Đĩa thất tinh thạch anh tím là bộ bảy viên cầu amethyst, loại thạch anh có màu tím nhờ vết sắt trong tinh thể kết hợp với bức xạ tự nhiên trong lòng đất. Điểm cần quan tâm nhất khi chọn là bảy viên có cùng tông tím hay không, và điểm cần nhớ nhất khi bày là màu tím có thể nhạt dần nếu cầu nằm dưới nắng hay gần nguồn nhiệt trong thời gian dài.
Bài này đi qua bản chất màu tím, các sắc độ bạn sẽ gặp khi xem hàng, cách so bảy viên cho đều, nguyên nhân phai và cách bày để giữ màu, rồi tới chuyện chọn nền đĩa cho bộ cầu tím nổi bật. Phần ý nghĩa theo ngũ hành được ghi là quan niệm phổ biến, để bạn tham khảo khi chọn quà hay chọn màu nội thất.
Màu tím của thạch anh tím đến từ đâu
Về khoáng vật, thạch anh tím vẫn là thạch anh: silic dioxit kết tinh, độ cứng 7 theo thang Mohs, tỉ trọng khoảng 2,65. Thứ làm nó khác thạch anh trắng là một lượng rất nhỏ sắt lọt vào mạng tinh thể. Khi đá nằm lâu trong môi trường có bức xạ tự nhiên từ các khoáng vật xung quanh, những nguyên tử sắt này bị biến đổi và tạo thành các "tâm màu" hấp thụ ánh sáng, cho ra sắc tím.
Vì màu đến từ tâm màu chứ không phải từ chất nhuộm, nó có hai đặc điểm thú vị. Một là màu thường phân bố không đều trong cùng một khối đá, có vùng đậm vùng nhạt, đôi khi thành những dải gãy góc khi bạn xoay viên cầu dưới đèn. Hai là màu có thể bị phá huỷ bởi nhiệt: khi nung ở nhiệt độ vài trăm độ, phần lớn thạch anh tím chuyển sang vàng cam, và đó chính là nguồn gốc của rất nhiều viên "thạch anh vàng" trên thị trường.
Thạch anh tím được khai thác ở nhiều nước, phổ biến nhất trên thị trường là đá từ Nam Mỹ và châu Phi. Tên vùng mỏ đôi khi được người bán dùng như tên sắc độ, nhưng tên gọi thương mại không phải là chứng nhận nguồn gốc; bạn nên chọn theo màu nhìn thấy trước mắt hơn là theo tên.
Các sắc độ bộ cầu thạch anh tím thường gặp
Khi xem hàng, bạn sẽ thấy bộ cầu tím trải dài từ gần như trắng tới tím than. Bảng dưới gom các nhóm hay gặp và gợi ý chỗ hợp với từng nhóm.
| Sắc độ | Trông như thế nào | Hợp không gian | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tím nhạt, tím hoa cà | tím phớt, khá trong, dễ thấy bông bên trong | phòng ngủ, góc đọc sách tông sáng | dễ trông nhạt nhoà trên nền trắng |
| Tím vừa | tím rõ, trong vừa phải, màu tương đối đều | bàn làm việc, phòng khách | là nhóm dễ chọn bảy viên đồng màu nhất |
| Tím đậm | tím sâu, có khi ngả đỏ dưới đèn vàng | phòng tiếp khách, tủ kính có đèn | cầu đậm hay đục hơn, khó soi bao thể |
| Tím sọc trắng | những dải tím xen dải trắng sữa, gãy góc như hình chữ V | bàn làm việc phong cách mộc | mỗi viên một vân, khó đều, nhưng có tính cá nhân |
| Tím lẫn bông, có cầu vồng | bên trong có mặt rạn phản quang thành vệt bảy màu | tủ kính, chỗ có đèn rọi | mặt rạn là điểm yếu, tránh va đập |
Nhóm tím vừa là lựa chọn an toàn cho bộ đầu tiên. Nhóm tím sọc trắng hợp với người thích mỗi viên một vẻ, không cần bảy viên giống hệt; với nhóm này, bạn nên xếp những viên có vân tương tự gần nhau để trận trông có chủ ý.
So màu bảy viên trước khi nhận bộ
Một bộ thất tinh thạch anh tím đẹp hay không phụ thuộc nhiều vào độ đồng đều giữa bảy viên. Nếu được xem hàng trực tiếp hoặc vừa nhận hàng, làm theo các bước sau:
- Trải một tờ giấy trắng gần cửa sổ, dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp. Tránh so dưới đèn vàng của cửa hàng vì đèn vàng làm tím ngả đỏ và che chênh lệch.
- Xếp bảy viên thành một hàng ngang, sát nhau.
- Nhìn từ trên xuống, rồi nheo mắt nhìn tổng thể. Viên nào nổi lên đậm hơn hay nhạt hơn hẳn sẽ lộ ra ngay.
- Xếp lại theo thứ tự từ nhạt tới đậm. Bộ đẹp là bộ mà khoảng cách màu giữa viên nhạt nhất và đậm nhất không quá lớn.
- Xoay từng viên để xem mặt đậm nhất và mặt nhạt nhất của nó; một viên có thể đổi hẳn sắc khi xoay vì màu phân bố theo vùng.
- Khi xếp vào đĩa, quay mặt đẹp nhất của mỗi viên lên trên hoặc ra phía người nhìn.
Chênh lệch nhẹ là bình thường với đá tự nhiên và chính nó cho thấy cầu không phải thuỷ tinh. Điều đáng lo là một viên lệch hẳn tông, ví dụ sáu viên tím vừa và một viên gần như trắng; nếu gặp, bạn có thể đề nghị đổi viên đó hoặc đặt nó vào vị trí thứ tư của trận, nơi sao thật cũng mờ nhất.
Xếp đậm nhạt trong trận thất tinh tím
Vì bảy viên thạch anh tím hiếm khi đồng màu tuyệt đối, cách đặt từng viên vào vị trí nào trong trận ảnh hưởng khá nhiều tới vẻ tổng thể. Một cách được nhiều người ưa là dồn bốn viên đậm nhất vào lòng gáo và để ba viên nhạt hơn làm cán; nhìn từ xa, lòng gáo đậm như chỗ tụ lại, cán nhạt dần như vệt sáng kéo ra.
Cách thứ hai là xếp theo dải: viên đậm nhất ở đầu gáo, viên nhạt nhất ở chóp cán, các viên khác chuyển dần theo thứ tự. Cách này hợp với bộ có chênh lệch màu rõ, biến nhược điểm thành một hiệu ứng có chủ ý. Nếu bộ có một viên nhạt hẳn, vị trí thứ tư, nơi sao Thiên Quyền trên trời cũng mờ nhất, là chỗ đặt hợp lý về cả thẩm mỹ lẫn câu chuyện.
Dù xếp theo cách nào, hãy kiểm lại dưới chính ánh đèn của căn phòng vào buổi tối. Đèn vàng làm các viên tím đậm ngả sang đỏ rượu, còn viên nhạt có thể gần như hồng. Một trận trông hài hoà ban ngày đôi khi lộ chênh lệch dưới đèn đêm; đổi chỗ một hai viên là đủ chỉnh.
Vì sao thạch anh tím phai và cách bày để giữ màu
Các tâm màu tạo nên sắc tím không bền vững vĩnh viễn trước năng lượng. Ánh nắng mặt trời, nhất là tia cực tím, và nhiệt độ cao kéo dài có thể làm chúng dần mất đi, khiến cầu nhạt màu. Tốc độ phai khác nhau tuỳ từng viên đá và tuỳ cường độ nắng; không ai đưa ra được con số chung, nhưng người chơi đá đều có kinh nghiệm thấy viên tím đặt cạnh cửa kính lâu năm nhạt hơn hẳn viên cất trong tủ.
Từ đó, cách bày giữ màu khá đơn giản. Không đặt đĩa trên bậu cửa sổ hay ở chỗ nắng chiếu trực tiếp qua kính, đặc biệt cửa hướng tây có nắng chiều gắt. Không đặt sát đèn sợi đốt, đèn halogen hay trên nóc tủ lạnh, nóc tivi đời cũ, nơi toả nhiệt liên tục. Đèn LED trang trí ít toả nhiệt và gần như không phát tia cực tím nên an toàn cho tủ kính có đèn.
Nếu gia đình đi vắng dài ngày mà đĩa đặt ở phòng có nắng, cất bảy viên vào hộp. Nếu đã lỡ để cầu phai, hiện chưa có cách nào ở nhà làm màu đậm lại; các xử lý chiếu xạ phục hồi màu chỉ thực hiện được trong phòng thí nghiệm chuyên dụng và không đáng với cầu nhỏ. Phòng tránh vẫn là cách duy nhất.
Nhận ra thuỷ tinh tím trà trộn trong bộ cầu
Màu đều như kẹo. Thuỷ tinh tím có màu đồng nhất từ tâm ra rìa, xoay hướng nào cũng một sắc. Thạch anh tím tự nhiên gần như luôn có vùng đậm nhạt khi soi kỹ.
Bọt khí tròn. Soi đèn pin từ phía sau, thuỷ tinh hay có bọt khí tròn nhỏ. Thạch anh tím thì có vân bông, mặt rạn phẳng, không có bọt tròn.
Độ trong bất thường. Cầu tím đậm mà vẫn trong veo, không một gợn, nên được soi thêm. Thạch anh tím đậm tự nhiên thường kém trong hơn loại nhạt.
Tím quá xanh hoặc quá hồng. Thạch anh tím tự nhiên nằm trong dải tím đỏ tới tím xanh vừa phải. Một sắc tím pha xanh dương rực hay hồng cánh sen chói thường là thuỷ tinh màu.
Cả bộ giống hệt nhau tới từng gợn. Bảy viên cầu thạch anh tím mài từ đá tự nhiên không bao giờ giống nhau hoàn toàn: viên này nhiều bông hơn, viên kia có một dải đậm. Bộ bảy viên như đúc từ một khuôn, cùng độ trong, cùng sắc, không có điểm khác biệt nào để nhận ra từng viên, nên được kiểm thêm bằng soi đèn và phép nhìn sợi chỉ qua cầu trước khi trả tiền. Cầu tím đậm, đục thì phép nhìn sợi chỉ khó làm, khi đó soi bọt khí là cách chính.
Chọn nền đĩa và chỗ bày cho bộ cầu tím
Màu tím đẹp nhất trên nền trung tính ấm. Đĩa gỗ màu óc chó, gỗ hương hay gỗ sồi sẫm làm tím trông sâu và sang; đĩa đá trắng hay khay đá vụn trắng làm tím nổi bật nhưng dễ trông lạnh. Khay đá vụn thạch anh tím cùng màu với cầu thì tạo một khối liền mạch nhưng khiến dáng gáo khó đọc, chỉ nên dùng khi cầu đậm hơn nền rõ rệt.
Theo nhiều bảng phối màu phổ biến trong phong thủy, màu tím được xếp vào nhóm hành Hoả, vì vậy bộ cầu tím hay được chọn làm quà cho người mệnh Hoả hoặc mệnh Thổ theo quan niệm tương sinh. Ở phương Tây, thạch anh tím là đá tháng Hai trong danh sách đá tháng sinh. Hai hệ quan niệm này độc lập với nhau, bạn có thể tham khảo cả hai hoặc đơn giản chọn theo màu mình thích.
Về chỗ bày, nhiều người chọn bàn học, phòng ngủ hay góc đọc sách cho bộ cầu tím vì sắc tím dịu mắt dưới đèn vàng buổi tối. Lý do thực tế đi kèm là những chỗ này thường ít nắng trực tiếp hơn phòng khách, vừa khéo giữ màu cho đá. Nếu muốn so thêm các sắc tím khác nhau trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh tím để trong phòng có điều hoà có bị ảnh hưởng không?
Không. Nhiệt độ phòng có điều hoà hay không điều hoà đều quá thấp để ảnh hưởng tới màu. Thứ cần tránh là nắng trực tiếp kéo dài và nguồn nhiệt cao đặt sát, không phải nhiệt độ sinh hoạt bình thường.
Bảy viên thạch anh tím có cần cùng một khối đá không?
Không cần, nhưng cầu mài từ cùng một lô đá thường đồng màu hơn. Khi mua, hỏi người bán bộ có được chọn cùng lô không; nếu không, hãy so màu kỹ theo các bước trong bài trước khi nhận.
Thạch anh tím phai rồi có phải là đá giả không?
Không. Phai màu chính là đặc tính của thạch anh tím tự nhiên, vì màu do tâm màu tạo nên. Thuỷ tinh tím ngược lại rất bền màu. Viên tím phai chỉ là viên đã chịu nắng hoặc nhiệt nhiều.
Có thể xếp xen thạch anh tím với thạch anh trắng trong một trận không?
Được. Nhiều người dùng sáu viên một màu và một viên khác màu ở vị trí thứ tư, hoặc dùng bốn viên tím cho lòng gáo và ba viên trắng cho cán. Giữ cùng cỡ cầu để trận vẫn đồng bộ.
Cầu thạch anh tím có dễ trầy không?
Thạch anh tím cứng 7 trên thang Mohs, cứng hơn kính và phần lớn kim loại gia dụng, nên khó trầy khi dùng bình thường. Tuy vậy, bụi cát chứa thạch anh cũng cứng tương đương, vì vậy khi lau nên thổi bụi trước rồi mới dùng khăn.
Thạch anh tím sọc trắng có phải loại kém hơn không?
Không có chuyện kém hơn, chỉ là kiểu khác. Loại sọc trắng là thạch anh tím mọc xen với thạch anh trắng sữa, mỗi viên một vân. Nó hợp với người thích vẻ mộc và tính riêng của từng viên hơn sự đồng đều.