Tượng chim công (khổng tước) là món trang trí mang ý nghĩa vẻ đẹp, sự sang trọng và danh tiếng theo quan niệm Á Đông; mẫu được ưa chuộng nhất là con công xoè rộng đuôi thành hình quạt. Ngoài ra có công đậu trên cành, công quay đầu, đôi công đứng cạnh nhau. Phần đuôi là chỗ đẹp nhất và cũng là chỗ dễ hỏng nhất của tượng công, nên chọn chất liệu phải tính tới phần này trước tiên.
Chim công hay bị nhầm với phượng hoàng trên tranh, tượng, nhưng đây là hai biểu tượng khác nhau: phượng là linh vật tưởng tượng, công là loài chim có thật. Bài này giải thích ý nghĩa chim công trong văn hoá, đọc các mẫu tượng phổ biến, so chất liệu, gợi ý chỗ đặt và cách giữ phần đuôi bền đẹp theo năm tháng.
Chim công trong văn hoá Á Đông và Việt Nam
Chim công đực nổi tiếng với chiếc đuôi dài phủ những "con mắt" màu lam lục ánh kim, khi xoè ra thành hình quạt lớn. Chính vẻ rực rỡ đó khiến công trở thành biểu tượng của cái đẹp, sự sang trọng và vẻ uy nghi trong nhiều nền văn hoá. Tên Hán Việt của chim công là "khổng tước", xuất hiện nhiều trong thơ văn và hội hoạ cổ.
Ở Trung Hoa thời Minh, Thanh, hình chim thêu trên ngực áo quan văn cho biết phẩm trật; chim công là hình của quan văn hàng tam phẩm. Vì vậy công còn mang thêm nghĩa công danh, chức vị. Lông công cắm trên mũ cũng từng là một dạng ban thưởng của triều đình nhà Thanh. Các lớp nghĩa này đi theo hình tượng công vào đồ mỹ thuật, nên một tượng công trong phòng khách hay được hiểu là lời chúc danh tiếng, thành đạt.
Việt Nam có loài công lục (công xanh) sống hoang dã ở một số khu rừng, nay đã rất hiếm và được bảo vệ. Hình ảnh chim công cũng có mặt trong mỹ thuật Việt và trong múa dân gian của một số dân tộc. Tượng công bày trong nhà là đồ mỹ thuật; còn lông công thật, công nhồi bông từ chim hoang dã thì không nên mua, vì vừa liên quan đến loài quý hiếm, vừa có rủi ro pháp lý.
Các mẫu tượng chim công thường gặp
Công xoè đuôi. Đuôi mở rộng hình quạt phía sau, thân đứng thẳng, đầu nhìn nghiêng. Mẫu đẹp và nổi bật nhất, hợp chỗ có phông nền trơn để đuôi hiện rõ. Cần mặt đặt đủ sâu vì đuôi chiếm nhiều chỗ phía sau.
Công cụp đuôi, đuôi rủ dài. Đuôi buông xuống thành dải dài, thường đặt công đậu trên cành hoặc trên mỏm đá để đuôi rủ qua mép. Dáng thanh thoát, hợp tủ cao, kệ có độ cao.
Đôi công. Hai con công, có khi một con xoè đuôi, một con cụp đuôi, gợi hình ảnh đôi lứa. Hay được chọn làm quà cưới, quà kỷ niệm, hoặc bày cân hai bên tủ.
Công quay đầu. Đầu ngoảnh ra sau nhìn đuôi, tạo đường cong mềm. Mẫu này có nhiều chuyển động, hợp tủ trưng bày nơi người xem đi vòng quanh được.
Công bên hoa mẫu đơn. Ghép công với mẫu đơn, tức ghép vẻ đẹp với phú quý. Đề tài này phổ biến trên tranh, đĩa sứ hơn là tượng.
Công trắng. Một biến thể màu lông có thật ở chim công, trên tượng thường làm bằng sứ trắng hoặc pha lê. Hợp nội thất tối giản, màu sáng.
Chất liệu tượng công và phần đuôi
Phần đuôi công mỏng, rộng và nhiều chi tiết, nên mỗi chất liệu xử lý theo cách riêng. Bảng dưới so những điểm người mua cần biết.
| Chất liệu | Cách làm phần đuôi | Độ bền | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Sứ vẽ màu | Đuôi đắp hoặc nặn mỏng, vẽ men lam lục | Rất đẹp nhưng dễ vỡ, nhất là mép đuôi | Tủ kính, kệ cao ít va chạm |
| Đồng đúc, đồng khảm | Đuôi đúc rời, có khi khảm đá màu hoặc men ở các "con mắt" | Bền, đuôi chịu lực tốt | Phòng khách, sảnh, kệ chắc |
| Pha lê | Đuôi khối trong, bắt sáng nhiều màu | Vỡ khi rơi; mép có thể mẻ | Tủ kính có đèn, quà công sở |
| Gỗ chạm, gỗ khảm | Đuôi chạm lộng hoặc khảm xà cừ | Nhẹ; sợ ẩm, nứt chỗ chạm lộng | Nội thất gỗ truyền thống |
| Resin, bột đá sơn | Đổ khuôn, sơn nhũ, có khi gắn đá nhựa | Nhẹ; đá gắn có thể rơi, sơn bạc màu | Trang trí nhẹ, ngân sách vừa |
Nếu thích tượng công xoè đuôi rộng để bày lâu, đồng hoặc đồng khảm là chất liệu bền nhất. Sứ và pha lê đẹp nhưng cần chỗ đặt an toàn. Với tượng resin gắn đá, hỏi người bán đá được gắn bằng keo gì và có bảo hành rơi đá không.
Đặt tượng chim công ở đâu
Tượng công thu hút ánh nhìn, nên chỗ đặt nên làm nổi chiếc đuôi và an toàn cho phần mỏng manh nhất. Một số gợi ý:
- Phòng khách, trên tủ console hoặc kệ thấp sát tường trơn: phông nền đơn giản giúp đuôi công nổi bật.
- Tủ trưng bày có kính: hợp nhất với tượng sứ, pha lê, đuôi mảnh; có kính che bụi và tránh va chạm.
- Sảnh khách sạn, nhà hàng, showroom: tượng đồng lớn trên bục riêng, có đèn rọi từ trên để các "con mắt" trên đuôi ánh lên.
- Phòng ngủ vợ chồng: đôi công nhỏ, dáng mềm, đặt trên bàn trang điểm hoặc tủ đầu giường.
- Tránh đặt gần cửa sổ có nắng chiếu thẳng: men màu, sơn nhũ, gỗ khảm đều phai hoặc nứt theo thời gian.
- Tránh lối đi, góc cửa, chỗ trẻ nhỏ và mèo hay nhảy lên: đuôi công là phần chìa ra, rất dễ bị quệt gãy.
Trong một số trường phái, hướng Nam được gắn với danh tiếng nên được gợi ý cho các linh vật như công, phượng. Đây là quan niệm để tham khảo; chỗ chắc chắn, đủ sáng và hợp mắt vẫn là ưu tiên đầu tiên.
Chuyện kiêng lông công và cách hiểu cho tỉnh táo
Ở một số nước phương Tây, nhất là trong giới sân khấu Anh, từng có quan niệm kiêng mang lông công vào nhà hoặc lên sân khấu vì cho rằng các "con mắt" trên lông là điềm không may. Trong khi đó ở nhiều nơi tại châu Á, lông công lại được cắm bình trang trí, gắn trên mũ, coi là đẹp và sang. Cùng một vật mà hai cách nhìn trái ngược, cho thấy đây là quan niệm văn hoá chứ không phải quy luật.
Với tượng công, chuyện kiêng này càng ít liên quan vì tượng không phải lông thật. Nếu trong nhà có người lớn tuổi không thích hình con công vì lý do riêng, cách tốt nhất là tôn trọng và chọn chỗ khác hoặc món khác, không cần tranh luận ai đúng ai sai.
Điều đáng lưu ý thực tế hơn là lông công thật bày lâu năm sẽ hút bụi, có thể bị mọt và côn trùng ăn, và nguồn gốc lông thường khó kiểm chứng. Nếu muốn có hình ảnh lông công trong nhà, tượng, tranh hoặc lông giả chất lượng tốt là lựa chọn sạch sẽ, bền và không dính tới chim hoang dã.
Phân biệt nhanh công với phượng trên tượng
Người mua hay gặp tình trạng mô tả ghi "phượng hoàng" mà tượng là công, hoặc ngược lại. Cách phân biệt nhanh: công có chỏm lông nhỏ hình quạt trên đầu, cổ thon màu lam, đuôi phủ những đốm tròn hình "con mắt". Phượng có mào lớn, mỏ cong như mỏ chim săn, đuôi chia thành nhiều dải dài uốn lượn như ngọn lửa hoặc dải lụa, thường không có đốm mắt tròn.
Về ý nghĩa, phượng gắn với điềm lành, hôn nhân, nữ tính cao quý và hay đi cặp với rồng. Công gắn với vẻ đẹp, danh tiếng, chức vị. Vì vậy, nếu bạn cần một món cho phòng cưới đi cặp với rồng, phượng là lựa chọn đúng; nếu chỉ cần một tượng chim đẹp cho phòng khách, công là lựa chọn gần gũi hơn vì là loài có thật.
Khi mua online, nhìn ảnh cận phần đầu và đuôi là đủ phân biệt. Nếu người bán gọi lẫn hai tên, hỏi lại họ để chắc chắn bạn nhận đúng thứ mình muốn.
Chọn cỡ tượng công theo chỗ đặt
Tượng công xoè đuôi có một đặc điểm khác hẳn các linh vật khác: bề ngang và chiều cao của đuôi thường lớn hơn nhiều so với thân. Một con công cao 50 cm tính cả đuôi có thể rộng gần bằng chiều cao, còn thân chỉ bằng một phần ba. Khi đọc mô tả, cần hỏi đủ chiều cao, chiều ngang đuôi và chiều sâu từ mỏ đến mép đuôi phía sau, vì đuôi xoè hình quạt chiếm chỗ cả phía sau lẫn hai bên.
Trên tủ console hoặc kệ thấp, tượng công nên chiếm khoảng một phần ba bề ngang mặt tủ để còn chỗ cho đèn, lọ hoa hoặc khoảng trống. Trong tủ kính, đo khoảng cao giữa hai ngăn kính và chiều sâu ngăn; đuôi công chạm vào kính sau rất dễ trầy men. Với sảnh, tượng đồng lớn nên đặt trên bục cao ngang hông người, vừa để đuôi ở tầm mắt, vừa tránh trẻ em với tới.
Ví dụ giả định: tủ console dài 1,2 m, sâu 35 cm, phía trên là gương. Một tượng công cao 40 cm, đuôi rộng 35 cm, sâu 25 cm đặt lệch về một đầu tủ, đầu còn lại là lọ hoa thấp, sẽ cân và để gương phản chiếu phần đuôi phía sau.
Giữ tượng công bền đẹp
Mỗi chất liệu có cách chăm riêng, nhưng thứ tự việc cần làm khá giống nhau:
- Phủi bụi hằng tuần bằng chổi lông mềm, đi theo chiều lông đuôi, không chà mạnh lên các chi tiết khảm.
- Sứ, pha lê: lau bằng khăn ẩm vắt kiệt, rồi lau khô. Không ngâm nước vì nước có thể đọng trong khe đuôi.
- Đồng: lau khô; chỉ dùng dung dịch đánh đồng cho phần đồng trơn, tránh chỗ khảm đá, men màu.
- Gỗ khảm: không dùng nước, tránh nắng và điều hoà thổi thẳng; mùa nồm lau khô bề mặt để xà cừ không bong.
- Resin gắn đá: kiểm tra định kỳ xem đá có lỏng không, gắn lại bằng keo trong ngay khi thấy lỏng để khỏi rơi mất.
- Khi di chuyển, đỡ ở thân và đế, không cầm vào đuôi; khi chuyển nhà, bọc riêng phần đuôi bằng xốp dày.
Phần đuôi gãy rất khó sửa cho liền mạch, nhất là sứ và pha lê. Cẩn thận từ đầu luôn rẻ hơn tìm thợ phục hồi. Nếu bạn đang chọn mẫu, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết phần đuôi được làm bằng gì trước khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Tượng chim công hợp làm quà dịp nào?
Hợp quà tân gia, khai trương cửa hàng thời trang, mỹ phẩm, quà tặng nữ chủ nhà, quà kỷ niệm. Đôi công dùng làm quà cưới cũng được, nhất là khi gia đình không chuộng hình rồng phượng. Chọn cỡ vừa với không gian nhà người nhận.
Chim công có liên quan đến mệnh ngũ hành nào không?
Một số người bán gán chim công với hành Hoả vì sắc lông rực rỡ, hoặc chọn màu theo mệnh. Đây là cách hiểu theo quan niệm, không có quy định thống nhất. Bạn có thể tham khảo, nhưng nên ưu tiên màu hợp nội thất và sở thích.
Đặt một con công hay một đôi?
Một con công xoè đuôi đã đủ làm điểm nhấn cho một kệ. Đôi công hợp khi muốn bày cân đối hai bên tủ hoặc mang ý đôi lứa. Không có quy định số lượng.
Tượng công pha lê có cần đèn không?
Không bắt buộc, nhưng pha lê đẹp nhất khi có ánh sáng đi qua. Đèn rọi nhỏ trong tủ kính hoặc đặt gần nguồn sáng gián tiếp sẽ làm các mặt cắt lấp lánh. Tránh để dưới nắng trực tiếp.
Đá màu trên đuôi tượng công là đá thật không?
Phần lớn tượng phổ thông gắn đá nhân tạo, thuỷ tinh màu hoặc nhựa. Một số tượng cao cấp khảm đá tự nhiên hoặc men cloisonné. Hỏi người bán ghi rõ loại đá; nếu ghi "đá quý" mà giá phổ thông thì gần như chắc là đá nhân tạo.
Có nên mua lông công thật về cắm bình không?
Không nên mua lông có nguồn gốc không rõ, vì có thể liên quan đến chim hoang dã được bảo vệ. Lông công nuôi lột tự nhiên thì có, nhưng khó kiểm chứng. Lông giả, tranh hoặc tượng là lựa chọn an toàn và bền hơn.