Một quả cầu đá được làm qua bốn chặng: chọn khối đá thô đủ lớn và ít nứt, cắt thành khối vuông rồi cắt bớt các góc cạnh, mài tròn trên máy mài cầu với hạt mài từ thô tới mịn, cuối cùng đánh bóng bằng bột đánh bóng trên nỉ hoặc da. Mỗi chặng để lại dấu vết riêng trên quả cầu thành phẩm, và người mua để ý một chút là đọc được quả cầu đã qua tay thợ kỹ hay vội.
Bài này đi theo đường đi của khối đá trong xưởng, giải thích vì sao quả cầu to và trong suốt hiếm hơn hẳn cỡ nhỏ, rồi chỉ cách tự kiểm độ tròn, độ bóng ở nhà. Hiểu quy trình cũng giúp bạn đọc mô tả "mài tay", "mài máy", "đánh bóng gương" trên tin rao với con mắt tỉnh táo hơn.
Chọn khối thô: vì sao quả cầu to và trong lại hiếm
Hình cầu là hình "lãng phí" vật liệu. Một quả cầu chỉ chiếm khoảng 52 phần trăm thể tích của khối lập phương bao quanh nó; gần một nửa khối đá vuông đã thành bột mài. Trên thực tế, khối thô không vuông vức mà lồi lõm, nứt nẻ, nên phần đá bỏ đi còn nhiều hơn. Để có một quả cầu 20 cm, thợ cần một khối đá lành lặn, mỗi chiều ít nhất 20 cm, không có vết nứt xuyên qua vùng sẽ thành quả cầu.
Thạch anh trong suốt có kích thước lớn mà không nứt, không có mây dày là của hiếm trong tự nhiên. Tinh thể thạch anh mọc trong hốc đá thường có nhiều vết rạn, bao thể, phần trong vắt chỉ là những vùng nhỏ. Vì thế quả cầu thạch anh trắng trong cỡ 5–8 cm khá phổ biến, cỡ 15 cm trở lên mà vẫn trong thì ít hơn rất nhiều, và quả cầu cỡ lớn thường có mây, vân hoặc là loại đá đục.
Nguồn thạch anh dùng cho chế tác trên thế giới đến từ nhiều nơi, trong đó Brazil và Madagascar là những nguồn lớn được nhắc nhiều. Việt Nam cũng có thạch anh ở một số vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên. Thợ chọn khối thô bằng cách soi đèn, nhìn qua mặt cắt thử, gõ nghe tiếng để đoán vết nứt bên trong. Khâu này quyết định phần lớn chất lượng quả cầu cuối cùng; mài giỏi đến đâu cũng không làm biến mất một vết nứt đã nằm sẵn trong đá.
Từ khối vuông đến khối nhiều mặt
Trước khi lên máy mài, khối thô được tạo dáng gần tròn để máy không phải làm việc quá nặng. Các bước thường gặp ở xưởng:
- Cắt khối thô thành khối lập phương bằng máy cưa lưỡi kim cương có nước làm mát. Cạnh khối vuông nhỉnh hơn đường kính quả cầu dự định một chút.
- Đánh dấu tâm ở mỗi mặt và vẽ vòng tròn cần giữ lại.
- Cắt bỏ tám góc của khối lập phương, biến nó thành một khối nhiều mặt.
- Cắt tiếp mười hai cạnh còn lại, hoặc mài bớt bằng đá mài tay, để khối đá trông gần như một quả bóng có nhiều mặt phẳng nhỏ.
- Mài thô các mặt phẳng nhỏ đó trên đá mài quay cho đến khi khối đá gần tròn, sai lệch còn vài milimet.
- Kiểm bằng mắt và thước kẹp ở nhiều hướng trước khi chuyển sang máy mài cầu.
Ở xưởng nhỏ, phần lớn các bước trên làm bằng tay với máy cưa và đá mài cầm tay. Ở xưởng lớn, có máy tự động cắt góc. Dù cách nào, mục tiêu là đưa lên máy mài cầu một khối đá càng gần tròn càng tốt, vừa tiết kiệm thời gian vừa ít rủi ro làm nứt đá.
Máy mài cầu ba đầu và các cấp hạt mài
Máy mài cầu phổ biến gồm ba trục, mỗi trục gắn một cốc mài hình ống, đặt nghiêng chụm vào nhau như ba ngón tay đỡ một quả bóng. Khối đá nằm giữa ba cốc. Khi các trục quay, khối đá vừa bị mài vừa tự xoay theo mọi hướng một cách ngẫu nhiên, nên những chỗ còn lồi bị ăn mòn dần cho tới khi khối đá thành hình cầu. Có loại máy hai cốc hoặc một cốc kèm tay đỡ, nguyên lý tương tự.
Thợ cho hạt mài trộn nước vào giữa cốc và đá, thường là bột cacbua silic, đi từ cấp thô đến cấp mịn. Hạt thô ăn đá nhanh để tạo dáng tròn; hạt trung xoá vết của hạt thô; hạt mịn làm mặt đá đều, mờ như kính mài. Mỗi lần đổi cấp, phải rửa sạch đá và cốc, vì chỉ cần vài hạt thô sót lại cũng để lại vết xước sâu mà các cấp sau phải mất công xoá.
Thời gian mài phụ thuộc cỡ và độ cứng. Thạch anh cứng 7 trên thang Mohs, mài lâu hơn đá cẩm thạch hay huỳnh thạch nhiều. Quả cầu càng lớn, máy càng phải to, cốc càng phải rộng, và mỗi cấp hạt càng tốn thời gian. Đá nhiều vết rạn còn phải mài chậm, luôn đủ nước làm mát, vì ma sát làm đá nóng lên có thể khiến vết rạn lan ra, thậm chí vỡ quả cầu ở công đoạn gần cuối.
Đánh bóng: bước quyết định quả cầu sáng hay mờ
Sau cấp mài mịn nhất, mặt quả cầu đã nhẵn nhưng còn mờ đục. Bước đánh bóng thay cốc mài kim loại bằng cốc bọc nỉ, da hoặc vật liệu mềm, kèm bột đánh bóng mịn như ô xít xêri hay ô xít thiếc trộn nước. Lớp bột này không cắt đá như hạt mài mà làm phẳng các gợn cực nhỏ, cho tới khi bề mặt phản chiếu ánh sáng như gương.
Đánh bóng tốt hay không nhìn thấy rõ nhất ở hai chỗ: hình phản chiếu và độ trong. Một quả cầu thạch anh đánh bóng kỹ phản chiếu hình cửa sổ, bóng đèn sắc nét, không bị nhoè; nhìn xuyên qua thấy rõ bao thể bên trong. Quả cầu đánh bóng vội có hình phản chiếu mờ như qua lớp sương, hoặc có những vùng sáng, vùng mờ xen kẽ.
Đá mềm như huỳnh thạch, đá lưu ly, đá cẩm thạch đánh bóng khó giữ hơn: bóng lúc mới làm nhưng dễ mờ dần do va chạm và lau chùi. Một số quả cầu được phủ thêm lớp sáp hoặc dầu để tăng độ bóng; lớp phủ này có thể mờ dần theo thời gian hoặc khi lau bằng nước nóng, chất tẩy. Nếu người bán có ghi xử lý bề mặt, bạn nên biết để chọn cách lau phù hợp.
Cầu tròn đều hay méo: cách tự kiểm tại nhà
Quả cầu mài máy kỹ có độ tròn rất cao; quả cầu mài vội hoặc mài tay có thể méo nhẹ. Kiểm ở nhà không cần dụng cụ đặc biệt:
- Đo đường kính ba hướng vuông góc nhau bằng cách kẹp quả cầu giữa hai vật dựng đứng. Chênh lệch dưới một milimet với cỡ 6–10 cm là tròn tốt; vài milimet là méo thấy được.
- Đặt quả cầu lên mặt kính phẳng, đẩy nhẹ cho lăn chậm. Quả cầu tròn lăn thẳng và đều; quả cầu méo lăn lắc, đổi hướng hoặc dừng ở cùng một tư thế.
- Nhìn bóng đổ của quả cầu dưới một bóng đèn đặt xa, xoay quả cầu nhiều lần. Bóng đổ luôn tròn là tốt; bóng đổ có lúc hơi bầu dục là quả cầu méo.
- Đặt quả cầu lên đế xoay nếu có; quả cầu méo sẽ đảo khi quay dù đã căn đúng tâm.
- Chụp ảnh quả cầu từ xa bằng điện thoại ở chế độ phóng to, đặt một vòng tròn chuẩn lên ảnh bằng phần mềm chỉnh ảnh để so viền.
Méo nhẹ không ảnh hưởng ý nghĩa hay độ bền, chỉ là thẩm mỹ và độ ổn định khi đặt lên đế xoay. Với quả cầu mài tay có vân đẹp, nhiều người chấp nhận méo nhẹ để đổi lấy phần đá được giữ lại nhiều hơn.
Đọc bề mặt dưới đèn: vết mài sót, rỗ, vết đánh bóng
Soi quả cầu dưới một đèn pin hoặc đèn bàn chiếu xiên, xoay chậm, bạn có thể thấy các dấu vết sau. Bảng giúp phân biệt dấu vết nào do chế tác, dấu vết nào thuộc về đá.
| Dấu vết | Nhìn ra sao | Nguồn gốc | Có đáng lo không |
|---|---|---|---|
| Vết xước vòng cung mảnh | những đường cong mảnh như sợi tóc, chạy song song | hạt mài thô sót lại ở cấp sau | thẩm mỹ, cho thấy khâu rửa giữa các cấp chưa kỹ |
| Vùng mờ loang | một mảng mờ như hơi thở trên kính | đánh bóng chưa đều | thẩm mỹ; có thể đánh bóng lại |
| Rỗ nhỏ trên mặt | chấm lõm nhỏ, bắt bụi | lỗ trong đá hoặc hạt khoáng mềm bị bật ra | tự nhiên với một số loại đá; nên hỏi người bán |
| Mặt phẳng nhỏ | một vùng phản chiếu như mặt gương phẳng, không cong | còn sót mặt cắt chưa mài hết | cho thấy mài chưa tới; quả cầu có thể hơi méo |
| Đường nứt lộ ra mặt | đường thẳng hoặc gãy khúc chạm tới bề mặt | vết rạn sẵn trong đá | cần xem kỹ, có thể lan khi va đập hoặc sốc nhiệt |
| Mẻ nhỏ | vết khuyết hình vỏ sò | va đập sau khi mài | hư hỏng, cần hỏi khi mua mới |
Vài vết xước mảnh trên quả cầu mài máy cỡ lớn là chuyện thường gặp, vì quả cầu càng lớn thì kiểm soát hạt mài càng khó. Nhưng vết nứt lộ ra mặt và vết mẻ là hai thứ nên hỏi rõ trước khi nhận.
Vì sao giá theo cỡ tăng nhanh hơn khối lượng
Nhiều người thắc mắc tại sao quả cầu 15 cm không chỉ đắt hơn quả cầu 10 cm theo tỉ lệ khối lượng mà còn chênh nhiều hơn thế. Bài không nêu giá cụ thể, nhưng có thể chỉ ra các yếu tố cấu thành. Thứ nhất, khối thô lớn mà lành lặn hiếm hơn theo cấp số, nên giá đá thô trên mỗi kilôgam đã cao hơn. Thứ hai, phần đá bỏ đi khi mài lớn tương ứng, và rủi ro hỏng ở công đoạn cuối cao hơn.
Thứ ba, máy mài cỡ lớn, cốc mài lớn, thời gian mài mỗi cấp lâu hơn nhiều, tiền công và điện năng tăng theo. Thứ tư, đóng gói và vận chuyển quả cầu lớn tốn kém hơn, cần thùng chèn riêng, chịu rủi ro vỡ trên đường. Cộng các yếu tố đó, chênh lệch theo cỡ thường dốc hơn chênh lệch khối lượng.
Ngược lại, quả cầu nhỏ làm từ đá phổ biến có thể được mài hàng loạt bằng máy tự động, chi phí mỗi quả thấp. Vì thế, khi so sánh hai tin rao, bạn nên so đúng cỡ, đúng loại đá, đúng độ trong, thay vì chỉ so khối lượng. Một quả cầu rẻ bất thường ở cỡ lớn, trong vắt, không bao thể là lúc nên hỏi kỹ xem đó là thạch anh tự nhiên, thạch anh nấu chảy hay thuỷ tinh.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu mài tay có tốt hơn mài máy không?
Không hẳn. Hầu hết quả cầu đều qua máy mài cầu ở công đoạn tạo tròn; chữ mài tay thường chỉ khâu cắt góc hoặc đánh bóng làm thủ công. Quả cầu mài máy kỹ thường tròn đều hơn. Điều đáng xem là kết quả: độ tròn, độ bóng và việc có vết nứt, mẻ hay không.
Vì sao quả cầu thạch anh trắng cỡ lớn ít khi trong vắt?
Vì khối thạch anh tự nhiên đủ lớn mà không nứt, không có mây dày rất hiếm. Quả cầu chỉ dùng được khoảng một nửa khối đá vuông bao quanh, nên khối thô phải lành lặn ở cả vùng đó. Quả cầu lớn trong vắt, không bao thể và rẻ bất thường nên được hỏi kỹ về chất liệu.
Quả cầu hơi méo có ảnh hưởng gì không?
Chủ yếu là thẩm mỹ và độ ổn định khi đặt lên đế xoay. Quả cầu méo nhẹ vẫn đứng yên trên đế tĩnh có lòng vừa. Nếu bạn định dùng đế xoay, nên chọn quả cầu có độ tròn tốt, chênh lệch đường kính giữa các hướng dưới một milimet với cỡ nhỏ và vừa.
Vết xước mảnh hình vòng cung trên quả cầu mới mua là do đâu?
Thường là vết của hạt mài thô còn sót lại ở công đoạn mài mịn hoặc đánh bóng. Nó cho thấy khâu vệ sinh giữa các cấp hạt chưa kỹ. Vết mảnh, nông chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ; nếu thấy nhiều và rõ, bạn có thể đổi hoặc nhờ thợ đánh bóng lại.
Quả cầu có được phủ sáp hay dầu để bóng không?
Một số quả cầu, nhất là đá mềm hoặc đá xốp, có thể được phủ sáp hay dầu để tăng độ bóng và che rỗ. Lớp phủ có thể mờ dần khi lau bằng nước nóng hoặc chất tẩy. Nên hỏi người bán có xử lý bề mặt không để lau đúng cách, chỉ dùng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm.
Có thể tự mài, đánh bóng lại quả cầu ở nhà không?
Khó làm tốt nếu không có máy mài cầu và các cấp hạt mài. Đánh bóng tay bằng kem đánh bóng chỉ cải thiện được vết mờ rất nhẹ. Với vết xước rõ hoặc mẻ, nên nhờ xưởng chế tác đá có máy mài cầu; quả cầu sẽ nhỏ đi một chút sau khi mài lại.