Với một tủ hay một kệ có nhiều chất liệu (đồng, đá, gỗ, bột đá), độ ẩm tương đối khoảng 45–60% và ít dao động trong ngày là mức dễ giữ và ít gây hại nhất. Dưới mức đó lâu ngày, gỗ và trầm khô nứt; trên khoảng 65–70%, đồng xỉn nhanh, gỗ và giấy hộp dễ mốc, sơn tượng bột đá có thể phồng. Mùa nồm miền Bắc, độ ẩm trong nhà có ngày lên trên 90%, nên đây là lúc cần can thiệp.
Bài này nói cách đo độ ẩm cho đúng, so sánh các cách hút ẩm thường gặp ở Việt Nam (gói silica, hộp hạt trắng, than hoạt tính, máy hút ẩm, điều hoà chế độ khô), và cách bố trí tủ kính, kệ hở để không khí không đọng ẩm quanh vật phẩm.
Độ ẩm bao nhiêu là vừa cho đồ trưng bày
Độ ẩm tương đối là lượng hơi nước trong không khí so với lượng tối đa không khí giữ được ở nhiệt độ đó, tính bằng phần trăm. Con số này ảnh hưởng thẳng tới vật phẩm: gỗ hút và nhả hơi nước nên co giãn theo; kim loại bị ăn mòn nhanh hơn khi bề mặt có màng nước mỏng; nấm mốc cần độ ẩm cao kéo dài để mọc trên gỗ, vải gấm, giấy hộp, keo dán.
Người làm bảo quản đồ trưng bày thường nhắc đến một khoảng giữa, đại ý từ trên dưới 45% đến khoảng 60%, cho bộ sưu tập nhiều chất liệu. Đồ kim loại thuần thì càng khô càng tốt; đồ gỗ, trầm, ngà, sơn mài thì không ưa quá khô. Vì nhà bạn thường bày lẫn lộn, khoảng giữa là lựa chọn thực tế.
Quan trọng không kém con số là sự ổn định. Một tủ kính dao động từ 50% buổi trưa lên 85% lúc nửa đêm thì gỗ cứ co rồi giãn mỗi ngày, keo dán đế bị kéo qua kéo lại, sơn trên bột đá chịu ứng suất liên tục. Một tủ ổn định ở 62% còn đỡ hơn tủ chạy lên chạy xuống quanh 55%. Mục tiêu vì vậy là giữ độ ẩm đều, không nhất thiết phải thật thấp.
Mùa nồm tác động lên từng chất liệu thế nào
Đồng và đồng mạ. Màng nước mỏng trên bề mặt cùng bụi và muối từ tay người là điều kiện để đồng xỉn và lên đốm xanh. Những ngày nồm kéo dài, đốm nhỏ ở kẽ vảy, kẽ ngón có thể xuất hiện chỉ sau vài tuần.
Bạc. Bạc xỉn chủ yếu do hợp chất lưu huỳnh trong không khí, nhưng độ ẩm cao làm phản ứng nhanh hơn. Đồ bạc để trong hộp có nỉ hay lót cao su vào mùa nồm xỉn rõ rệt.
Gỗ, trầm hương, đế gỗ. Gỗ hút ẩm, nở ra, chỗ đã khô nứt có thể khít lại tạm thời rồi nứt rộng hơn khi khô trở lại. Mốc trắng hay mọc ở mặt dưới đế, mặt sau tượng sát tường, nơi không khí ít lưu thông.
Bột đá, resin sơn. Bản thân resin ít hút ẩm, nhưng lớp sơn lót, sơn nhũ và keo gắn chi tiết có thể phồng hay bong khi ẩm cao kéo dài, nhất là hàng làm vội, sơn mỏng.
Đá tự nhiên. Phần lớn đá cứng như thạch anh, mã não không bị ảnh hưởng. Đá xốp, đá có vết nứt đã được bơm keo, hay đá nhuộm có thể đổi màu nhẹ; hốc thạch anh có nền đá mềm có thể mốc ở mặt đáy.
Hộp, túi gấm, giấy kèm theo. Đây thường là thứ hỏng đầu tiên: hộp giấy mềm ra, túi gấm lên đốm mốc, giấy giới thiệu sản phẩm ố vàng.
Đo trước khi chống: dùng ẩm kế và thử độ chính xác
Không đo thì không biết mình đang chống ẩm quá tay hay chưa đủ. Một ẩm kế điện tử nhỏ cho tủ kính và một cái cho phòng là đủ cho nhà ở.
- Chọn ẩm kế điện tử có hiện cả nhiệt độ và độ ẩm, loại nhỏ đặt vừa trong tủ. Loại có ghi giá trị cao nhất và thấp nhất trong ngày rất hữu ích để thấy độ dao động.
- Thử độ chính xác bằng muối ăn: cho vài thìa muối vào một nắp chai, nhỏ chút nước cho muối ướt sệt nhưng không thành nước muối loãng.
- Đặt nắp chai muối và ẩm kế vào một hộp hoặc túi kín, để ở nơi nhiệt độ ổn định khoảng tám đến mười hai tiếng.
- Không khí trên muối ăn bão hoà giữ độ ẩm gần 75%. Ẩm kế hiện bao nhiêu thì ghi lại độ lệch, ví dụ hiện 70% nghĩa là máy đo thấp khoảng 5%.
- Đặt ẩm kế trong tủ ở tầm giữa, không sát đèn, không sát gói hút ẩm. Theo dõi một hai tuần, ghi mức cao nhất và thấp nhất.
- Từ số đo thực tế mới quyết định cần gói hút ẩm, cần máy hút ẩm, hay chỉ cần đóng cửa sổ những ngày nồm.
Ẩm kế rẻ thường lệch vài phần trăm, không sao, miễn là bạn biết độ lệch. Điều cần tránh là tin tuyệt đối vào một con số khi chưa thử.
Gói silica, hộp hạt trắng, than hoạt tính: dùng cái nào
Ba loại hút ẩm nhỏ thường gặp trong nhà khác nhau nhiều về cơ chế và độ an toàn cho đồ trưng bày:
| Loại | Cách hoạt động | Ưu điểm | Lưu ý với vật phẩm |
|---|---|---|---|
| Gói hạt silica (hạt trong hoặc hạt đổi màu) | Hạt xốp giữ hơi nước trên bề mặt | Khô, sạch, không chảy nước; sấy lại dùng tiếp được | Hợp nhất cho tủ kính; chọn loại hạt đổi màu không chứa coban để dễ biết lúc no ẩm |
| Hộp hút ẩm hạt trắng, đọng nước xuống ngăn dưới | Muối hút ẩm (thường là canxi clorua) hút hơi nước rồi tan thành dung dịch | Hút mạnh, rẻ, thấy rõ nước đọng | Dung dịch muối mặn, ăn mòn kim loại, làm hỏng gỗ nếu đổ; không đặt trong tủ có đồ đồng, bạc |
| Than hoạt tính, than tre | Chủ yếu hấp phụ mùi | Giảm mùi ẩm mốc, mùi gỗ mới | Khả năng hút ẩm yếu; bụi than đen có thể bám vào đồ sáng màu |
Gói silica cần được thay hoặc sấy lại khi hạt đổi màu. Cách sấy làm theo hướng dẫn trên bao bì, thường là sấy ở nhiệt độ thấp đến khi hạt trở lại màu ban đầu, để nguội trong hộp kín rồi mới đặt lại vào tủ. Hộp hạt trắng nếu dùng thì đặt ở góc phòng, trong một khay nhựa, xa kệ và tủ đồ kim loại.
Máy hút ẩm và điều hoà chế độ khô cho cả phòng
Gói hút ẩm chỉ có tác dụng trong không gian kín và nhỏ như tủ kính đóng cửa. Với kệ hở, phòng khách có nhiều món, cách hiệu quả là giảm độ ẩm cả phòng. Máy hút ẩm gia đình đặt mức khoảng 50–60%, đóng cửa sổ và cửa phòng những ngày nồm, đổ nước bình chứa hằng ngày. Đặt máy cách kệ một khoảng, không để luồng gió ra (thường hơi ấm) thổi thẳng vào vật phẩm.
Điều hoà có chế độ khô, thường ký hiệu bằng hình giọt nước, cũng làm giảm độ ẩm, nhưng chạy chế độ lạnh lâu có thể khiến phòng khô quá mức với đồ gỗ, và khi tắt máy ban đêm độ ẩm lại vọt lên. Nếu dùng điều hoà, đặt ẩm kế để xem dao động thực tế.
Một sai lầm hay gặp là mở toang cửa sổ những ngày nồm với ý nghĩ “cho thoáng”. Không khí ngoài trời lúc đó còn ẩm hơn trong nhà; mở cửa chỉ đưa thêm hơi nước vào, gặp tường và đồ vật mát hơn thì đọng thành nước. Mở cửa vào những ngày khô hanh, có gió bắc hoặc nắng, sẽ có ích hơn.
Bố trí tủ kính và kệ hở để không khí không đọng ẩm
Cách sắp xếp ảnh hưởng tới độ ẩm cục bộ quanh từng món nhiều hơn người ta nghĩ:
- Kê tủ và kệ cách tường vài phân, nhất là tường ngoài hay tường giáp nhà vệ sinh, để không khí lưu thông phía sau.
- Không đặt tủ trưng bày ngay dưới cửa sổ, cạnh bể cá, cạnh chậu cây tưới hằng ngày hay sát cửa phòng tắm.
- Trong tủ, không xếp đồ sát kính hay sát vách; để khoảng hở cho không khí đi vòng quanh.
- Đồ gỗ nên kê lên miếng đệm mỏng để mặt đáy không áp sát mặt kệ, tránh mốc ở đáy.
- Không để đồ kim loại đứng trên nỉ, len hay đệm cao su trong tủ kín; dùng đế nhựa trong hoặc gỗ đã sơn kín.
- Đèn trong tủ nên là đèn LED; đèn nóng làm không khí khô lúc bật và ẩm lại lúc tắt, gây dao động.
- Mỗi tủ đặt một ẩm kế và một hai gói silica ở tầng dưới, kiểm hằng tuần vào mùa nồm.
Với kệ hở, gói hút ẩm gần như không có tác dụng vì không khí trong phòng liên tục thay thế. Đừng rải gói silica quanh chân tượng trên kệ hở rồi yên tâm; muốn giảm ẩm cho kệ hở thì phải giảm ẩm cả phòng, hoặc chuyển những món nhạy cảm nhất như đồ gỗ chạm, đồ bạc, tượng bột đá có nhũ vào một tủ có cửa.
Ví dụ giả định: căn hộ ở Hải Phòng mùa nồm
Một gia đình có tủ kính cao trong phòng khách, bày tượng Tam Đa bột đá, đôi tỳ hưu đồng, một hốc thạch anh tím và vài vòng gỗ. Tháng Hai, họ thấy tỳ hưu có đốm tối ở chân, đế gỗ của hốc thạch anh lấm tấm trắng. Ẩm kế mới mua đặt trong tủ cho thấy độ ẩm ban đêm trên 85%, buổi trưa khoảng 70%.
Họ làm ba việc: đóng cửa sổ phòng khách những ngày nồm và chỉ mở khi trời hanh; đặt máy hút ẩm ở góc phòng, chỉnh mức 55%; bỏ hộp hút ẩm hạt trắng đặt trong tủ (cạnh đôi tỳ hưu) ra, thay bằng ba gói silica. Đế gỗ được lau khô, phơi ở chỗ thoáng trong nhà, quét nhẹ lớp mốc rồi kê lên miếng đệm.
Hai tuần sau, ẩm kế trong tủ dao động trong khoảng 55–63%. Đốm tối trên tỳ hưu không lan thêm và được lau nhẹ theo cách làm sạch đồ đồng. Chi phí lớn nhất là chiếc máy hút ẩm, dùng chung cho cả phòng và cả quần áo, sách vở, chứ không riêng cho vật phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Vật phẩm phong thủy có cần để trong tủ kín không?
Không bắt buộc. Tủ kính giảm bụi và giảm va chạm, nhưng tủ kín cũng giữ ẩm và mùi nếu không có hút ẩm. Đồ cứng như đá thạch anh, tượng đồng bày kệ hở vẫn ổn nếu lau bụi đều; đồ kẽ chạm nhiều, đồ mềm thì tủ có lợi hơn.
Gói hút ẩm trong hộp giày, hộp bánh có dùng lại cho tủ vật phẩm được không?
Được, nếu là gói hạt silica còn nguyên vỏ, không rách. Sấy lại theo cách thông thường rồi đặt vào tủ. Nên kiểm loại hạt: hạt xanh đổi sang hồng thường có coban, nên rửa tay sau khi cầm và để xa tầm trẻ nhỏ.
Hộp hút ẩm hạt trắng có nước đọng dùng được trong tủ kính không?
Không nên với tủ có đồ đồng, bạc hay gỗ. Nước đọng trong hộp là dung dịch muối, nếu hộp đổ hay rò sẽ ăn mòn kim loại và làm hỏng gỗ. Loại này hợp đặt ở góc phòng, tủ quần áo, trong khay riêng.
Độ ẩm quá thấp có hại cho vật phẩm không?
Có, chủ yếu với gỗ, trầm hương, vòng gỗ và đồ sơn mài. Khô lâu ngày dưới khoảng 40% thì gỗ co, nứt chân chim, trầm mất mùi. Phòng điều hoà chạy liên tục hay mùa hanh khô miền Bắc là lúc cần để ý.
Đặt muối hạt trong tủ để hút ẩm có được không?
Muối có hút ẩm nhưng khi hút đủ nước sẽ chảy thành nước muối, rất hại cho đồ kim loại và gỗ. Nếu nhà bạn có nếp đặt chén muối theo tập quán, nên để ở góc phòng, có đĩa lót, không đặt chung trong tủ kín với tượng đồng.
Bao lâu thì thay gói silica trong tủ kính?
Tuỳ độ ẩm và độ kín của tủ. Mùa nồm có khi chỉ một hai tuần hạt đã no; mùa khô có thể vài tháng. Dùng loại hạt đổi màu và nhìn ẩm kế là cách chắc nhất, thay hoặc sấy lại khi hạt đổi màu hay độ ẩm trong tủ bắt đầu tăng.