Lau bụi vật phẩm phong thủy đúng cách là quét bụi khô trước, lau sau: dùng chổi lông mềm hoặc cọ để gạt bụi khỏi bề mặt và kẽ chạm, bóng thổi cho chỗ sâu, rồi mới dùng khăn sợi nhỏ khô lau nhẹ phần nhẵn. Lau ngay bằng khăn khi bụi còn dày là kéo hạt bụi cứng trượt trên bề mặt, để lại vết xước li ti trên đồng đánh bóng, trên lớp sơn tượng bột đá và trên đá mềm.
Bài này đi qua từng loại dụng cụ: loại nào nên có, loại nào dùng cho chất liệu nào, những thứ quen tay trong nhà nhưng không nên dùng cho vật phẩm, và vài thao tác nhỏ giúp tránh làm rơi, làm gãy những chi tiết mảnh.
Vì sao bụi làm xước được vật phẩm
Bụi trong nhà là hỗn hợp. Phần mịn và nhẹ là xơ vải, da chết, phấn hoa; phần cứng là hạt cát, mảnh vữa xi măng, bụi đất theo giày dép. Thạch anh, khoáng vật phổ biến bậc nhất trong cát, có độ cứng khoảng 7 trên thang Mohs. Nghĩa là hạt bụi thạch anh cứng hơn đồng, bạc, lớp sơn, nhựa resin, và cứng hơn cả nhiều loại đá bày trong nhà như huỳnh thạch, lưu ly, ngọc lam, hổ phách, malachite.
Khi bạn chà khăn lên một lớp bụi, các hạt cứng ấy bị ép xuống và kéo đi trên bề mặt. Một lần thì vết xước quá nhỏ để thấy. Nhưng một năm năm mươi lần, mặt đồng đánh bóng mờ dần, lớp nhũ trên tượng bột đá mỏng dần ở chỗ nhô cao như mũi, tai, sừng. Đó là lý do người giữ đồ bảo tàng luôn quét hoặc hút bụi trước, chỉ chạm khăn sau khi phần lớn bụi đã đi.
Với đá cứng như thạch anh, mã não, ngọc hồng lựu thì nguy cơ ít hơn. Nhưng đồ trong nhà thường có nhiều chất liệu cùng một chỗ, và chính các món mềm, các món có lớp phủ mới là món cần cẩn thận. Tập thói quen quét trước lau sau cho tất cả là cách đơn giản nhất.
Dụng cụ nên có và dùng cho món nào
Một bộ dụng cụ cơ bản không tốn nhiều tiền và dùng được nhiều năm. Bảng dưới gom những thứ đáng có:
| Dụng cụ | Dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chổi lông dê hoặc lông mềm bản rộng | Tượng cỡ vừa và lớn, mặt kệ, tranh đá | Lông tự nhiên mềm, ít rụng; dành riêng cho vật phẩm, không dùng quét bàn ăn |
| Cọ trang điểm, cọ vẽ đầu tròn | Kẽ chạm, bờm, vảy, cánh hoa đá, lưng sần | Bọc băng dính quanh khâu kim loại của cọ để không cào vào tượng |
| Bóng thổi bụi (loại dùng cho máy ảnh) | Kẽ sâu, hốc thạch anh, chuông gió, cây đá | Thổi trước rồi mới quét; không bóp sát mặt đồ |
| Khăn sợi nhỏ (microfiber) loại mịn | Mặt nhẵn: quả cầu, đồng đánh bóng, đá mài bóng, kính tủ | Giặt riêng, không dùng nước xả vải; có hạt cát bám là phải giặt |
| Khăn cotton mềm cũ | Lau khô sau khi rửa đá cứng, lót tay khi cầm đồ | Vải đã giặt nhiều lần mềm hơn vải mới |
| Găng tay cotton hoặc nitrile | Cầm đồ đồng, bạc, đá đánh bóng | Găng cotton dễ trượt trên đá nhẵn; đồ nặng trơn nên dùng nitrile |
Nếu chỉ có điều kiện sắm hai thứ, chọn một chổi lông mềm và một khăn sợi nhỏ. Bóng thổi là thứ thứ ba đáng mua, đặc biệt nếu nhà có tỳ hưu, thiềm thừ, cây tài lộc đá hay hốc thạch anh.
Những thứ quen tay nhưng nên bỏ khi lau vật phẩm
Nhiều dụng cụ dọn nhà rất tiện cho bàn ghế, sàn nhà nhưng lại hại cho đồ trưng bày:
- Chổi lông gà: lông cứng ở cuống dễ cào vào sơn, dễ móc vào chi tiết mảnh như râu rồng, cánh hạc; lông gãy rơi vào kẽ.
- Khăn giấy, giấy ăn: sợi gỗ trong giấy thô hơn bạn nghĩ, để lại xơ trên đá nhám và có thể xước nhẹ đá mềm; khi ướt còn bở ra dính vào kẽ.
- Khăn lau bếp, khăn lau bàn dùng chung: mang theo dầu mỡ và cặn nước rửa chén, để lại vệt mờ trên đồng và đá.
- Bình xịt lau kính, lau đa năng: nhiều loại có cồn, amoniac hay chất tẩy; phun lên tượng resin, bột đá có thể làm mờ hoặc bong lớp sơn, phun lên đồng có thể để lại vệt.
- Khăn ướt có mùi thơm: chứa chất dưỡng ẩm và hương liệu, để lại lớp màng dính hút bụi nhanh hơn.
- Máy hút bụi để ống trần: sức hút mạnh có thể hút bay hạt đá nhỏ, hạt đá rời trên cây tài lộc, hay kéo đổ tượng nhẹ.
Bình khí nén đóng chai bán cho máy tính dùng được cho kẽ sâu nhưng cần cẩn thận: nghiêng bình hoặc xịt liên tục, chất lỏng bên trong có thể phun ra lạnh buốt, để lại vết trên bề mặt. Với vật phẩm, bóng thổi bằng tay an toàn hơn.
Thao tác lau bụi một món tượng có kẽ chạm
Lấy ví dụ một con tỳ hưu bột đá phủ nhũ cỡ để bàn, nhiều kẽ ở bờm, đuôi, vảy lưng. Thao tác dưới đây áp dụng được cho phần lớn tượng linh vật:
- Rửa và lau khô tay. Trải một chiếc khăn mềm trên mặt bàn làm việc để nếu có mảnh nhỏ rơi ra thì còn tìm thấy.
- Nhấc tượng bằng hai tay, một tay đỡ đáy, một tay giữ thân. Không nhấc bằng sừng, đuôi, tai hay bất cứ chi tiết nhô ra nào.
- Bóp bóng thổi vào các kẽ sâu từ khoảng cách một gang tay để bụi bay ra trước.
- Dùng cọ đầu tròn quét theo chiều của chi tiết: quét dọc theo sợi bờm, theo hướng vảy, không quét ngang làm bụi bị nhét sâu hơn.
- Dùng chổi lông bản rộng quét mặt lưng, mặt bụng và đế.
- Gấp khăn sợi nhỏ thành miếng vừa tay, lau nhẹ những mặt nhẵn như trán, ngực; không lau mạnh vào chỗ nhũ vàng đã mỏng.
- Lau mặt kệ, rồi đặt tượng về đúng chỗ, đúng hướng như cũ.
Cả quy trình mất hai đến ba phút. Nếu sau khi quét bụi vẫn thấy vết bẩn dính, đó là việc của làm sạch kỹ theo chất liệu, không cố chà thêm bằng khăn khô.
Lau bụi theo từng nhóm chất liệu
Đồng, đồng mạ, bạc. Quét khô rồi lau bằng khăn sợi nhỏ khô, nên đeo găng để không để lại vân tay. Nếu tượng có lớp hun giả cổ, chỉ lau nhẹ, không miết vì chỗ nhô cao dễ mòn lớp hun và lộ màu đồng sáng.
Bột đá và resin sơn màu. Đây là nhóm dễ hỏng nhất khi lau. Chỉ dùng chổi mềm và bóng thổi; khăn khô chỉ cho mặt rộng phẳng. Không xoa ở chỗ có nhũ vàng, nhũ bạc vì lớp nhũ thường chỉ là sơn mỏng.
Đá cứng đánh bóng: thạch anh, mã não, ngọc. Quét bụi khô, lau bằng khăn sợi nhỏ. Quả cầu trong suốt nên cầm bằng găng hoặc khăn để không in dấu vân tay ngay sau khi lau.
Đá mềm và đá xốp: huỳnh thạch, lưu ly, ngọc lam, malachite. Chỉ quét khô, hạn chế chạm khăn. Không lau bằng khăn ẩm thường xuyên vì đá xốp hút nước và cặn.
Gỗ, trầm hương. Quét theo thớ gỗ bằng chổi mềm. Gỗ đã đánh sáp có thể lau bằng khăn cotton khô; gỗ để mộc thì chỉ quét.
Tranh đá, tranh đồng có kính. Lau kính bằng khăn sợi nhỏ hơi ẩm, vắt kiệt; không phun nước lên kính vì nước chảy xuống mép khung, thấm vào trong.
Những món khó lau: hốc thạch anh, cây tài lộc đá, chuông gió
Hốc và cụm thạch anh có hàng trăm đầu tinh thể nhọn. Khăn vải móc vào đầu tinh thể, kéo một cái là có thể làm mẻ mũi nhọn, còn sợi vải mắc lại giữa các tinh thể thì rất khó gỡ. Với hốc, chỉ dùng bóng thổi và cọ mềm đầu dài, quét dọc theo chiều tinh thể từ gốc ra mũi. Bụi lâu năm bám chặt ở đáy hốc là việc của lần rửa kỹ, không phải việc của buổi quét bụi hằng tuần.
Cây tài lộc đá có lá là những viên đá nhỏ khoan lỗ, xâu trên dây đồng mảnh và quấn quanh thân. Chổi to dễ làm cong cành, bung dây quấn. Cách an toàn là cầm chậu bằng một tay, nghiêng nhẹ cây, dùng bóng thổi thổi từ trong ra ngoài, rồi dùng cọ nhỏ quét từng chùm lá. Nếu có viên đá rơi ra, cất ngay vào một túi nhỏ để gắn lại sau.
Chuông gió và khánh treo thì bụi bám ở mặt trên của ống và ở dây. Tháo xuống lau sẽ dễ hơn lau khi chuông đang treo, vì treo thì các ống đập vào nhau. Gỡ móc, đặt chuông nằm trên khăn, quét từng ống, rồi kiểm luôn dây treo xem có sờn chỗ nào không trước khi treo lại.
Giữ dụng cụ sạch để lần sau không làm bẩn ngược
Dụng cụ bẩn là nguồn xước thứ hai. Một chiếc khăn sợi nhỏ đã lau sàn hay đã rơi xuống đất mang theo hạt cát mắc trong sợi vải; dùng nó lau quả cầu là tự tay mài đá. Hãy giữ một hộp riêng cho đồ lau vật phẩm, không dùng chung với đồ dọn nhà.
Khăn sợi nhỏ giặt bằng nước ấm với xà phòng nhẹ, giặt riêng không chung với khăn bông hay quần áo nhiều xơ, và không dùng nước xả vải vì chất làm mềm bám vào sợi, lau lên kính hay đá để lại vệt. Phơi khô hoàn toàn trước khi cất.
Chổi lông và cọ thỉnh thoảng gõ nhẹ bên ngoài để bụi rơi ra, mỗi vài tháng gội bằng nước ấm pha chút dầu gội, vẩy ráo, phơi đầu chổi chúc xuống để nước không đọng vào chân lông. Bóng thổi thì chỉ cần lau ngoài và để nơi sạch, không để đầu vòi chạm vào bụi.
Một mẹo nhỏ là chia khăn theo màu: một màu cho kim loại, một màu cho đá và kính, một màu cho đồ gỗ. Khăn đã lau đồng có thể dính chút bột đánh bóng hay cặn xỉn; đem lau sang quả cầu thạch anh sẽ để lại vệt mờ khó hiểu. Chia màu thì không bao giờ lẫn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng chổi lông gà lau vật phẩm có sao không?
Chổi lông gà quét bàn ghế thì tiện, nhưng cuống lông cứng dễ cào vào lớp sơn, nhũ của tượng bột đá và móc vào chi tiết mảnh. Lông gãy cũng hay rơi vào kẽ chạm. Với vật phẩm, chổi lông dê mềm hoặc cọ trang điểm an toàn hơn.
Khăn sợi nhỏ có làm xước đá và đồng không?
Khăn sợi nhỏ sạch, mịn thì không. Vấn đề là khăn bẩn: hạt cát mắc trong sợi vải sẽ cào lên bề mặt. Giữ khăn riêng cho vật phẩm, giặt riêng, khăn rơi xuống đất thì giặt lại trước khi dùng tiếp.
Có nên dùng máy hút bụi cho tượng và kệ không?
Dùng được nếu có đầu chổi mềm và vặn sức hút thấp. Người giữ đồ bảo tàng hay bọc một miếng lưới mỏng ở đầu ống để chi tiết nhỏ không bị hút vào. Với tượng nhẹ, cây đá có hạt rời, nên dùng bóng thổi và cọ thay vì máy hút.
Lau bụi vật phẩm có cần đeo găng tay không?
Không bắt buộc, nhưng nên có với đồ đồng, bạc đánh bóng và quả cầu trong suốt vì vân tay hiện rõ và mồ hôi để lâu làm xỉn kim loại. Nếu không có găng, rửa và lau khô tay trước, cầm qua một chiếc khăn mềm.
Tượng bột đá bám bụi dày thì xử lý thế nào?
Thổi và quét khô trước cho bụi rời đi càng nhiều càng tốt. Phần còn bám mới dùng khăn hơi ẩm vắt thật kiệt, chấm nhẹ chứ không chà, thử trước ở mặt đáy. Nếu bụi đã dính dầu mỡ thành mảng, nên tìm hướng dẫn làm sạch riêng cho bột đá thay vì chà mạnh.
Bao lâu thì nên thay chổi và khăn lau vật phẩm?
Không có hạn cố định. Thay khăn khi sợi đã lì, cứng, hay có vết dầu giặt không sạch. Thay chổi khi lông bắt đầu rụng nhiều, gãy hay xơ đầu. Giữ dụng cụ sạch và cất riêng thì một bộ dùng được khá lâu.