Kỳ lân bột đá là tượng đúc từ đá xay mịn trộn keo, kỳ lân resin là tượng đúc từ nhựa tổng hợp, còn chữ "mạ vàng" phần lớn chỉ lớp phủ màu vàng bên ngoài; cả ba đều là vật liệu tổng hợp đúc khuôn, không phải đá tạc hay kim loại đúc. Nói rõ như vậy không phải để chê. Đây là nhóm vật liệu giúp một con kỳ lân to, nhiều chi tiết, màu sắc rực rỡ có giá vừa túi tiền, và nếu chọn đúng, dùng đúng, chúng vẫn đẹp nhiều năm.
Vấn đề chỉ xuất hiện khi người bán gọi chúng bằng những tên mơ hồ như "đá phong thủy", "ngọc ép", "đồng mạ vàng cao cấp", khiến người mua kỳ vọng sai. Bài này giải thích từng vật liệu được làm thế nào, ưu và nhược thật của chúng, cách nhìn lớp phủ tốt hay kém, chỗ đặt phù hợp, và cách lau sao cho lớp màu, lớp mạ không bong theo khăn.
Bột đá, resin và hợp kim: ba vật liệu đúc khuôn
Bột đá là đá tự nhiên, thường là đá vôi hoặc đá cẩm thạch, được nghiền mịn rồi trộn với keo polyester hoặc keo epoxy theo một tỉ lệ nhất định. Hỗn hợp sệt được đổ vào khuôn silicon lấy mẫu từ một con tượng gốc, để đông cứng, rồi tháo khuôn. Tượng ra khuôn có màu trắng xám hoặc màu của bột đá, sau đó được mài gờ, sơn màu, phủ nhũ hay mạ.
Resin, hay polyresin, là nhựa tổng hợp đổ khuôn tương tự nhưng ít hoặc không có bột đá. Tượng resin nhẹ hơn hẳn bột đá, có thể đúc trong suốt hoặc pha màu ngay trong khối. Một số tượng "ngọc" màu xanh trong veo, rất nhẹ, giá rẻ thực chất là resin pha màu. Còn những con kỳ lân "đồng" nhẹ tay, màu vàng đều chằn chặn đôi khi là hợp kim kẽm đúc rồi mạ, hoặc resin phủ nhũ đồng.
Ba loại vật liệu này có chung một điểm mạnh: khuôn silicon sao chép được rất nhiều chi tiết nhỏ từ con tượng gốc. Nhờ vậy, một con kỳ lân bột đá có thể có vảy, bờm, râu tinh xảo không kém tượng tạc tay, với giá chỉ bằng một phần nhỏ. Điểm yếu cũng chung: phần đẹp nằm ở lớp ngoài cùng, nên độ bền phụ thuộc vào lớp sơn, lớp phủ.
Chất lượng giữa các xưởng chênh nhau rất xa. Bột đá nhiều đá, ít keo thì nặng, mát tay, nhưng giòn nếu keo không đủ kết dính; bột đá nhiều keo thì dai hơn, nhẹ hơn, gần với resin. Khuôn silicon cũng mòn dần sau nhiều lần đổ, nên những con đúc từ khuôn cũ có vảy nhoè, bờm mất nét. Cùng một mẫu kỳ lân, hai con từ hai xưởng có thể trông khác hẳn khi đặt cạnh nhau, dù ảnh trên mạng giống y hệt.
So sánh nhanh các vật liệu đúc khuôn
Bảng dưới đây so sánh ở mức tổng quát. Chất lượng thực tế khác nhau nhiều giữa các xưởng, tuỳ tỉ lệ keo, loại sơn và khâu hoàn thiện.
| Tiêu chí | Bột đá | Resin | Hợp kim kẽm mạ |
|---|---|---|---|
| Cân nặng | Nặng vừa, gần với đá | Nhẹ | Khá nặng, nặng hơn resin |
| Độ giòn | Có thể mẻ khi va mạnh | Dẻo hơn, ít vỡ | Không vỡ, có thể móp |
| Chi tiết | Rất tốt | Rất tốt | Tốt |
| Chịu nắng ngoài trời | Trung bình, sơn có thể phai | Kém, dễ ngả vàng, giòn dần | Trung bình, lớp mạ bong ở nơi ẩm |
| Điểm cần kiểm | Lớp sơn đều, đáy không bở | Màu có ố, có bọt khí | Lớp mạ có rộp, có lộ màu xám |
Nếu bạn định đặt kỳ lân ngoài cổng, ngoài sân, nhóm vật liệu này nhìn chung không bền bằng đá tạc hay đồng đúc. Một số xưởng làm bột đá chuyên ngoài trời với keo và sơn chống tia cực tím; khi được chào loại này, hãy hỏi cụ thể sơn gì, bảo hành lớp màu bao lâu.
Nhận biết lớp phủ tốt hay kém
Màu phủ đều tới kẽ. Lớp sơn tốt phủ kín cả những kẽ sâu như dưới cằm, giữa các lọn bờm, kẽ chân. Tượng sơn vội thường để lộ màu trắng xám của bột đá ở các chỗ súng phun không tới.
Không có vết chảy, vón. Sơn phun quá dày sẽ chảy thành giọt ở cạnh dưới, vón cục ở kẽ vảy, làm mất nét chạm. Nhìn nghiêng dưới ánh đèn là thấy rõ.
Nhũ vàng không loang. Kỳ lân "mạ vàng" phần lớn là phủ nhũ vàng rồi phủ bóng. Lớp nhũ tốt có màu đồng đều, ánh kim mịn; lớp kém có vệt loang, chỗ đậm chỗ nhạt, hoặc ánh vàng hơi xanh.
Đáy được bịt và hoàn thiện. Đáy tượng nên được mài phẳng, có lớp nỉ hoặc lớp sơn kín. Đáy bở, cạo móng tay thấy bột rơi ra là dấu hiệu tỉ lệ keo thấp, tượng dễ mẻ, dễ hút ẩm.
Không có mùi hắc kéo dài. Tượng mới có thể còn mùi keo, sơn nhẹ, nhưng mùi hắc nồng kéo dài nhiều ngày là dấu hiệu dung môi chưa bay hết. Để tượng ở nơi thoáng vài hôm trước khi bày trong phòng ngủ hay phòng kín.
Kỳ lân "ngọc" màu xanh và kỳ lân pha lê
Trên thị trường có rất nhiều con kỳ lân màu xanh ngọc bóng mượt, trong mờ, giá rẻ, được gọi là "kỳ lân ngọc", "ngọc lưu ly" hay "ngọc ép". Phần lớn loại này là resin pha màu hoặc thuỷ tinh đúc khuôn. Chúng có thể rất đẹp, nhất là khi được chiếu đèn từ phía sau, nhưng không phải ngọc theo nghĩa khoáng vật.
Cách phân biệt nhanh: resin nhẹ bất thường so với cỡ, cầm lâu thấy ấm tay, gõ nhẹ nghe tiếng đục. Thuỷ tinh nặng hơn, lạnh tay hơn, thường có bọt khí tròn nhỏ khi soi đèn, cạnh không sắc như đá mài. Ngọc thật, dù là ngọc bích hay phỉ thúy, nặng tay, lạnh, và các chi tiết chạm có độ sắc của đá được mài chứ không mềm như đúc.
Còn "pha lê" trên tượng kỳ lân nhỏ thường là thuỷ tinh có pha chì hoặc thuỷ tinh quang học, cắt mài nhiều mặt để bắt sáng. Pha lê đẹp dưới đèn nhưng dễ mẻ cạnh, và giống mọi khối trong suốt khác, có thể hội tụ ánh nắng; không nên đặt ngay cửa sổ có nắng chiếu thẳng, gần rèm hay giấy tờ.
Đặt kỳ lân bột đá, resin ở đâu thì bền
Nhóm vật liệu này hợp nhất với không gian trong nhà, khô ráo, ít va chạm. Vài gợi ý cụ thể:
- Phòng khách, kệ tivi, tủ trưng bày: chỗ lý tưởng, ít nắng, ít ẩm, tượng giữ màu lâu.
- Quầy lễ tân, quầy thu ngân cửa hàng: được, nhưng chọn chỗ ít người chạm tay vào vì mồ hôi tay làm lớp nhũ xỉn nhanh.
- Tránh bậu cửa sổ nắng chiếu: resin ngả vàng, sơn phai, nhũ vàng xỉn chỉ sau một hai mùa hè.
- Tránh nhà tắm, bếp: hơi nước và dầu mỡ làm lớp phủ bong, bụi bám thành mảng khó lau.
- Tượng bột đá cỡ lớn đặt sàn: kê lên đế gỗ hoặc thảm mỏng để tránh hút ẩm từ nền trong mùa nồm.
- Nhà có trẻ nhỏ: resin ít vỡ hơn bột đá, nhưng mảnh vỡ bột đá có cạnh sắc; đặt tượng cao hơn tầm với của trẻ.
Theo cách bày quen thuộc, kỳ lân được đặt ở nơi trang trọng, đầu quay ra cửa, đôi kỳ lân đối xứng hai bên. Với tượng bột đá và resin, bạn có thể áp dụng y như với tượng đồng hay đá, chỉ cần chú ý thêm chuyện nắng và ẩm.
Mua kỳ lân bột đá, resin qua mạng: hỏi gì cho khỏi bất ngờ
Nhóm tượng đúc khuôn là nhóm dễ bị chụp ảnh "đẹp hơn thật" nhất, vì đèn studio làm lớp nhũ vàng lấp lánh và che đi những chỗ sơn chưa kín. Trước khi đặt, bạn nên xin ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày, ảnh cận mặt và kẽ bờm, ảnh đáy tượng. Ảnh đáy cho biết khá nhiều: đáy bột đá hoàn thiện kỹ sẽ phẳng, có nỉ hoặc sơn kín, còn đáy làm ẩu thì lộ bột trắng, có lỗ khí.
Câu hỏi thứ hai là tên vật liệu, nói thẳng ra: bột đá, resin, hợp kim kẽm hay đồng. Người bán đàng hoàng sẽ trả lời ngay. Câu trả lời như "đá phong thủy", "ngọc ép cao cấp", "chất liệu đặc biệt" mà không kèm tên cụ thể là lý do để bạn hỏi thêm hoặc chọn nơi khác. Hỏi thêm cân nặng: cùng một cỡ, tượng bột đá nặng gấp mấy lần tượng resin, nên con số cân nặng giúp bạn đối chiếu với lời mô tả.
Cuối cùng là đóng gói và đổi trả. Tượng bột đá dễ mẻ sừng, mẻ tai khi thùng bị rơi. Hỏi rõ tượng được bọc mút từng phần nhô ra hay chỉ quấn màng xốp qua loa, và nếu nhận hàng bị mẻ thì xử lý thế nào. Khi nhận, quay video lúc mở thùng, kiểm từng chi tiết nhỏ trước khi ký nhận nếu đơn vị giao hàng cho phép kiểm.
Lau kỳ lân bột đá, mạ vàng cho không bong
Sai lầm phổ biến nhất với nhóm tượng này là lau quá mạnh tay hoặc dùng hoá chất. Lớp nhũ, lớp sơn chỉ mỏng vài phần mười li:
- Quét bụi khô bằng chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm, quét nhẹ theo chiều vảy, hằng tuần.
- Khi cần lau kỹ, dùng khăn microfiber vắt thật kiệt, gần như khô, lau nhẹ; không chà đi chà lại một chỗ.
- Lau khô ngay bằng một khăn khô khác, đặc biệt ở kẽ chân và đáy.
- Không dùng cồn, nước lau kính, nước tẩy rửa đa năng hay kem đánh đồng: lớp nhũ vàng sẽ mờ hoặc trôi ngay.
- Không ngâm nước, không rửa dưới vòi, kể cả khi làm lễ theo tập quán; nếu gia đình có nếp lau tượng trước khi bày, chỉ cần khăn sạch hơi ẩm.
- Khi lớp sơn bị tróc một mảng nhỏ, có thể nhờ cửa hàng hoặc thợ sơn tượng dặm lại cùng màu; tự sơn bằng sơn xịt thường lệch màu.
Nếu cần so các mẫu bột đá, resin, đồng trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy. Biết đúng vật liệu thì sẽ đặt đúng kỳ vọng: một con kỳ lân bột đá đẹp, giá vừa phải, được giữ khô ráo và lau nhẹ tay có thể đứng trên kệ nhà bạn rất nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ lân bột đá có phải là đá thật không?
Bột đá có thành phần là đá tự nhiên nghiền mịn, nhưng được trộn keo rồi đúc khuôn, nên không phải đá tạc nguyên khối. Nó là vật liệu tổng hợp, giữ chi tiết tốt, giá mềm, cần lớp sơn phủ để bền màu.
Kỳ lân mạ vàng có phải vàng thật không?
Phần lớn không. Chữ mạ vàng trên tượng bột đá, resin thường chỉ lớp nhũ hoặc sơn ánh vàng. Một số tượng kim loại có mạ điện lớp vàng rất mỏng. Hỏi người bán cụ thể phôi là gì và lớp vàng làm bằng cách nào.
Kỳ lân resin có đặt ngoài trời được không?
Không nên để lâu dài ngoài trời. Resin dưới nắng dễ ngả vàng, giòn dần và phai màu. Nếu cần tượng ngoài cổng hay sân vườn, đá tạc hoặc đồng đúc bền hơn nhiều.
Tượng bột đá bị mẻ có dán lại được không?
Mẻ nhỏ có thể dán bằng keo epoxy hai thành phần rồi dặm sơn cùng màu. Vết vỡ lớn hoặc gãy sừng, gãy chân thì nên nhờ thợ sửa tượng để khớp và đánh màu cho kín đường nối.
Làm sao biết kỳ lân màu xanh là ngọc hay resin?
Resin nhẹ bất thường, ấm tay, gõ nghe đục. Ngọc thật nặng, lạnh tay, chi tiết chạm sắc nét. Thuỷ tinh lạnh tay nhưng thường có bọt khí tròn khi soi đèn. Hỏi người bán tên vật liệu cụ thể là cách chắc nhất.
Lau kỳ lân mạ vàng bằng gì để không bị mất màu?
Chỉ dùng chổi lông mềm để quét bụi và khăn microfiber gần khô để lau nhẹ, rồi lau khô ngay. Tránh cồn, nước tẩy rửa, kem đánh đồng và không chà mạnh một chỗ.