Quả cầu pha lê treo cửa sổ là một quả cầu thuỷ tinh hoặc pha lê được mài thành rất nhiều mặt giác, treo ở chỗ có nắng; mỗi mặt giác bẻ ánh sáng theo một góc, tách ánh nắng trắng thành dải màu, nên căn phòng hiện những đốm cầu vồng di chuyển theo giờ. Quả cầu càng nhiều giác, chất liệu càng tán sắc mạnh, cầu vồng càng rực. Treo đúng là chọn đúng cỡ cho khung cửa, dùng dây bền với nắng và để ý chỗ ánh sáng tụ lại.
Món đồ này phổ biến qua cách thực hành phong thủy ở phương Tây, nơi nó được giải thích là giúp tán ánh sáng, làm khí lưu chuyển ở góc tối hay hành lang dài. Bài dưới đây đi qua nguyên lý tạo cầu vồng, các loại chất liệu, chọn cỡ và kiểu giác, chỗ treo theo quan niệm, các bước treo, chuyện an toàn với nắng và cách giữ cầu luôn sáng.
Vì sao quả cầu mài giác tạo ra cầu vồng
Ánh nắng trông trắng nhưng thật ra là hỗn hợp nhiều màu. Khi đi từ không khí vào thuỷ tinh rồi ra lại không khí, mỗi màu bị bẻ cong một góc hơi khác nhau: tím bị bẻ nhiều nhất, đỏ ít nhất. Hiện tượng này gọi là tán sắc, giống cách lăng kính trong sách vật lý tách ánh sáng thành dải màu, và giống giọt mưa tạo cầu vồng trên trời.
Quả cầu nhẵn cũng tán sắc nhưng các màu lại chồng lên nhau, ít khi thấy cầu vồng rõ. Mài thành nhiều mặt giác phẳng, quả cầu biến thành hàng chục, hàng trăm lăng kính nhỏ, mỗi lăng kính chiếu một vệt màu theo một hướng riêng. Kết quả là căn phòng được rắc đầy những đốm cầu vồng nhỏ. Khi quả cầu khẽ xoay theo gió hoặc mặt trời dịch chuyển, các đốm màu chạy trên tường.
Độ rực của cầu vồng phụ thuộc chất liệu. Pha lê chì có chỉ số khúc xạ và độ tán sắc cao hơn thuỷ tinh thường, nên cầu vồng tách màu rõ, rực hơn. Thạch anh tự nhiên có độ tán sắc thấp, gần với thuỷ tinh thường, nên quả cầu thạch anh mài giác ít khi được dùng để treo cửa sổ; nó đắt hơn mà cầu vồng không đẹp hơn.
Pha lê chì, thuỷ tinh K9 hay thạch anh: chất liệu của cầu treo
Bảng so sánh ba chất liệu hay gặp ở quả cầu treo cửa sổ.
| Chất liệu | Đặc điểm | Cầu vồng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Pha lê chì | thuỷ tinh có pha ô xít chì với tỉ lệ đáng kể, nặng tay, mài sắc nét | rực nhất, tách màu rõ | không dùng làm đồ đựng thức ăn; treo trang trí thì không đáng lo |
| Thuỷ tinh K9 | thuỷ tinh quang học trong, không chì, phổ biến ở cầu treo giá vừa | rõ, sáng, kém pha lê chì một chút | chọn nơi mài giác sắc, không mờ cạnh |
| Thuỷ tinh thường | thuỷ tinh đúc khuôn rồi mài sơ | nhạt, cạnh giác tròn | hay có bọt khí, đường khuôn |
| Thạch anh tự nhiên mài giác | khoáng vật tự nhiên, cứng, có bao thể | nhạt hơn pha lê | đắt hơn mà không rực hơn; hợp làm vật bày hơn là cầu treo |
Tên gọi trên thị trường khá lộn xộn: "pha lê" có khi chỉ thuỷ tinh K9, có khi chỉ pha lê chì thật, có khi là thuỷ tinh thường. Khi mua, bạn hỏi thẳng chất liệu, xem ảnh cận cạnh giác: cạnh sắc, mặt phẳng, phản chiếu rõ là dấu hiệu mài tốt, bất kể tên gọi.
Chọn đường kính và kiểu giác
Cỡ 20–30 mm. Nhỏ, nhẹ, hợp cửa sổ phòng ngủ, cửa sổ nhỏ, treo thành chuỗi nhiều quả hoặc treo cùng chuông gió. Cầu vồng nhỏ, số đốm vừa phải.
Cỡ 40 mm. Cỡ phổ biến nhất cho cửa sổ phòng khách, cửa kính ban công. Đủ lớn để cầu vồng rõ, chưa nặng tới mức phải lo móc treo.
Cỡ 50–60 mm trở lên. Hợp cửa sổ lớn, giếng trời, cửa kính sảnh. Cầu vồng to, rực, nhưng quả cầu nặng hơn đáng kể, cần dây và móc chắc, treo cao xa tầm tay.
Kiểu giác. Quả cầu nhiều giác nhỏ cho nhiều đốm cầu vồng nhỏ, lấp lánh; quả cầu ít giác lớn cho ít đốm hơn nhưng mỗi đốm to và rõ. Có cả mẫu giọt nước, mẫu hình bát giác, mẫu hoa; nguyên lý giống nhau.
Kết hợp hạt treo. Nhiều mẫu treo quả cầu dưới một chuỗi hạt pha lê bát giác nhỏ. Các hạt này cũng tạo cầu vồng và làm dây treo trông nhẹ nhàng; chỉ cần kiểm các khoen nối đủ chắc.
Tỉ lệ với khung cửa. Một cách ước lượng đơn giản: quả cầu nhìn vừa mắt khi đường kính chừng một phần hai mươi đến một phần mười lăm chiều rộng khung cửa. Cửa rộng 80 cm hợp quả cầu khoảng 40–50 mm.
Treo ở đâu theo quan niệm phong thủy
Trong cách thực hành phong thủy phổ biến ở phương Tây, quả cầu pha lê mài giác được treo ở những nơi cần "khuấy động" ánh sáng và khí: cửa sổ đón nắng sớm, góc phòng tối, cuối hành lang dài, hoặc giữa cửa chính và cửa sổ nằm thẳng hàng. Lý giải thường gặp là khí đi theo đường thẳng quá nhanh sẽ "lướt qua" căn nhà, còn ánh sáng bị quả cầu tán ra sẽ làm khí chậm lại, lan đều. Đây là cách diễn đạt của trường phái, bạn đọc như một quan niệm.
Một số người treo quả cầu theo phương vị bát quái, ví dụ treo ở góc ứng với điều mình mong muốn, hoặc treo bằng dây màu đỏ theo một trường phái cụ thể. Những cách làm này có nhiều dị bản; nếu gia đình bạn theo một sách hay một người hướng dẫn cụ thể, cứ làm theo hướng dẫn đó.
Về thực tế, chỗ treo đẹp nhất là cửa sổ có nắng vào khung giờ bạn hay ở nhà. Cửa sổ hướng đông cho cầu vồng buổi sáng, hướng tây cho cầu vồng buổi chiều. Cửa sổ hướng bắc ít nắng trực tiếp nên cầu vồng mờ. Nên treo thử bằng một móc tạm vài ngày, xem cầu vồng rơi vào đâu, có làm chói mắt người ngồi làm việc hay xem tivi không, rồi mới bắt móc cố định.
Dây treo, móc và chiều cao: làm từng bước
Quả cầu treo hỏng phần lớn vì dây đứt hoặc móc tuột, không phải vì quả cầu. Các bước dưới đây giúp quả cầu treo được nhiều năm:
- Chọn dây: xích kim loại mảnh không gỉ hoặc dây cáp bọc là bền nhất. Dây cước nhựa trong suốt trông gọn nhưng bị nắng làm giòn dần, có thể đứt sau một thời gian; nếu dùng, nên kiểm và thay định kỳ.
- Chọn móc: với quả cầu dưới 40 mm, móc dán chịu lực loại tốt trên mặt kính hoặc khung nhôm sạch có thể đủ; với quả cầu từ 50 mm trở lên, bắt móc vít vào khung gỗ hoặc trần.
- Lau sạch chỗ dán bằng cồn, chờ khô, dán móc, để nguyên vài giờ trước khi treo.
- Đo chiều cao: treo sao cho quả cầu nằm trong vùng có nắng vào giờ bạn muốn, thường ở nửa trên khung cửa. Treo cao ngoài tầm với của trẻ nhỏ và tầm nhảy của mèo.
- Để quả cầu cách mặt kính vài centimet, tránh để gió đẩy quả cầu đập vào kính.
- Treo xong, kéo nhẹ quả cầu xuống để thử độ chắc của móc và các khoen nối.
- Mỗi vài tháng, kiểm lại dây, khoen và móc dán, nhất là mùa nắng nóng.
Nếu cửa sổ hay mở và gió lùa mạnh, nên chọn vị trí phía trong, gần trần, hoặc buộc thêm một sợi dây hãm nhẹ để quả cầu không đung đưa va vào khung.
Nắng chiếu và rèm cửa: kiểm trước khi để lâu
Quả cầu nhẵn trong suốt có thể gom ánh nắng thành một điểm nóng như kính lúp. Quả cầu mài nhiều giác ít có khả năng này hơn vì các mặt phẳng tán ánh sáng ra nhiều hướng, nhưng không nên coi là hoàn toàn không có: vùng giác lớn ở giữa vẫn có thể gom một phần ánh sáng. Với quả cầu treo sát rèm vải, giấy dán tường, đồ nhựa mỏng, điều này đáng để ý.
Cách kiểm đơn giản: vào một ngày nắng, khi nắng chiếu thẳng vào quả cầu, cầm một tờ giấy trắng di chuyển phía sau quả cầu ở các khoảng cách khác nhau. Nếu thấy một điểm sáng nhỏ, chói hẳn so với các đốm cầu vồng, đó là vùng gom nắng; đừng để rèm, gối, giấy tờ nằm ở khoảng cách đó. Nếu chỉ thấy các đốm cầu vồng rải rác, quả cầu tán ánh sáng tốt.
Ánh nắng tập trung cũng có thể làm phai màu vải rèm, mặt gỗ hoặc tranh treo ở chỗ đốm sáng hay rơi vào nhiều tháng liền. Đốm cầu vồng thường di chuyển nên ít để lại vết, nhưng nếu một chỗ cố định ngày nào cũng hứng đốm sáng mạnh, hãy dời quả cầu một chút. Còn người trong nhà, các đốm cầu vồng đẹp nhưng không nên nhìn thẳng vào quả cầu khi nắng đang chiếu vào nó.
Lau bụi và giữ cầu treo luôn sáng
Quả cầu treo cửa sổ bám bụi, hơi nước và cả dầu mỡ nếu gần bếp. Một lớp bụi mỏng đã đủ làm cầu vồng nhạt đi rõ rệt vì ánh sáng bị tán loạn trước khi vào các mặt giác. Mỗi tháng một lần, hoặc khi thấy cầu vồng mờ hơn, bạn nên tháo quả cầu xuống lau.
Cách lau: rửa quả cầu dưới vòi nước ấm vừa phải pha vài giọt nước rửa chén, dùng bàn chải lông mềm chải các khe giác, tráng lại bằng nước sạch, rồi lau khô bằng khăn sợi nhỏ không xơ. Tránh nước quá nóng và tránh chất tẩy mạnh; với pha lê chì, nước nóng đột ngột có thể gây nứt. Lau khô kỹ để không còn vệt nước, vì vệt nước đọng lại trên các mặt giác cũng làm cầu vồng nhoè.
Khi treo lại, đổi hướng quả cầu một chút cũng là một cách làm mới căn phòng, vì mỗi mặt giác hướng về phía nắng khác nhau sẽ cho một chùm cầu vồng khác. Nếu bạn cất quả cầu đi một thời gian, bọc trong khăn mềm, để trong hộp riêng, không để chung với đồ kim loại hay đá cứng hơn vì các cạnh giác sắc dễ bị mẻ.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu pha lê treo cửa sổ có tác dụng gì?
Về vật lý, quả cầu mài giác tán ánh nắng thành nhiều đốm cầu vồng, làm căn phòng sinh động. Về quan niệm phong thủy phổ biến ở phương Tây, nó được dùng để tán ánh sáng, làm khí lưu chuyển ở góc tối hay hành lang dài. Phần sau là quan niệm, không phải công dụng đo được.
Nên chọn quả cầu treo cỡ bao nhiêu cho cửa sổ phòng khách?
Cỡ 40 mm là phổ biến và hợp với phần lớn cửa sổ phòng khách. Cửa sổ lớn hay cửa kính rộng có thể chọn 50 đến 60 mm. Một cách ước lượng là đường kính quả cầu bằng khoảng một phần hai mươi đến một phần mười lăm chiều rộng khung cửa.
Pha lê chì có độc khi treo trong nhà không?
Pha lê chì được khuyên không dùng lâu dài để đựng thức ăn, đồ uống, nhất là đồ có tính axit, vì chì có thể thôi ra. Treo trang trí ở cửa sổ thì không có tiếp xúc như vậy. Chỉ cần treo xa tầm tay trẻ nhỏ và rửa tay sau khi lau nếu bạn muốn cẩn thận.
Vì sao quả cầu treo không thấy cầu vồng?
Thường do cửa sổ không có nắng trực tiếp vào giờ bạn ở nhà, do quả cầu bám bụi, hoặc do chất liệu thuỷ tinh thường mài sơ, cạnh giác tròn. Thử treo ở cửa sổ hướng đông hoặc tây, lau sạch quả cầu, và chọn loại có cạnh giác sắc nét.
Dây cước trong suốt có dùng lâu được không?
Dây cước nhựa bị tia nắng làm giòn dần, có thể đứt sau một thời gian dài treo ở cửa sổ. Nếu dùng, nên kiểm và thay định kỳ, nhất là sau mùa nắng. Xích kim loại không gỉ mảnh hoặc dây cáp bọc bền hơn nhiều với nắng.
Quả cầu mài giác có gây cháy như quả cầu nhẵn không?
Ít hơn nhiều vì các mặt phẳng tán ánh sáng ra nhiều hướng, nhưng vùng giác lớn vẫn có thể gom một phần nắng. Kiểm bằng cách di chuyển tờ giấy trắng phía sau quả cầu khi nắng chiếu; nếu có điểm sáng chói tập trung, đừng để rèm hay giấy tờ ở khoảng cách đó.