Với cổ phục Việt như áo giao lĩnh, áo tấc, áo ngũ thân hay áo nhật bình, ngọc bội thường được buộc vào dây lưng hoặc đai vải, buông xuống một bên hông, có tua rủ phía dưới; miếng ngọc nằm khoảng ngang hông hoặc thấp hơn một chút, không chạm tới đầu gối. Cỡ ngọc, độ dài dây và màu tua nên chọn theo dáng áo và chất vải, để miếng ngọc là điểm nhấn chứ không kéo lệch vạt áo.
Mấy năm gần đây, nhiều người trẻ mặc cổ phục đi chùa, đi lễ hội, chụp ảnh cưới, chụp ảnh Tết, và ngọc bội trở thành phụ kiện được hỏi nhiều nhất đi kèm. Bài này không bàn chuyện phục dựng theo sử liệu từng triều đại, việc đó thuộc về các nhóm nghiên cứu trang phục; bài chỉ giúp bạn chọn và đeo một miếng ngọc bội sao cho hợp áo, gọn khi đi lại và đẹp trong ảnh.
Vì sao ngọc bội hợp với trang phục truyền thống
Trong văn hoá chịu ảnh hưởng Nho học, ngọc gắn với hình ảnh người quân tử. Sách Lễ Ký có câu thường được trích "quân tử vô cố, ngọc bất khứ thân", nghĩa là người quân tử không có lý do thì không rời ngọc khỏi người. Câu này được nhắc nhiều khi nói về tục đeo ngọc, và giải thích vì sao ngọc bội xuất hiện cùng trang phục của tầng lớp có học trong nhiều thế kỷ.
Về mặt thẩm mỹ, cổ phục thường có thân áo dài, vạt rộng, dây lưng hoặc đai bằng vải, ít túi. Một miếng ngọc buông bên hông phá vỡ mảng vải đơn sắc, tạo điểm dừng cho mắt người nhìn và cho chuyển động khi bước đi. Đó là lý do ngọc bội trông hợp với áo giao lĩnh hơn hẳn khi đeo với áo sơ mi.
Ngày nay, người mặc cổ phục không nhất thiết phải theo đúng lề lối xưa. Ngọc bội trở thành phụ kiện như một chiếc khăn, một chiếc quạt: chọn theo sở thích và hoàn cảnh. Tuy vậy, hiểu một chút về nguồn gốc giúp bạn chọn món hợp cảnh hơn, chẳng hạn không đeo quá nhiều đồ lấp lánh khi vào nơi thờ tự.
Gợi ý ngọc bội theo từng kiểu áo
Mỗi kiểu áo có dáng và chỗ thắt khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách đeo cho các kiểu cổ phục người trẻ hay mặc hiện nay:
| Kiểu áo | Chỗ buộc | Ngọc bội hợp | Dây và tua |
|---|---|---|---|
| Áo giao lĩnh (cổ chéo) | Dây lưng vải thắt ngang eo | Ngọc bài chữ nhật, hình tròn, song ngư cỡ vừa | Tua dài một gang tay, màu cùng tông viền áo |
| Áo tấc (áo dài tay rộng) | Dây lưng hoặc đai bản rộng | Miếng ngọc to, dày, chạm trang nghiêm | Dây tết to, có nút trang trí lớn, tua dài |
| Áo ngũ thân | Thắt lưng vải phía trong vạt hoặc khuy cạnh sườn | Ngọc bội nhỏ đến vừa, mép tròn | Dây ngắn, tua vừa để không vướng tà áo |
| Áo nhật bình (nữ, cổ vuông) | Dây lưng váy phía trong hoặc đai ngoài | Ngọc nhỏ, chạm hoa, chim, hồ lô | Tua lụa mảnh, màu hồng, vàng, xanh ngọc |
| Áo dài hiện đại | Không có dây lưng; treo vào móc ẩn bên hông hoặc cầm túi | Ngọc bội nhỏ gọn | Dây ngắn có móc; hoặc đeo cổ thay vì treo hông |
Tên gọi và kiểu dáng cổ phục có nhiều cách hiểu giữa các nhóm phục dựng; bảng trên dùng tên gọi phổ biến trên thị trường cho thuê và may cổ phục hiện nay, không phải phân loại học thuật.
Buộc ngọc bội vào dây lưng: các bước và chỗ hay sai
Chọn bên. Phần lớn người thuận tay phải buộc ngọc ở bên trái, để khi đi lại, tay phải không va vào ngọc và ngọc không vướng khi cầm quạt, cầm ô. Không có quy định bắt buộc; buộc bên nào cũng được, miễn hai người đi cạnh nhau trong ảnh không bị ngọc va vào nhau.
Luồn dây qua dây lưng, không buộc vào vải áo. Dây ngọc bội nên vòng qua dây lưng hoặc đai, không buộc trực tiếp vào vải áo. Buộc vào vải sẽ kéo vạt áo lệch xuống và làm nhăn vải mỏng.
Đo độ dài khi đứng và khi ngồi. Đứng thẳng, miếng ngọc nên nằm khoảng giữa hông và giữa đùi. Sau đó ngồi xuống thử: nếu ngọc chạm mặt ghế hoặc bị kẹp dưới đùi, rút ngắn dây lại.
Tua không dài quá đầu gối. Tua quá dài sẽ quấn vào chân khi bước nhanh, vướng khi lên xuống bậc thềm đình chùa. Với người thấp, tua dài một gang tay là đủ.
Một miếng là đủ. Có người đeo hai, ba miếng ngọc bội một lúc cho thật "cổ". Đi lại, các miếng va vào nhau phát ra tiếng lách cách và dễ mẻ. Một miếng nổi bật đẹp hơn ba miếng chen nhau.
Khoá nút trước khi ra ngoài. Sau khi buộc, kéo nhẹ miếng ngọc xuống để thử nút. Một lần ngọc tuột khi đang đi trên nền đá ở di tích là đủ để mất miếng ngọc.
Phối màu ngọc, dây, tua với màu áo
Cổ phục thường dùng những màu đậm như xanh lam, đỏ son, nâu đất, đen, hoặc màu nhạt như trắng ngà, vàng nhạt, xanh ngọc. Nguyên tắc dễ áp dụng nhất là để ngọc tương phản với áo, còn dây và tua thì hoà với áo hoặc với viền áo.
Áo màu đậm như lam, đen, đỏ son thì ngọc trắng, ngọc vàng nhạt, ngọc xanh nhạt nổi rõ nhất. Áo màu nhạt như trắng ngà, vàng chanh thì ngọc xanh đậm, ngọc đen hoặc mã não đỏ tạo điểm nhấn. Tránh ngọc cùng màu với áo vì trong ảnh, miếng ngọc sẽ chìm mất.
Dây và tua có thể lấy màu viền cổ áo, màu dây lưng hoặc màu thêu trên áo. Áo lam có viền vàng thì dây vàng đồng; áo đỏ có thêu chỉ đen thì dây đen. Cách này làm cả bộ trông có chủ đích, không bị rời rạc.
Với ảnh cưới, nhiều cặp chọn hai miếng ngọc bội cùng chất liệu, mỗi người một kiểu (rồng cho chú rể, phượng cho cô dâu), dây cùng màu. Khi đứng cạnh nhau, hai miếng ngọc ở hai bên hông ngoài tạo thế cân xứng. Nếu đi thuê trang phục, nên mang ngọc của mình theo thay vì dùng phụ kiện nhựa đi kèm, vì ngọc thật lên ảnh có độ trong và chiều sâu rõ hơn.
Đi lễ, chụp ảnh ở di tích: giữ ngọc và giữ lễ
Cổ phục thường được mặc ở những nơi có nền gạch, nền đá, bậc thềm cao như đình, chùa, lăng tẩm, cung điện. Đây cũng là những nơi ngọc dễ vỡ nhất nếu rơi. Trước khi bước lên bậc thềm hay ngồi xuống chụp ảnh, cầm miếng ngọc lên tay hoặc xoay ra trước. Khi quỳ, lạy hoặc cúi người ở nơi thờ tự, giữ ngọc để nó không đập xuống nền.
Ở nơi thờ tự, nên ăn mặc chỉnh tề và tiết chế phụ kiện. Một miếng ngọc bội trang nhã là hợp; nhiều đồ đeo lấp lánh, tiếng va lách cách khi đi lại trong chính điện thì không hợp. Một số di tích có quy định riêng về chụp ảnh, trang phục; nên hỏi trước ở cửa.
Khi chụp ảnh, ngọc bội lên hình đẹp nhất khi có ánh sáng xiên chiếu qua. Ngọc trắng và ngọc xanh nhạt dưới nắng sớm, nắng chiều có độ trong mà ảnh dưới nắng trưa không có. Nếu nhiếp ảnh gia muốn chụp cận miếng ngọc, lau sạch dấu tay trên mặt ngọc trước bằng khăn mềm.
Về nhà, tháo ngọc khỏi dây lưng ngay, đừng để nguyên trên áo treo trong tủ. Ngọc treo lâu kéo dãn vải áo mỏng, và lần sau lấy áo ra vội có thể làm ngọc rơi.
Trẻ em mặc cổ phục ngày Tết: ngọc bội cần an toàn trước
Dịp Tết và lễ hội, nhiều gia đình cho các bé mặc cổ phục đi chơi, chụp ảnh, và bé nào cũng muốn có miếng ngọc đeo bên hông giống bố mẹ. Với trẻ nhỏ, an toàn đứng trước mọi chuyện thẩm mỹ hay ý nghĩa.
Trẻ dưới ba tuổi hay cho đồ vào miệng, nên tránh mọi miếng ngọc nhỏ, hạt chặn rời, tua có hạt có thể tuột ra. Một hạt nhỏ đủ gây hóc. Với trẻ lớn hơn, chọn miếng ngọc mép tròn, không có chi tiết nhọn, dây ngắn buộc chặt vào dây lưng, tuyệt đối không để dây dài vòng qua cổ. Dây vòng cổ có thể mắc vào tay vịn cầu trượt, cành cây, gây siết.
Ngọc thật nặng hơn nhựa; miếng ngọc to buộc ở hông bé khi chạy nhảy sẽ đập vào đùi, vào bàn ghế. Với trẻ, một miếng nhỏ cỡ hai đến ba phân là đủ, hoặc dùng phụ kiện vải thêu, gỗ nhẹ thay vì đá. Nếu vẫn muốn bé đeo ngọc thật để chụp ảnh, đeo trong lúc chụp rồi tháo ra cho người lớn giữ.
Người lớn đi cùng nên kiểm lại nút dây trước khi ra khỏi nhà, và nhắc bé không cắn, không quay tròn miếng ngọc. Một miếng ngọc mẹ để dành cho con có thể cất đi chờ con lớn; món ấy sẽ có ý nghĩa hơn khi con đủ tuổi tự giữ.
Chọn ngọc bội cho bộ cổ phục đầu tiên
Nếu đây là bộ cổ phục đầu tiên và bạn chỉ định mua một miếng ngọc bội dùng chung cho nhiều dịp, vài gợi ý dưới đây giúp chọn món dùng được lâu:
- Chọn ngọc trắng hoặc xanh nhạt: hợp với hầu hết màu áo, từ đậm tới nhạt.
- Chọn hình dáng khép kín như tròn, chữ nhật, song ngư: ít chi tiết chìa ra, ít mẻ khi đeo nhiều lần.
- Chiều dài khoảng năm đến bảy phân là cỡ vừa với cả nam lẫn nữ, đủ nổi trong ảnh mà không nặng.
- Mua thêm hai sợi dây: một sợi đỏ cho dịp lễ Tết, cưới hỏi; một sợi màu trầm cho các dịp khác.
- Ưu tiên đá dai như nephrite hoặc phỉ thúy chưa qua xử lý nếu ngân sách cho phép; đá mềm hoặc bột đá vẫn dùng được nếu chỉ chụp ảnh vài lần.
- Hỏi rõ chất liệu và xin ảnh soi đèn khi mua online; ngọc lên ảnh quảng cáo thường trong và đậm hơn thực tế.
Nếu cần so nhiều mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi mang số đo áo và màu áo ra so trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Nữ mặc cổ phục có đeo ngọc bội được không?
Được. Nữ thường chọn ngọc nhỏ hơn, hình hoa, chim, hồ lô, dây và tua lụa màu nhẹ. Với áo nhật bình hoặc áo có váy, ngọc buộc vào dây lưng váy hoặc đai ngoài, buông ở một bên hông.
Ngọc bội đeo bên trái hay bên phải mới đúng?
Không có quy định chung cho người mặc cổ phục hiện nay. Nhiều người thuận tay phải buộc bên trái để tay không va vào ngọc khi đi. Trong ảnh đôi, hai người thường buộc ở hai bên hông ngoài cho cân.
Áo cổ phục không có dây lưng thì treo ngọc vào đâu?
Có thể thắt thêm một dây lưng vải mảnh cùng màu bên trong hoặc bên ngoài áo, hoặc may một khuyết nhỏ bên hông để móc dây ngọc. Tránh ghim kim băng trực tiếp lên vải mỏng vì dễ rách.
Đeo ngọc bội bằng nhựa khi chụp ảnh có sao không?
Không sao, nhiều bộ cho thuê kèm phụ kiện nhựa. Nhược điểm là nhựa lên ảnh trông phẳng, không có độ trong, và tua đi kèm thường xù. Nếu chụp ảnh cưới hoặc ảnh muốn giữ lâu, nên dùng ngọc thật.
Có nên đeo ngọc bội khi vào chính điện chùa?
Đeo được nếu trang nhã và không gây tiếng ồn. Khi lạy, cúi người, giữ miếng ngọc để không đập xuống nền. Nếu chùa có hướng dẫn riêng về trang phục, phụ kiện thì theo hướng dẫn đó.
Một miếng ngọc bội có dùng chung cho áo dài hiện đại được không?
Được, nhưng áo dài hiện đại thường không có dây lưng. Có thể treo vào móc nhỏ bên hông, móc vào quai túi cầm tay, hoặc chuyển sang đeo cổ bằng dây mảnh. Chọn miếng nhỏ gọn để không kéo lệch tà áo.