Ngọc bội hình cá thường gặp ở ba mẫu: song ngư (hai con cá quấn đầu đuôi vào nhau), cá chép uốn mình trên sóng, và cá bơi giữa lá sen, hoa sen. Ý nghĩa gốc của cả ba nằm ở lối chơi chữ của tiếng Hán: chữ "ngư" (cá) đọc gần với chữ "dư" (dư dả, có phần để dành), nên hình cá trên đồ ngọc được đọc thành lời chúc "năm nào cũng có dư". Cá chép thì gắn thêm tích cá vượt Vũ Môn hoá rồng, thành lời chúc học hành, công việc tiến lên.
Đó là phần nghĩa theo quan niệm. Phần còn lại, cũng là phần người mua cần nhất, là cách nhìn một bản chạm cá cho ra tay nghề: vảy có đều không, vây đuôi có thoát không, mắt cá có hồn không, chỗ xỏ dây có nằm đúng chỗ để con cá treo lên không bị lộn ngược. Bài này đi lần lượt từng mẫu, rồi tới chuyện chọn cỡ, chọn dây và giữ những chi tiết mảnh như vây, râu cá khỏi mẻ khi đeo bên hông.
Ba mẫu ngọc bội hình cá và cách đọc
Ở quầy, ngọc bội hình cá ít khi được dán nhãn rõ tên mẫu. Bảng dưới gom những mẫu hay gặp, nghĩa thường được gán theo tập quán và điểm nhận ra bằng mắt:
| Mẫu | Hình chạm | Nghĩa thường được gán | Nhận ra bằng mắt |
|---|---|---|---|
| Song ngư | Hai con cá quay đầu ngược nhau, thân uốn thành vòng hoặc hình giọt nước | Đủ đôi, có dư dả; hay chọn làm quà cưới, quà cho đôi vợ chồng | Hai đầu cá, hai đuôi cá; khoảng trống giữa hai thân thường được khoét thủng |
| Cá chép vượt sóng | Một con cá chép uốn cong, đuôi vẫy, phía dưới có sóng nước | Vượt khó, tiến lên; hay tặng người đi học, mới đi làm | Có râu cá chép ở mép miệng, vảy to rõ, sóng nước chạm thành lớp |
| Cá ôm sen | Cá bơi bên lá sen, hoa sen hoặc đài sen | "Liên niên hữu dư": sen (liên) đọc như "liền", cá đọc như "dư", thành ý năm nối năm đều có dư | Lá sen có gân toả, đài sen có lỗ hạt, cá thường nhỏ hơn lá |
| Cá hoá rồng | Đầu rồng, thân và đuôi cá | Tích cá chép hoá rồng: đổi đời nhờ nỗ lực | Đầu có sừng, bờm như rồng nhưng thân vẫn vảy cá, đuôi cá xoè |
Các nghĩa trên đều là cách đọc biểu tượng theo văn hoá Á Đông, không phải lời hứa. Một miếng ngọc chạm cá không làm ai giàu thêm; nó là món đẹp mang một lời chúc mà người tặng và người đeo đều hiểu. Khi giới thiệu món quà, nói đúng như vậy sẽ dễ nghe hơn nhiều so với những câu bán hàng kiểu "đeo vào là có của".
Ở Việt Nam, cá chép còn gắn với tục tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp, nên nhiều người lớn tuổi nhìn ngọc cá chép thấy gần gũi hơn hẳn các hình chạm khác. Đó cũng là lý do mẫu cá chép bán chạy dịp cuối năm.
Song ngư: mẫu cá đôi hay được chọn làm quà
Song ngư là mẫu ngọc bội cá phổ biến nhất. Hai con cá nằm đối xứng, đầu con này kề đuôi con kia, thân uốn lại thành một vòng khép. Hình khép kín như vậy rất hợp với ngọc bội: không có chi tiết nào chìa ra ngoài nên ít bị mẻ, cầm tay không vướng, treo lên thì cân. Nhiều bản chạm còn khoét thủng phần giữa hai thân cá để ánh sáng lọt qua, nhìn miếng ngọc nhẹ hơn.
Vì là hai con, song ngư được nhiều người chọn làm quà cưới, quà kỷ niệm ngày cưới, hoặc quà cho bố mẹ. Có cửa hàng tách song ngư thành hai miếng, mỗi miếng một con, để hai người mỗi người đeo một nửa; kiểu này gần với ngọc bội ghép đôi, chỉ khác ở chỗ hai nửa không nhất thiết khớp mép vào nhau.
Khi xem một miếng song ngư, đặt nó trên mặt phẳng và nhìn từ trên xuống. Hai con cá nên cân nhau về kích thước, hai con mắt nằm đối xứng qua tâm. Bản chạm vội thường để một con to một con nhỏ, hoặc một con có vảy rõ còn con kia chỉ có vài vạch. Lật mặt sau: ngọc bội chạm tốt thường chạm cả hai mặt hoặc ít nhất mặt sau được mài phẳng, nhẵn, không để lại vết đá thô.
Một điểm hay bị bỏ qua là chỗ xỏ dây. Song ngư hình vòng thường được xỏ dây qua khoảng trống giữa hai thân cá hoặc qua một lỗ khoan ở phần trên. Nếu lỗ khoan nằm lệch, miếng ngọc treo lên sẽ nghiêng, hai con cá trông như đang rơi. Trước khi mua, cầm dây nhấc miếng ngọc lên xem nó treo có thẳng không.
Cá chép vượt sóng và cá hoá rồng: xem chi tiết nào
Râu và miệng. Cá chép thật có hai đôi râu ở mép miệng; bản chạm tốt thường thể hiện ít nhất một đôi râu mảnh, cong theo hướng bơi. Râu là chi tiết mỏng nhất trên miếng ngọc nên cũng dễ mẻ nhất; nhìn kỹ đầu râu có bị cụt, có vết dán keo không.
Vảy. Vảy cá chép chạm thành hàng so le như ngói lợp. Vảy đều tay, to dần về phía bụng rồi nhỏ lại về phía đuôi là dấu hiệu người thợ hiểu con cá. Vảy chạm máy đều tăm tắp như in, không có độ biến thiên; vảy chạm tay vội thì lộn xộn, chỗ dày chỗ thưa.
Vây đuôi. Đuôi cá xoè là chỗ thể hiện chuyển động. Đuôi đẹp có các đường tia toả ra, mép đuôi mỏng dần. Đuôi dày cục, không có đường tia, nhìn con cá như đang nằm yên chứ không vẫy.
Sóng nước. Ở mẫu vượt sóng, phần sóng phía dưới giúp miếng ngọc đứng vững về bố cục và cũng là chỗ dày nhất, chịu lực khi va. Sóng chạm thành nhiều lớp cuộn có chiều sâu thì miếng ngọc trông sống hơn.
Đầu rồng ở mẫu cá hoá rồng. Mẫu này khó chạm vì phải nối đầu rồng với thân cá cho liền mạch. Chỗ nối, thường ở mang cá, là nơi nhìn ra tay nghề: nối mượt thì một sinh vật đang biến đổi; nối thô thì như hai con vật ghép lại.
Hướng con cá khi treo. Tập quán thường thích con cá treo lên ở tư thế đầu hướng lên hoặc nằm ngang như đang bơi tới, ít ai thích cá chúi đầu xuống. Lý do chủ yếu là thẩm mỹ: cá hướng lên trông có sức sống. Hỏi người bán lỗ xỏ dây ở đâu để biết con cá sẽ nằm thế nào khi đeo.
Cá ôm sen: đọc lá sen, đài sen và tỉ lệ
Mẫu cá với sen mang lời chúc "liên niên hữu dư" theo lối chơi chữ: "liên" là sen, đọc gần "liền" (năm liền năm), "ngư" đọc gần "dư". Người Việt quen với hình ảnh này qua tranh dân gian cá chép, hoa sen, nên ngọc bội cá sen dễ được người lớn tuổi đón nhận.
Trên ngọc, lá sen thường được chạm thành một mảng rộng, gân lá toả từ tâm ra mép. Mảng lá rộng là chỗ người thợ tận dụng màu đá: phần xanh đậm làm lá, phần trắng hoặc vàng nhạt làm cá. Một miếng ngọc tận dụng màu khéo, cá trắng nằm trên lá xanh, là bản chạm có ý đồ chứ không phải chạm đại lên khối đá. Ngược lại, nếu màu xanh nằm loang lổ trên mình cá còn lá sen lại trắng bệch, người thợ đã không đọc màu đá trước khi chạm.
Đài sen (gương sen) có những lỗ tròn chứa hạt. Chạm đài sen đẹp thì các lỗ hạt tròn, đều, có chiều sâu. Một số bản chạm thêm búp sen hoặc hoa sen nở; càng nhiều chi tiết thì miếng ngọc càng dễ mẻ ở mép cánh hoa khi đeo. Nếu định treo ở thắt lưng, đi lại nhiều, nên chọn bản chạm có lá sen ôm sát thân cá, ít cánh hoa chìa ra ngoài.
Về tỉ lệ, cá trong mẫu này thường nhỏ hơn lá sen, có khi chỉ bằng một nửa. Đó không phải lỗi; bố cục cá nhỏ bơi dưới lá lớn tạo cảm giác ao sen yên ả. Điều cần xem là con cá có rõ ràng không, hay chìm lẫn vào hoa lá đến mức phải tìm mới thấy.
Chọn cỡ ngọc bội hình cá theo cách đeo
Cùng là hình cá nhưng mỗi cách đeo đòi một cỡ và một độ dày khác. Bảng dưới là gợi ý tham khảo, đo theo chiều dài miếng ngọc, chưa tính dây và tua:
| Cách đeo | Mẫu cá hợp | Chiều dài gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Treo thắt lưng với áo truyền thống | Song ngư, cá vượt sóng | 5–7 cm | Chọn mẫu khép kín, ít vây chìa; dày từ 7 mm trở lên |
| Treo túi xách, quai cặp | Cá chép nhỏ, cá sen gọn | 3–5 cm | Râu cá mảnh dễ mẻ khi túi đặt xuống bàn |
| Cầm tay ngắm, để bàn trà | Cá ôm sen nhiều chi tiết | 6–9 cm | Không cần lo va đập, chọn bản chạm cầu kỳ được |
| Treo trong tủ kính, góc trưng | Cá hoá rồng | Tuỳ chỗ | Treo trên giá nhỏ, tránh nắng chiếu thẳng làm phai dây |
Nếu người đeo là người lớn tuổi, nên ưu tiên miếng nhẹ, mép tròn, không có râu hay vây nhọn. Người trẻ đeo đi làm thì cỡ nhỏ, dây ngắn, treo ở túi hoặc thắt lưng phía sau hông sẽ ít vướng hơn treo phía trước.
Chất liệu thường gặp ở ngọc bội hình cá
Hình cá được chạm trên rất nhiều loại đá. Tên gọi ở quầy đôi khi chỉ ghi chung "ngọc", nên biết một số chất liệu hay gặp để hỏi cho rõ:
- Phỉ thúy (jadeite): độ cứng khoảng 6,5–7 trên thang Mohs, cầm nặng tay, mặt bóng như kính khi đánh bóng kỹ. Hợp các chi tiết mảnh như râu, vây vì đá dai và chịu được nét chạm sâu.
- Ngọc bích, ngọc trắng loại nephrite: độ cứng thấp hơn phỉ thúy một chút nhưng rất dai do cấu trúc sợi đan; ánh như dầu, sờ mịn. Song ngư nephrite trắng là mẫu quen thuộc trong đồ ngọc truyền thống.
- Serpentine (thị trường hay gọi là "ngọc Tú", "ngọc vàng chanh"): mềm hơn hẳn, có loại dùng dao thép rạch được. Giá mềm nhưng vây, râu cá dễ mòn tròn sau một thời gian đeo.
- Thạch anh xanh, mã não: cứng, giòn hơn nephrite; ánh thuỷ tinh. Hình cá trên mã não thường tận dụng các dải vân làm sóng nước.
- Bột đá ép, nhựa đúc: đổ khuôn nên nhiều miếng giống hệt nhau, đường khuôn chạy quanh viền, vảy cá nông và tù. Không xấu nếu bán đúng tên và đúng giá trị, nhưng không nên mua với giá ngọc.
Nếu cần biết chắc chất liệu của một miếng đắt tiền, cách đáng tin là giấy giám định của phòng thí nghiệm đá quý, ghi rõ tên khoáng vật và có hay không có xử lý (nhuộm, tẩy, bơm nhựa).
Giữ vây, râu cá khỏi mẻ khi đeo và cất
Ngọc bội hình cá có nhiều chi tiết mảnh hơn ngọc bài trơn, nên phần giữ gìn cần chú ý hơn. Khi treo ở thắt lưng, mỗi lần ngồi xuống ghế gỗ hay lên xe máy, xoay miếng ngọc ra phía trước hoặc cầm lên tay. Va một lần vào thành ghế có thể làm gãy đầu râu, và chỗ gãy ấy rất khó mài lại cho tự nhiên.
Cất ngọc vào túi vải mềm riêng, không bỏ chung hộp với nhẫn, vòng kim loại có cạnh sắc. Phỉ thúy và nephrite không sợ trầy bởi kim loại thông thường, nhưng va chạm giữa hai món cứng thì chỗ mảnh nhất sẽ chịu. Với serpentine và đá mềm, kim loại cũng đủ làm xước mặt.
Dây tết của ngọc bội cá thường có màu đỏ, vàng hoặc đen. Dây dính mồ hôi lâu ngày sẽ bạc màu, sờn ở chỗ cọ vào lỗ xỏ. Khi thấy sợi xơ ra ở đúng chỗ đó, thay dây ngay, đừng đợi đứt. Ngọc rơi từ ngang hông xuống nền gạch là đủ để nứt đôi con cá.
Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, để khô tự nhiên. Không ngâm nước nóng, không dùng hoá chất tẩy rửa, không xoa dầu ăn cho bóng. Một số người thích cầm ngọc xoa trong tay cho lên nước; với phỉ thúy và nephrite chưa qua xử lý, thói quen này vô hại và làm mặt ngọc mượt hơn, nhưng đó là chuyện bề mặt chứ không phải ngọc "sống lại" như vẫn đồn. Nếu muốn xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể tham khảo các mẫu ngọc bội cá tại Vật Phẩm Phong Thủy trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bội song ngư có phải chỉ dành cho người cung Song Ngư?
Không. Song ngư trên đồ ngọc Á Đông là hình hai con cá với nghĩa có đôi, có dư, xuất hiện từ trước khi người Việt biết tới mười hai cung hoàng đạo phương Tây. Ai thích mẫu này đều đeo được; việc trùng tên với một cung hoàng đạo chỉ là ngẫu nhiên trong cách dịch.
Con cá trên ngọc bội nên quay đầu lên hay xuống?
Tập quán thường chuộng cá hướng đầu lên hoặc bơi ngang vì trông có sức sống, nhưng đây là chuyện thẩm mỹ, không có quy định nào. Điều nên kiểm là lỗ xỏ dây có đặt đúng để miếng ngọc treo thẳng, không nghiêng lệch.
Ngọc bội cá chép có hợp tặng học sinh không?
Hợp nếu là món nhỏ, nhẹ, treo cặp hoặc để bàn học, kèm lời chúc chăm học. Với trẻ nhỏ, tránh miếng có râu, vây nhọn và dây dài quấn cổ. Đừng gửi kèm câu hứa thi đỗ; chỉ nên coi là món kỷ niệm động viên.
Vảy cá chạm máy có xấu không?
Không hẳn. Chạm máy cho đường nét đều và giá dễ chịu hơn, nhiều miếng chạm máy rồi được thợ sửa tay khá đẹp. Chỉ cần người bán nói đúng là chạm máy hay chạm tay, và giá tương xứng với cách làm.
Một miếng ngọc bội cá bị mẻ râu có sửa được không?
Thợ có thể mài lại chỗ mẻ cho tròn, nhưng râu sẽ ngắn đi và miếng ngọc mất một chút cân đối. Gắn keo phần gãy thì nhìn gần sẽ thấy. Vì vậy với mẫu nhiều râu vây, nên cất vào túi mềm khi không đeo.
Ngọc bội cá dùng dây màu gì?
Dây đỏ được chọn nhiều vì hợp không khí lễ Tết và cưới hỏi; dây đen, nâu hợp đi làm. Với ngọc màu xanh, dây đỏ tạo độ tương phản rõ; với ngọc trắng, dây vàng đồng hoặc xanh rêu nhìn trang nhã hơn. Chọn theo trang phục là đủ.