". Lý do được giải thích phổ biến là cú hoạt động về đêm, tiếng kêu rít hoặc tiếng kêu trầm vang trong đêm vắng nghe rờn rợn; cú hay xuất hiện ở bờ tre, nghĩa địa, nhà hoang, những nơi vốn đã gợi cảm giác không yên. Người xưa nghe tiếng cú lúc khuya, nhất là khi trong nhà có người ốm, dễ gắn hai chuyện với nhau.
Nhìn từ thực tế, cú là chim săn mồi ban đêm, kiếm ăn chủ yếu bằng chuột và côn trùng. Nơi nhiều chuột như ruộng, kho, bãi đất trống, nghĩa địa thì có nhiều cú. Tiếng kêu là cách chúng gọi bạn và giữ lãnh thổ. Nông dân nhiều nơi trên thế giới còn làm tổ cho cú để chúng bắt chuột giúp bảo vệ mùa màng.
Như vậy, nỗi e ngại cú là một quan niệm văn hoá có lý do lịch sử của nó, không phải dấu hiệu có điều gì sẽ xảy ra. Ngày nay nhiều người Việt trẻ coi cú là biểu tượng dễ thương, gắn với học hành. Bạn có thể bày tượng cú mà không cần lo lắng, nhưng nên tôn trọng cảm nhận của người lớn trong nhà.
Các mẫu tượng cú phổ biến
Cú đứng trên cành. Dáng cơ bản, cú đậu trên khúc gỗ hoặc cành cây, mắt mở to. Hợp giá sách, bàn làm việc.
Cú đội mũ tốt nghiệp hoặc cạnh chồng sách. Dáng vui, mang ý học hành, hay dùng làm quà tốt nghiệp, quà cho thầy cô. Nên chọn mẫu sách trơn, không có chữ in to để món quà bền và trang nhã.
Đôi cú hoặc cú mẹ con. Hai con đứng sát nhau hoặc cú mẹ ôm cú con, mang ý gia đình gắn bó. Hợp phòng khách, quà cho gia đình trẻ.
Cú dang cánh. Dáng động, cánh mở như đang sà xuống. Mạnh mẽ hơn, hợp phòng làm việc, ít khi dùng cho bàn học trẻ nhỏ.
Cú kiểu Nhật nhỏ xinh. Thân tròn, mắt to, thường bằng gốm, gỗ hoặc đá, cỡ nhỏ vừa lòng bàn tay. Hay làm móc khoá, chặn giấy, quà đi thi.
Cú đá tự nhiên. Cú tạc từ thạch anh, mã não, đá mắt hổ, cỡ nhỏ, bóng mượt. Hợp tủ kính hoặc góc bàn có ánh sáng để thấy vân đá.
Chọn chất liệu tượng cú
Tượng cú thường có dáng tròn, chắc, ít chi tiết mảnh nên bền hơn tượng hạc hay công. Chất liệu chủ yếu quyết định cảm giác và cách chăm.
| Chất liệu | Cảm giác | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ | Ấm, mộc | Nhẹ, an toàn cho bàn học trẻ | Tránh ẩm, nắng; chọn gỗ đã sấy |
| Gốm, sứ | Tươi, nhiều màu men | Dễ lau, nhiều kiểu dáng | Dễ vỡ khi rơi |
| Đồng | Trầm, sang | Bền, làm chặn giấy tốt | Nặng; xỉn nếu không phủ |
| Đá tự nhiên | Mát, bóng | Vân đá đẹp, bền | Hỏi tên đá, cẩn thận đá nhuộm |
| Resin, bột đá | Nhiều màu, dáng hoạt hình | Nhẹ, giá vừa | Sơn có thể bong, tránh nắng |
Với bàn học của trẻ, tượng gỗ nhỏ, cạnh bo tròn là lựa chọn an toàn nhất. Với phòng làm việc người lớn, đồng hoặc đá cho cảm giác chững chạc hơn. Tượng sứ, gốm hợp tủ kính hoặc giá sách cao.
Màu cũng đáng cân nhắc. Cú gỗ mộc, cú đồng hun hợp giá sách gỗ tối màu; cú sứ trắng, cú đá thạch anh trắng hợp phòng sáng, nội thất tối giản. Những mẫu cú sơn nhiều màu kiểu hoạt hình vui mắt cho phòng trẻ, nhưng đặt cạnh đồ gỗ truyền thống dễ bị lạc tông.
Đặt tượng cú ở đâu cho hợp
Gắn với trí tuệ và sự tỉnh táo, tượng cú hợp với những góc học tập, làm việc. Một số gợi ý thực tế:
- Bàn học: tượng nhỏ ở góc bàn, không chiếm chỗ viết, không đặt sát mép để tránh rơi khi trẻ kéo vở.
- Giá sách, tủ sách: cú đứng cạnh sách là hình ảnh quen thuộc; chọn cỡ thấp hơn chiều cao ngăn.
- Phòng làm việc tại nhà: cú đồng làm chặn giấy, hoặc cú đá trên kệ phía sau.
- Quầy nhà sách, quán cà phê sách, lớp học: cú là biểu tượng hợp không khí đọc và học.
- Phòng khách: đôi cú hoặc cú mẹ con trên kệ, nếu cả nhà đều thích hình tượng này.
- Nếu ông bà, cha mẹ còn e ngại cú, nên tránh đặt ở khu vực chung hoặc phòng của họ; bày trong phòng riêng của người thích là đủ.
Không cần chọn hướng hay ngày để đặt tượng cú. Đặt nơi đủ sáng, chắc chắn và hợp mắt người dùng là được.
Tặng tượng cú cho đúng người, đúng dịp
Tượng cú là quà phổ biến cho các dịp gắn với học hành: tốt nghiệp, vào đại học, đi thi, ngày nhà giáo, bảo vệ luận văn. Với người trẻ và người làm nghề giáo dục, nghiên cứu, ý nghĩa trí tuệ của cú dễ được đón nhận. Kèm theo một tấm thiệp nhắc ý nghĩa con cú của Athena hoặc chữ "không vất vả" kiểu Nhật sẽ làm món quà thú vị hơn.
Với người lớn tuổi, người quen với quan niệm dân gian cũ, nên cân nhắc. Nếu không chắc, hỏi khéo trước hoặc chọn linh vật khác có ý nghĩa rõ ràng hơn với họ như hạc, rùa, Tam Đa. Món quà có ý tốt nhưng làm người nhận khó xử thì không đạt mục đích.
Cỡ quà nên nhỏ gọn, dễ mang và dễ đặt: tượng vừa lòng bàn tay đến cỡ một gang tay là hợp lý cho bàn học và giá sách. Nếu tặng tập thể như lớp học, thư viện, có thể chọn tượng lớn hơn bằng gỗ hoặc đồng, đặt trên kệ chung.
Nhận biết tay nghề và giữ tượng cú bền
Tượng cú dáng tròn nên ít hỏng, nhưng chất lượng giữa các mẫu chênh nhau khá nhiều. Kiểm theo các bước:
- Nhìn đôi mắt: mắt là chỗ tạo thần cho tượng cú. Mắt tạc sâu, tròn đều hai bên, hoặc khảm đá, thuỷ tinh gắn chắc; mắt lệch, mắt vẽ nhoè làm tượng trông méo.
- Xem lớp lông: lông ngực và cánh được chạm từng lớp có độ sâu; hàng làm ẩu chỉ có vạch nông song song.
- Kiểm đế: tượng cú hay đứng trên khúc gỗ hoặc đá, đế phải phẳng, đặt lên mặt bàn không bị lắc.
- Với gỗ, nhìn vân và vết nứt chân chim ở đầu, ở chỗ chân bám cành; gỗ nứt sẽ toác rộng thêm khi bật điều hoà.
- Với gốm, sứ, soi dưới đèn xem men có rạn bất thường, có vết nứt chân tóc ở đáy không.
- Giữ gìn: phủi bụi bằng chổi lông, gỗ thỉnh thoảng lau sáp, gốm lau ẩm, đồng lau khô; tránh nắng chiếu thẳng và chỗ ẩm.
Tượng cú đặt trên bàn học hay bị dính mực, keo, sơn màu của trẻ. Nên chọn bề mặt dễ lau như gốm men, đồng phủ bóng, hoặc dặn trẻ cất tượng lên giá khi làm thủ công.
Tượng cú và chim cú thật
Ở Việt Nam có nhiều loài cú hoang dã, phần lớn được pháp luật bảo vệ ở các mức khác nhau. Không nên mua cú sống, cú nhồi bông hay lông cú, kể cả khi người bán nói là "cú nuôi". Ngoài chuyện pháp lý, cú là chim săn mồi ban đêm, nuôi trong nhà rất khó và gây hại cho chính con vật.
Nếu thấy cú non rơi khỏi tổ hoặc cú bị thương, nên liên hệ cơ quan kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ động vật hoang dã ở địa phương. Không tự ý mang về nuôi. Cú non mới rời tổ đôi khi chỉ đang tập bay và chim bố mẹ vẫn ở gần; người có chuyên môn sẽ biết nên để yên hay cần cứu hộ.
Tượng cú là cách tốt để yêu thích loài chim này mà không ảnh hưởng tới chúng. Một bức tượng gỗ nhỏ trên giá sách vừa đẹp, vừa nhắc chúng ta rằng con cú ngoài đồng là bạn của nhà nông, đáng được để yên trong tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Bày tượng cú trong nhà có sao không?
Không có cơ sở nào cho thấy tượng cú gây điều xấu. Nỗi e ngại cú là quan niệm dân gian gắn với tiếng kêu đêm của chim thật. Nếu cả nhà thoải mái thì cứ bày; nếu có người không thích, đặt trong phòng riêng là đủ.
Tượng cú có giúp học tốt hơn không?
Tượng cú là biểu tượng nhắc về trí tuệ và sự chăm chỉ, giống như treo một câu khẩu hiệu đẹp trên bàn. Nó không thay được việc học. Nhiều người thấy có một món mình thích trên bàn học giúp ngồi vào bàn vui hơn, chỉ vậy thôi.
Cú mèo và cú lợn khác nhau thế nào trên tượng?
Cú mèo có hai chỏm lông nhọn trên đầu như tai mèo, mặt tròn. Cú lợn (cú lợn lưng xám) có mặt hình trái tim màu trắng, không có chỏm lông. Phần lớn tượng bán trên thị trường là dáng cú mèo, vì nhìn dễ thương và dễ nhận ra.
Tặng tượng cú cho thầy cô có được không?
Được và khá phổ biến, nhất là dịp ngày nhà giáo hoặc tốt nghiệp. Chọn tượng gỗ, đồng hoặc đá cỡ nhỏ, kiểu dáng trang nhã. Nếu thầy cô lớn tuổi và bạn không rõ quan niệm, có thể chọn món khác như tượng sách, bút để an toàn.
Tượng cú kiểu Nhật có khác tượng cú phương Tây không?
Cú kiểu Nhật thường thân tròn, mắt to, cỡ nhỏ, màu gỗ hoặc gốm mộc, mang ý cầu may. Cú phương Tây hay được làm dáng thực hơn, đứng trên sách hoặc cành, mang ý trí tuệ. Chọn theo phong cách bạn thích.
Đặt mấy con cú là hợp?
Không có quy định về số lượng. Một con cho bàn học, đôi hoặc cú mẹ con cho phòng khách là cách bày phổ biến. Nhiều người sưu tầm hàng chục tượng cú trên một kệ riêng; đó là sở thích sưu tầm, không liên quan tới quan niệm nào.