Hoa sen bằng đồng để bàn thường làm theo ba cách: đúc nguyên khối trong khuôn, gò từ lá đồng dát mỏng, hoặc đúc rồi mạ, phủ màu giả cổ. Đồ đúc nặng, chắc, chi tiết dày; đồ gò nhẹ, cánh mỏng và mềm dáng hơn; đồ mạ vàng sáng rực nhưng cần lau nhẹ tay.
Sen là hình tượng rất gần với người Việt, xuất hiện ở đình chùa, trên gốm, trong văn học dân gian, nên một bông sen đồng trên bàn trà, kệ sách vừa là món trang trí, vừa gợi cảm giác thanh tĩnh. Bài này nói về món đồ: mẫu nào, làm thế nào, nhận biết ra sao và giữ màu đồng thế nào cho bền.
Sen trong văn hoá Việt và lý do được làm thành vật phẩm
Hình ảnh sen mọc từ bùn mà hoa vẫn sạch được nhắc đến trong ca dao quen thuộc "Trong đầm gì đẹp bằng sen", và từ lâu là biểu tượng của sự thanh khiết, điềm đạm. Sen cũng gắn bó với Phật giáo, xuất hiện trên đài sen, bệ tượng và hoa văn kiến trúc chùa chiền; ở nhiều làng, đầm sen là một phần cảnh quan quen thuộc mỗi mùa hè.
Vì mang lớp nghĩa nhẹ, sạch, sen bằng đồng hợp với những không gian cần sự yên tĩnh: phòng đọc, bàn trà, góc làm việc, phòng khách tông trầm. Nó khác với mẫu đơn ở chỗ không nói về phú quý; người tặng một bông sen đồng thường muốn gửi lời chúc an yên, thanh thản.
Trong khuôn khổ vật phẩm trang trí, bài này không bàn đến sen như pháp khí hay đồ thờ trong nghi lễ tôn giáo. Nếu gia đình bạn muốn đặt sen đồng trên ban thờ, hãy theo nếp nhà và hỏi người hiểu nghi lễ ở địa phương; mỗi nơi có cách bày khác nhau.
Đúc, gò, mạ và giả cổ: bốn kiểu sen đồng
Biết sen đồng được làm bằng cách nào giúp bạn hiểu vì sao hai bông sen cùng cỡ lại chênh nhau nhiều về trọng lượng, độ sắc nét và giá.
| Kiểu | Cách làm | Nhận ra | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đúc nguyên khối | Rót đồng nóng chảy vào khuôn, để nguội, phá khuôn, mài, chạm thêm chi tiết | Nặng tay, chi tiết dày, mặt trong cánh đặc hoặc dày | Bàn trà, kệ thấp, nơi cần vật chắc chân |
| Gò dát mỏng | Dát đồng thành lá, gõ từng cánh bằng búa nhỏ, ghép lại | Nhẹ hơn, cánh mỏng, mép cánh cong mềm, có vết búa li ti | Kệ cao, tủ kính, nơi cần dáng thanh |
| Đúc rồi mạ vàng, mạ bạc | Phủ lớp kim loại mỏng lên đồng bằng điện phân hoặc kỹ thuật khác | Sáng rực, màu vàng đều; chỗ cọ xát lâu có thể lộ màu đồng | Phòng khách sang, quà tặng |
| Giả cổ, hun màu | Dùng hoá chất, nhiệt để tạo lớp màu nâu đen, xanh trên bề mặt | Màu trầm, chỗ nổi được lau sáng tạo khối | Nội thất gỗ, phong cách cổ điển |
Ở Việt Nam có những làng đúc đồng lâu đời như Đại Bái ở Bắc Ninh, Ý Yên ở vùng Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình), Phước Kiều ở vùng Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng). Bên cạnh đó là nhiều xưởng nhỏ và hàng nhập khẩu, nên chất lượng trên thị trường trải rất rộng.
Các mẫu sen đồng thường gặp
Sen đồng không chỉ có một dáng. Mỗi mẫu tạo một cảm giác khác và hợp một chỗ đặt khác.
- Búp sen đơn: một búp khép trên cuống, đứng thẳng; gọn, hợp bàn làm việc, kệ sách, cạnh ấm trà.
- Sen nở cùng lá: một bông nở, một lá sen xoè, đôi khi kèm búp và đài sen; là mẫu phổ biến nhất để bàn.
- Khóm sen: nhiều bông, nhiều lá ở các độ cao khác nhau, mô phỏng một góc đầm; hợp bàn lớn, kệ dài.
- Đĩa lá sen: một chiếc lá sen đồng nằm ngang làm khay, đôi khi có một búp nhỏ ở mép; dùng đựng đồ nhỏ hoặc trang trí.
- Đài sen, gương sen: phần hạt sen sau khi rụng cánh; hình ảnh của mùa sen chín, ít gặp nhưng rất "Việt".
- Sen kèm vật khác: sen với cá chép, sen với ếch, sen với chim bói cá; giống một cảnh nhỏ của đầm sen.
Khi chọn, hãy nhìn lá sen: lá đẹp có gân toả từ tâm ra mép rõ ràng, mép lá gợn tự nhiên; lá phẳng lì, gân mờ thường là khuôn đúc qua loa.
Đồng vàng, đồng đỏ, đồng hun: vì sao màu sen đồng khác nhau
Chữ "đồng" trong vật phẩm thường chỉ hợp kim đồng chứ ít khi là đồng nguyên chất. Đồng vàng, hay đồng thau, là hợp kim đồng với kẽm, màu vàng sáng, dễ đúc, phổ biến nhất trong đồ trang trí. Đồng đỏ có tỉ lệ đồng cao hơn, màu hồng cam ấm, mềm hơn, hay dùng cho đồ gò vì dễ dát. Đồng thanh, hay đồng thiếc, là đồng pha thiếc, cứng, màu nâu vàng, thường gặp ở chuông, trống và đồ đúc cổ.
Vì vậy hai bông sen đều ghi "đồng" vẫn có thể khác màu rõ rệt. Sen đồng đỏ gò có sắc ấm, cánh mềm; sen đồng vàng đúc sáng, cứng cáp. Sau một thời gian, cả hai đều sẫm dần do lớp oxy hoá mỏng trên bề mặt, đồng vàng ngả nâu vàng, đồng đỏ ngả nâu sô-cô-la. Nhiều người thích chính lớp màu thời gian này và không đánh bóng lại.
Bạn có thể hỏi người bán món đồ làm bằng đồng gì, tỉ lệ ra sao. Không phải xưởng nào cũng nói được tỉ lệ chính xác, nhưng phân biệt được đồng vàng, đồng đỏ là điều tối thiểu. Câu trả lời mơ hồ kiểu "đồng nguyên chất cao cấp" cho đồ đúc đồng vàng là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Nhận biết sen đồng thật và đồ mạ đồng
Trọng lượng. Đồng có tỉ trọng cao, khoảng tám đến chín lần nước. Một bông sen đúc đồng cỡ vừa cầm lên phải thấy nặng tay rõ rệt. Đồ quá nhẹ so với kích thước có thể là đồ gò mỏng (vẫn là đồng thật) hoặc nhựa, hợp kim nhẹ được mạ màu đồng.
Nam châm. Đồng và hợp kim đồng không bị nam châm hút. Nếu nam châm dính chặt, món đồ có lõi sắt mạ đồng. Lưu ý: nam châm không hút cũng chưa chắc là đồng, vì hợp kim kẽm, nhôm cũng không bị hút; đây chỉ là phép loại trừ.
Chỗ khuất. Nhìn đáy, mặt trong cánh, mặt dưới lá: đồ đúc đồng thường thấy màu đồng đồng nhất, có thể có vết khuôn, vết mài. Đồ mạ trên nền khác đôi khi lộ màu xám bạc ở chỗ bong mạ hoặc mép cắt.
Tiếng gõ. Gõ nhẹ bằng móng tay hoặc đồng xu: đồng đúc cho tiếng ngân ấm, kéo dài; hợp kim kẽm, nhựa cho tiếng cạch ngắn, đục.
Chỗ bày và cỡ sen đồng hợp từng không gian
Bàn trà là chỗ được chọn nhiều nhất cho sen đồng: đặt ở một góc bàn, không ở giữa để không vướng khi rót trà. Cỡ vừa phải, chiều cao không quá tầm mắt người ngồi để hai người đối diện vẫn nhìn thấy nhau. Trên bàn làm việc, búp sen đơn nhỏ là đủ; khóm sen to dễ chiếm chỗ và thành vật cản.
Kệ sách, tủ trưng bày hợp sen gò cánh mỏng vì nhẹ và thanh, nhìn từ dưới lên thấy rõ dáng cánh. Phòng khách rộng có thể chọn khóm sen trên đế gỗ đặt ở bàn console sát tường. Với nhà có trẻ nhỏ, tránh đặt sen đồng có cánh nhọn sắc ở mép bàn thấp.
Ánh sáng ảnh hưởng nhiều đến đồ đồng. Đèn ánh vàng ấm làm đồng sáng và sâu; đèn trắng lạnh khiến đồng mạ vàng trông như nhựa. Một chiếc đèn rọi nhỏ chiếu xiên sẽ làm nổi gân lá và vết búa của đồ gò.
Theo quan niệm phổ biến, sen hợp với những nơi cần sự tĩnh, nên nhiều người đặt ở phòng đọc, phòng trà hơn là quầy kinh doanh ồn ào. Đây là cảm nhận thẩm mỹ, bạn hoàn toàn có thể đặt sen đồng ở nơi mình thấy hợp.
Giữ màu đồng: làm sạch theo từng loại bề mặt
Trước khi làm sạch, xác định món đồ của bạn là đồng trần, đồng phủ sơn bóng, mạ vàng hay giả cổ, vì mỗi loại cần cách khác nhau.
- Lau bụi hằng tuần bằng khăn mềm khô hoặc chổi lông; với khe cánh, dùng cọ vẽ mềm.
- Đồng phủ sơn bóng (lacquer) hoặc mạ vàng: chỉ lau khăn khô hoặc hơi ẩm, không dùng kem đánh bóng, không dùng chất mài, vì sẽ làm trầy lớp phủ.
- Đồng giả cổ, hun màu: không đánh bóng; lớp màu trầm là chủ ý của thợ, đánh đi là mất.
- Đồng trần bị xỉn: dùng kem đánh bóng chuyên dụng cho đồng, thoa ít, lau theo một chiều, rồi lau sạch bằng khăn khô; thử ở chỗ khuất trước.
- Gặp đốm xanh (gỉ đồng) nhỏ trên đồng trần: lau bằng khăn thấm nước ấm pha chút nước rửa chén, lau khô ngay; đốm lớn, ăn sâu thì mang đến thợ.
- Sau khi làm sạch đồng trần, có thể phủ một lớp sáp mỏng chuyên dụng để chậm xỉn; lau khô tay trước khi cầm vì mồ hôi làm đồng xỉn nhanh.
Mùa nồm ẩm, đồ đồng dễ xỉn và đốm hơn. Đặt xa khu bếp, nhà tắm, tránh để trực tiếp trên khăn trải bàn ẩm. Nếu cất đi một thời gian, bọc khăn mềm khô và cho vào hộp kín cùng gói hút ẩm.
Mua sen đồng qua mạng: những điều nên hỏi
Ảnh chụp đồ đồng rất dễ đẹp hơn thật vì đồng phản chiếu đèn studio. Trước khi đặt, bạn nên hỏi đủ các thông tin dưới đây.
- Kích thước ba chiều (cao, rộng, sâu) và trọng lượng thực tế, không phải trọng lượng cả hộp.
- Làm bằng đồng gì (vàng, đỏ, thanh), đúc hay gò, có phủ sơn bóng, mạ vàng hay giả cổ không.
- Ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên, không chỉnh màu; ảnh cận mặt dưới lá, đáy, chỗ nối cánh.
- Video xoay một vòng để thấy mặt sau, vì nhiều mẫu chỉ làm kỹ mặt trước.
- Có đế gỗ đi kèm không, đế gỗ loại gì, có khớp chặt với sen không.
- Đóng gói thế nào: chèn xốp từng cánh, thùng cứng; có cho kiểm hàng trước khi nhận không.
- Chính sách đổi trả khi cánh bị móp, cong do vận chuyển, nhất là với sen gò cánh mỏng.
Khi nhận hàng, quay video lúc mở thùng, kiểm tra từng cánh và lá trước khi ký nhận. Sen gò cánh mỏng nếu bị móp nhẹ có thể nắn lại, nhưng nên để người bán hoặc thợ làm để không gãy mối hàn.
Câu hỏi thường gặp
Sen đồng có hợp đặt trong phòng khách không?
Hợp. Sen đồng mang lớp nghĩa thanh tĩnh, đặt ở bàn trà, kệ sách hay tủ trưng bày trong phòng khách đều đẹp. Nên chọn cỡ vừa với mặt đặt và đặt lệch một góc để không vướng sinh hoạt.
Đồng mạ vàng có bị bay màu không?
Lớp mạ vàng mỏng có thể mòn ở những chỗ thường xuyên bị cọ xát hoặc khi lau bằng chất mài, kem đánh bóng. Lau nhẹ bằng khăn mềm khô, tránh hoá chất mạnh, thì lớp mạ giữ được lâu. Hỏi người bán độ dày lớp mạ và chế độ bảo hành nếu có.
Đồng giả cổ có lau sáng được không?
Không nên. Lớp màu nâu đen, xanh trên đồ giả cổ là do thợ tạo ra có chủ ý; đánh bóng sẽ làm mất lớp màu đó và để lộ đồng sáng không đều. Chỉ lau bụi bằng khăn khô hoặc chổi lông mềm.
Sen đồng gò và sen đồng đúc khác nhau thế nào?
Sen gò làm từ lá đồng dát mỏng, gõ từng cánh rồi ghép, nên nhẹ, cánh mỏng, dáng mềm, có vết búa li ti. Sen đúc rót đồng vào khuôn nên nặng, chắc, chi tiết dày. Cả hai đều là đồng thật, khác nhau ở cảm giác và chỗ đặt hợp.
Có thể đặt sen đồng trên ban thờ không?
Nhiều gia đình có bày sen trên ban thờ, nhưng cách bày mỗi nơi mỗi khác và liên quan đến nghi lễ. Bạn nên theo nếp gia đình và hỏi người hiểu nghi lễ ở địa phương. Với vai trò vật trang trí, sen đồng hợp nhất với bàn trà, phòng đọc, kệ trưng bày.
Gỉ xanh trên đồ đồng có nguy hiểm không?
Gỉ xanh là sản phẩm của đồng phản ứng với hơi ẩm và không khí. Khi lau dọn, bạn nên đeo găng hoặc rửa tay sau đó, không để trẻ nhỏ ngậm, liếm đồ đồng. Với đốm gỉ lớn, ăn sâu, mang đến thợ đồ đồng để xử lý thay vì tự cạo.