Một sợi dây ngọc bội truyền thống thường có ba phần: đoạn đầu để buộc vào thắt lưng hoặc móc túi, đoạn giữa gồm vài nút tết lớn và hạt chặn ngay trên miếng ngọc, và đoạn đuôi là tua rủ phía dưới. Các nút hay gặp nhất gồm nút kim cương (tròn chắc, dùng để khoá), nút song tiền (dẹt, hình hai đồng xu lồng nhau), nút bàn trường (nút vuông lớn nhiều vòng, để trang trí) và nút con rắn (chuỗi tết dài, mềm).
Những tên gọi này đến từ nghề thắt nút trang trí của người Hoa và được thợ, người bán ở Việt Nam dùng lại, đôi khi mỗi nơi gọi một kiểu. Điều quan trọng không phải là nhớ tên, mà là biết nút nào làm nhiệm vụ gì: nút nào giữ cho ngọc không tuột, nút nào chỉ để đẹp và sẽ lỏng dần. Bài này giúp bạn nhìn một sợi dây ngọc bội ở quầy là biết nó được làm kỹ hay làm vội, và biết khi nào nên thay.
Các nút hay gặp trên dây ngọc bội
Bảng dưới gom các nút tết phổ biến, cách nhận ra bằng mắt và nhiệm vụ của chúng trên sợi dây:
| Tên thường gọi | Hình dạng | Nhiệm vụ | Độ bền |
|---|---|---|---|
| Nút kim cương | Nút tròn, chắc, nổi khối như hạt châu bằng dây, bề mặt có các múi đan chéo | Khoá hai sợi lại với nhau, chặn hạt, chặn ngọc | Rất chặt, khó tự xổ |
| Nút con rắn | Chuỗi tết dài, mặt như vảy rắn, cầm uốn được | Tạo đoạn dây dày, mềm ở phần buộc hoặc phần treo | Bền, nhưng kéo mạnh có thể giãn |
| Nút song tiền | Nút dẹt, hình hai vòng tròn lồng nhau như hai đồng xu | Trang trí ở đoạn giữa; cũng dùng làm nút nối | Vừa phải, dễ biến dạng nếu bị đè |
| Nút bàn trường | Nút vuông hoặc hình thoi lớn, nhiều vòng đan chéo liên tục, có các tai vòng ở mép | Điểm nhấn trang trí phía trên miếng ngọc | Đẹp nhưng nhiều vòng, dễ lỏng nếu sợi trơn |
| Nút bình an, nút như ý | Nút tròn hoặc hình hoa có các cánh vòng | Trang trí, mang tên gọi chúc lành | Vừa phải |
| Nút đuôi phượng | Chuỗi vòng thu nhỏ dần ở đầu dây | Kết thúc đầu sợi, không để sợi tưa | Chặt, gọn |
Tên các nút như "bình an", "như ý", "song tiền" là tên gọi mang lời chúc, giống như tên các hoạ tiết trên ngọc. Chúng không có tác dụng gì đặc biệt ngoài thẩm mỹ, nhưng giúp người tặng nói được một câu chúc dễ hiểu khi trao món quà.
Nút nào giữ ngọc, nút nào chỉ để đẹp
Trên một sợi dây ngọc bội làm đúng cách, luôn có ít nhất một nút "chịu lực": nút nằm ngay trên lỗ xỏ ngọc hoặc ngay trên hạt chặn, giữ cho miếng ngọc không trượt lên trượt xuống và không tuột ra khi dây bị giật. Nút làm việc này thường là nút kim cương, vì nó tròn, chắc, càng kéo càng siết.
Các nút lớn như bàn trường, song tiền thường nằm ở đoạn giữa, phía trên miếng ngọc, làm điểm nhấn. Chúng đẹp nhưng không nên là thứ duy nhất giữ ngọc. Nếu bạn thấy một sợi dây mà phía trên ngọc chỉ có một nút bàn trường to, không có nút kim cương hay hạt chặn nào, hãy cầm miếng ngọc kéo nhẹ xuống: nút trang trí có thể giãn ra và ngọc tụt khỏi vị trí.
Đoạn đầu dây, chỗ vòng qua thắt lưng hay móc vào túi, cần vừa mềm vừa dày. Nhiều thợ tết đoạn này bằng nút con rắn để dây không bị gập gãy và không cứa vào vải quần. Đoạn đầu cũng thường có một nút trượt cho phép nới rộng, thu hẹp vòng buộc.
Đoạn đuôi, nơi tua rủ xuống, cần một nút chặn chắc để tua không tuột. Tua là phần hay bị kéo nhất, vì người đeo hay vô thức vuốt tua, trẻ con hay nắm tua. Nút chặn tua lỏng là lý do phổ biến khiến tua rơi mất sau vài tháng.
Chọn sợi tết: dây lụa, dây dù, dây sáp
Cùng một kiểu nút, sợi khác nhau cho độ bền, độ bóng và cảm giác cầm rất khác. Các loại sợi hay gặp trên dây ngọc bội:
| Loại sợi | Bề mặt | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Dây lụa, sợi tơ tằm | Bóng mịn, mềm | Đẹp, sang, tua rủ mềm mại | Dễ xơ khi cọ xát, sợ nước, giá cao |
| Dây dù (sợi tổng hợp tết sẵn) | Hơi bóng, chắc tay | Bền, ít giãn, giặt được | Cứng hơn lụa, nút to hơn cùng kiểu |
| Dây sáp (sợi phủ sáp) | Hơi dính, mờ | Nút giữ rất chặt, không trơn tuột | Màu ít bóng, lâu ngày sáp bám bụi |
| Dây cotton | Mờ, xù nhẹ | Mềm, thân thiện với da | Hút mồ hôi, bạc màu và mủn nhanh |
| Dây đan có lõi | Vỏ tết ngoài, lõi sợi bên trong | Rất bền, giữ hình tròn | Khó tết nút lớn cầu kỳ |
Với ngọc bội đeo hằng ngày, dây dù hoặc dây sáp là lựa chọn thực dụng. Dây lụa hợp với món đeo dịp lễ, chụp ảnh, hoặc treo trưng bày. Nếu da bạn hay ra mồ hôi, tránh dây cotton màu đậm vì dễ phai màu lên áo trắng.
Kiểm một sợi dây ngọc bội ở quầy
Năm bước dưới đây mất chưa tới một phút nhưng cho biết sợi dây có bền không:
- Bóp từng nút. Nút tết chặt thì bóp không lún, các múi dây áp sát nhau. Nút lỏng bóp vào thấy xốp, các vòng dây có khe hở.
- Kéo nhẹ miếng ngọc xuống. Giữ đầu dây, kéo miếng ngọc theo hướng ngược lại. Ngọc không được trượt, nút phía trên không được giãn.
- Soi chỗ dây đi qua lỗ ngọc. Dây phải vừa lỗ, không quá chật đến mức bị cứa, không quá lỏng đến mức ngọc lắc lư. Miệng lỗ có cạnh sắc là chỗ sẽ cứa đứt dây đầu tiên.
- Xem đầu sợi. Đầu sợi phải được hơ chảy, dán keo hoặc giấu vào trong nút đuôi phượng. Đầu sợi để trần sẽ tưa dần và kéo theo cả nút xổ ra.
- Chà một góc dây vào khăn trắng ẩm. Dây nhuộm kém sẽ ra màu ngay. Dây ra màu thì khi đeo trên áo sáng màu hoặc khi trời mưa sẽ để lại vệt.
Nếu miếng ngọc đẹp mà dây kém, không cần bỏ qua món đồ. Nhiều cửa hàng và thợ tết dây nhận thay dây theo yêu cầu; bạn chỉ cần biết mình muốn kiểu nút gì và sợi gì.
Khi nào cần thay dây và thay ở đâu
Dây ngọc bội là đồ hao mòn. Đeo hằng ngày, dây dù hay dây sáp thường giữ được một đến hai năm; dây lụa ngắn hơn. Dấu hiệu nên thay: sợi xơ ra ở chỗ cọ vào lỗ ngọc, nút kim cương phía trên ngọc bắt đầu lỏng, màu dây bạc loang lổ, tua bị bết hoặc rụng sợi.
Không nên đợi dây đứt mới thay. Một miếng ngọc rơi từ ngang hông xuống nền gạch có thể nứt, mà vết nứt ở ngọc thì không liền lại được. Chi phí thay dây chỉ là phần rất nhỏ so với giá trị miếng ngọc.
Muốn tự thay, cách đơn giản nhất là mua sẵn một sợi dây tết đã có nút ở hai đầu, chỉ cần luồn qua lỗ ngọc rồi thắt nút kim cương khoá lại. Với dây có nút bàn trường hay nút song tiền lớn, nên nhờ thợ tết, vì các nút này đòi hỏi kéo đều tay từng vòng, làm vội sẽ méo.
Khi mang ngọc đi thay dây, chụp ảnh sợi dây cũ trước khi tháo để thợ làm lại đúng kiểu nếu bạn thích kiểu cũ. Dặn thợ đặt một nút khoá chắc ngay trên ngọc, dù phía trên có nút trang trí. Nếu đang chọn ngọc bội mới, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước và kiểu dây tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh trước.
Tua rua: phần đuôi hay bị bỏ quên
Tua là chùm sợi rủ phía dưới miếng ngọc, thường được buộc bằng một nút chặn và bó lại bằng một vòng chỉ quấn chặt ở cổ tua. Tua làm miếng ngọc trông có chuyển động khi bước đi, nhưng cũng là phần bẩn nhanh nhất vì hay bị tay vuốt, chạm vào mặt ghế, dính nước khi rửa tay.
Tua lụa rủ mềm, bóng, đẹp nhất khi còn mới; sau vài tháng đeo, sợi lụa dễ xoắn vào nhau và bết lại. Tua sợi tổng hợp giữ dáng lâu hơn, ít bết, nhưng nhìn kém mềm. Tua bằng chuỗi hạt nhỏ, hạt gỗ hoặc hạt đá, thì bền nhưng nặng và kêu khi va vào ngọc; loại này hợp treo trưng bày hơn đeo hằng ngày.
Để giữ tua, khi tháo ngọc ra cất, vuốt tua cho thẳng rồi để nằm dài, không cuộn tròn. Tua bết có thể hơ nhẹ qua hơi nước nóng từ vòi ấm, giữ cách xa vài gang tay, rồi dùng lược thưa chải nhẹ từ cổ tua xuống; không nhúng cả tua vào nước nếu là lụa. Khi cổ tua bắt đầu lỏng, sợi tuột từng chùm, nên thay cả tua chứ không cố quấn chỉ lại.
Độ dài tua cũng nên tính theo cách đeo. Treo thắt lưng với trang phục truyền thống, tua dài khoảng một gang tay là cân với miếng ngọc cỡ vừa. Treo túi xách, móc khoá thì tua ngắn hoặc bỏ hẳn, vì tua dài sẽ kẹt vào khoá kéo và bẩn rất nhanh.
Màu dây và vài tập quán quanh sợi dây
Dây đỏ. Màu đỏ gắn với lễ Tết, cưới hỏi, mừng thọ trong văn hoá Việt và Hoa, nên dây đỏ là lựa chọn mặc định của ngọc bội làm quà. Nhiều người giữ dây đỏ cho dịp lễ, ngày thường thay dây màu trầm hơn.
Dây đen, nâu. Hợp trang phục công sở, áo sơ mi, quần âu. Ngọc xanh trên dây đen nổi màu rất rõ; ngọc trắng trên dây nâu trông ấm.
Dây vàng đồng, xanh rêu. Hợp ngọc trắng, ngọc vàng và các bộ cổ phục màu nhạt. Dây vàng đồng làm miếng ngọc trông trang trọng hơn trong ảnh.
Dây theo màu mệnh. Có người chọn màu dây theo màu được cho là hợp mệnh ngũ hành. Đây là quan niệm, không có quy định chung; nếu người nhận quan tâm thì chiều theo, còn không thì chọn theo trang phục là đủ.
Tua dài hay ngắn. Tua dài một gang tay hợp với áo dài, áo tấc, khi đứng chụp ảnh. Đeo đi làm, đi xe máy, tua ngắn hoặc không tua sẽ đỡ vướng và đỡ bẩn.
Câu hỏi thường gặp
Nút kim cương có liên quan gì tới kim cương không?
Không. Tên gọi chỉ hình dáng chắc, tròn, các múi đan chéo như mặt đá được mài giác, và gợi ý sự bền chặt. Nút được tết hoàn toàn bằng dây, không có đá nào bên trong; một số nơi gọi nó bằng tên khác, nhưng nhận ra bằng hình dáng là đủ.
Dây ngọc bội bị giãn, ngọc tụt xuống thì làm sao?
Thường do nút khoá phía trên ngọc đã lỏng hoặc không có nút khoá. Có thể thắt thêm một nút kim cương ngay trên lỗ xỏ, hoặc mang tới thợ tết lại. Đừng buộc tạm bằng chỉ thường vì sẽ đứt bất ngờ.
Có nên dùng dây kim loại thay dây tết cho ngọc bội?
Dây kim loại bền nhưng cứng, dễ cứa vào miệng lỗ ngọc và va vào ngọc khi đi lại. Nếu muốn dùng kim loại, chọn khoen bạc nối với một đoạn dây tết ngắn, để phần chạm vào ngọc vẫn là dây mềm.
Dây lụa bị dính nước có sao không?
Dây lụa ướt sẽ co, mất bóng và lâu khô, nút có thể lỏng sau khi khô. Nếu lỡ dính mưa, thấm khô bằng khăn, phơi nơi thoáng, tránh nắng gắt. Ngọc đeo khi đi mưa thường xuyên nên dùng dây dù.
Tự tết nút bàn trường có khó không?
Nút bàn trường có nhiều vòng đan chéo, người mới tập thường mất vài lần mới làm đều. Có thể tập theo sách hướng dẫn thắt nút trang trí; dây sáp dễ tập hơn dây lụa vì ít trơn. Với ngọc đắt tiền, nên để thợ tết.
Dây đỏ đeo lâu bị phai có nên thay ngay không?
Phai màu không làm dây yếu ngay, nhưng thường đi kèm sợi đã mủn vì mồ hôi và nắng. Kiểm chỗ dây đi qua lỗ ngọc; nếu sợi đã xơ thì thay, nếu còn chắc thì có thể đeo tiếp đến dịp thay dây định kỳ.