Bảy viên cầu trên đĩa thất tinh thường thuộc một trong bốn loại: thạch anh tự nhiên mài tròn, thạch anh nấu chảy đúc lại, thuỷ tinh (kể cả pha lê) và nhựa resin. Ở nhà, bạn có thể phân biệt khá tốt bằng ba cách: soi bên trong xem có vân bông tự nhiên hay bọt khí tròn, nhìn một sợi chỉ qua cầu để tìm ảnh nhân đôi, và cân viên cầu rồi so với đường kính. Không cách nào chắc chắn tuyệt đối; khi cần kết luận, mang tới một phòng giám định đá.
Phân biệt không nhằm chê loại nào. Thuỷ tinh trong, thạch anh nấu chảy đều là vật liệu tốt cho đồ trang trí, bền và đẹp; vấn đề chỉ nảy sinh khi chúng được gọi là "thạch anh tự nhiên" với mức giá tương ứng. Bài này giúp bạn gọi đúng tên món mình đang cầm.
Bốn loại cầu hay gặp trong đĩa thất tinh
Bảng tóm tắt bản chất và đặc điểm của từng loại. Số tỉ trọng là giá trị trung bình theo tài liệu khoáng vật học và vật liệu phổ biến.
| Loại | Bản chất | Tỉ trọng khoảng | Dấu hiệu bên trong hay gặp |
|---|---|---|---|
| Thạch anh tự nhiên | tinh thể SiO2, mài từ khối đá thô | 2,65 | vân bông, vết rạn trong, mảng mờ không đều, đôi khi kim khoáng vật |
| Thạch anh nấu chảy | thạch anh vụn nấu chảy rồi đúc, thành thuỷ tinh silic, không còn cấu trúc tinh thể | khoảng 2,2 | bọt khí tròn, vệt xoáy như sương, rất trong hoặc đục đều |
| Thuỷ tinh thường, pha lê | thuỷ tinh soda vôi hoặc thuỷ tinh quang học; pha lê chì nặng hơn | 2,4–2,6; pha lê chì từ 2,9 trở lên | bọt khí tròn, vệt chảy, trong vắt tuyệt đối |
| Nhựa resin | polymer đúc khuôn | 1,1–1,3 | bọt khí, đường ráp khuôn, cầm nhẹ và ấm tay |
Ngoài bốn loại trên còn có thạch anh tổng hợp nuôi bằng phương pháp thuỷ nhiệt. Về cấu trúc nó là thạch anh thật, chỉ khác nguồn gốc, và gần như không phân biệt được bằng mắt; với cầu nhỏ trong đĩa thất tinh, loại này ít gặp hơn vì chi phí nuôi tinh thể không thấp.
Soi bên trong: vân bông tự nhiên và bọt khí tròn
Cách dễ làm nhất là soi. Cầm viên cầu trước một nguồn sáng trắng, tốt nhất là đèn pin điện thoại chiếu từ phía sau, rồi nhìn vào bên trong. Thạch anh tự nhiên hiếm khi trong tuyệt đối: bạn sẽ thấy những vệt bông mờ như mây, những mặt rạn phẳng phản chiếu ánh sáng khi xoay cầu, hay những mảng sương phân bố không đều. Đây là dấu vết hình thành tự nhiên trong lòng đất.
Thuỷ tinh và thạch anh nấu chảy thì khác. Bên trong thường có bọt khí tròn trịa, tròn như hạt kê, đôi khi xếp thành chuỗi. Thạch anh nấu chảy hay có những vệt xoáy mờ như làn khói, dấu vết của dòng chất lỏng khi đông lại. Một viên cầu trong vắt tuyệt đối, không một gợn, giá lại mềm, thường là thuỷ tinh quang học.
Cần nhớ hai giới hạn. Thạch anh tự nhiên loại rất sạch vẫn tồn tại, nhất là ở cầu nhỏ 2–3 cm vì người thợ có thể chọn phần đá trong nhất; nên "trong vắt" không tự động là thuỷ tinh. Ngược lại, có cơ sở cố ý pha tạp vào thuỷ tinh để tạo vân giả. Soi là bước sàng lọc đầu tiên, không phải kết luận.
Thử ảnh nhân đôi: phép thử đáng tin nhất ở nhà
Thạch anh là tinh thể lưỡng chiết: ánh sáng đi qua nó bị tách thành hai tia. Với một quả cầu đủ trong, hiện tượng này làm một sợi mảnh nhìn xuyên qua cầu hiện thành hai đường song song. Thuỷ tinh và thạch anh nấu chảy không có cấu trúc tinh thể nên không cho ảnh đôi. Cách làm:
- Căng một sợi chỉ đen hoặc đặt một sợi tóc thẳng trên tờ giấy trắng.
- Đặt viên cầu lên sợi chỉ, mắt nhìn xuống từ trên qua tâm cầu.
- Nhấc cầu cao dần khỏi mặt giấy chừng một hai centimet cho ảnh sợi chỉ rõ nét.
- Xoay chậm viên cầu theo nhiều hướng, mỗi lần một chút.
- Nếu ở phần lớn các hướng sợi chỉ hiện thành hai đường sát nhau, chỉ có một hướng duy nhất thấy một đường, đó là dấu hiệu của thạch anh tinh thể.
- Nếu xoay hướng nào cũng chỉ thấy một sợi, viên cầu nhiều khả năng là thuỷ tinh hoặc thạch anh nấu chảy, hoặc là thạch anh nhưng quá nhỏ hay quá nhiều bông để thấy được.
Với thạch anh, khoảng tách giữa hai ảnh rất nhỏ vì độ lưỡng chiết thấp, nên cầu 2–3 cm đòi hỏi bạn nhìn kỹ, có khi phải dùng kính lúp. Cầu 4–5 cm thấy rõ hơn. Cầu đục, cầu nhiều bông như thạch anh hồng hay thạch anh tím màu đậm thì gần như không làm được phép thử này.
Cân và đo: so khối lượng với đường kính
Khối lượng cầu bằng thể tích nhân tỉ trọng, mà thể tích chỉ phụ thuộc đường kính. Cân bằng cân bếp loại chia 0,1 gam, đo đường kính bằng thước kẹp, rồi so với bảng dưới (số làm tròn).
| Đường kính | Thạch anh tự nhiên | Thạch anh nấu chảy | Thuỷ tinh thường | Nhựa resin |
|---|---|---|---|---|
| 2 cm | khoảng 11 g | khoảng 9 g | khoảng 10,5 g | khoảng 5 g |
| 3 cm | khoảng 37,5 g | khoảng 31 g | khoảng 35 g | khoảng 17 g |
| 4 cm | khoảng 89 g | khoảng 74 g | khoảng 84 g | khoảng 40 g |
| 5 cm | khoảng 173 g | khoảng 144 g | khoảng 164 g | khoảng 79 g |
Phép cân tách resin rất rõ và tách được thạch anh nấu chảy khá tốt, vì chênh nhau gần một phần năm. Thuỷ tinh thường lại gần thạch anh, chênh chỉ vài phần trăm, nên cân không đủ để kết luận. Lưu ý quan trọng: sai một milimet đường kính ở cầu 3 cm làm thể tích lệch tới khoảng mười phần trăm, nên phải đo bằng thước kẹp ở vài hướng và lấy trung bình; viên cầu méo thì phép cân mất giá trị.
Cầu có màu: nhuộm, thuỷ tinh màu và đá nung
Cầu nhuộm. Một số cầu làm từ thạch anh có nhiều vết rạn, ngâm thuốc nhuộm cho màu ngấm vào khe. Soi kỹ sẽ thấy màu đậm đặc đọng theo đường rạn, phần đá giữa các khe lại nhạt. Màu tự nhiên trong thạch anh thì phân bố theo mảng hoặc dải, không bám theo vết nứt.
Thuỷ tinh màu. Màu đều tuyệt đối từ tâm ra rìa, không có mảng đậm nhạt, thường kèm bọt khí tròn. Thuỷ tinh tím, hồng, vàng rất phổ biến trong các bộ cầu giá mềm.
Thạch anh nung. Thạch anh vàng trên thị trường phần lớn là thạch anh tím được nung để chuyển màu. Đây là thạch anh thật đã qua xử lý nhiệt, không phải đồ giả; người bán tử tế sẽ ghi rõ.
Màu phân bố theo mảng. Thạch anh tím tự nhiên thường có màu không đều: một phía đậm, một phía nhạt, đôi khi thấy những dải màu gãy góc khi xoay cầu dưới đèn. Đây là dấu hiệu tốt của đá tự nhiên. Bảy viên đều tím tăm tắp như nhau, không một vệt đậm nhạt, đáng soi kỹ thêm xem có bọt khí không.
Màu quá rực so với loại đá. Thạch anh hồng tự nhiên thường hồng nhạt, hơi đục sữa. Một viên cầu hồng đậm, trong veo như kẹo nhiều khả năng là thuỷ tinh hoặc đá đã nhuộm.
Hỏi người bán những gì trước khi mua
Phần lớn nhầm lẫn có thể tránh ngay từ lúc hỏi. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được các câu dưới đây mà không vòng vo:
- Bảy viên làm từ gì, gọi đúng tên? Thạch anh tự nhiên, thạch anh nấu chảy, thuỷ tinh hay pha lê. Câu trả lời chung chung kiểu "đá phong thủy" là chưa đủ.
- Màu là màu tự nhiên, nung hay nhuộm? Đặc biệt quan trọng với cầu vàng, cầu hồng đậm, cầu xanh.
- Đường kính và khối lượng từng viên? Hai con số này cho phép bạn tự đối chiếu bằng bảng ở trên khi nhận hàng.
- Bảy viên có cùng một lô đá không? Bộ cùng lô thường đồng màu, đồng kiểu vân; bộ ghép dễ có một hai viên lệch hẳn.
- Có ghi chất liệu trên hoá đơn hoặc phiếu bảo hành được không? Người bán sẵn lòng ghi là dấu hiệu tốt; từ chối ghi thì nên cân nhắc.
- Nếu kiểm định ra khác mô tả thì xử lý thế nào? Hỏi trước điều kiện đổi trả để tránh tranh cãi về sau.
Ghi lại câu trả lời bằng tin nhắn nếu mua online. Khi hàng về, bạn chỉ cần soi, cân, đo và so với chính những gì người bán đã viết; lệch rõ thì có căn cứ để trao đổi lại.
Những phép thử không nên làm và khi nào cần giám định
Một số hướng dẫn trên mạng khuyên cào cầu vào kính, đốt bằng bật lửa hay nhỏ axit. Đừng làm. Thạch anh có độ cứng 7 theo thang Mohs và vạch được kính, nhưng nhiều loại thuỷ tinh cứng cũng gần như vậy, nên phép cào vừa không chắc chắn vừa để lại vết xước vĩnh viễn trên cầu. Hơ lửa có thể làm thạch anh có vết rạn nứt toác do giãn nở không đều. Axit thì nguy hiểm cho người dùng và vô ích với thạch anh.
Cảm giác mát tay là gợi ý có thật: đá tự nhiên dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh và nhựa nên giữ cảm giác mát lâu hơn khi áp vào má hay mu bàn tay. Tuy vậy, cảm giác này dễ bị đánh lừa bởi nhiệt độ phòng và thời gian cầm, chỉ nên coi là gợi ý cộng thêm.
Nếu bộ cầu có giá trị cao hoặc bạn mua làm quà quan trọng, hãy mang một viên tới phòng giám định đá quý. Ở đó, kỹ thuật viên dùng kính phân cực, đo tỉ trọng bằng cân thuỷ tĩnh và soi bao thể dưới kính hiển vi để kết luận. Với bộ phổ thông, cách thực tế hơn là hỏi người bán ghi rõ chất liệu trên hoá đơn, và ưu tiên nơi bán dám gọi đúng tên thuỷ tinh hay thạch anh nấu chảy khi đó là bản chất của hàng.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh nấu chảy có phải là đá giả không?
Không hẳn là giả, vì nó được làm từ chính thạch anh vụn. Nhưng sau khi nấu chảy, cấu trúc tinh thể mất đi, vật liệu trở thành thuỷ tinh silic. Gọi đúng tên là thạch anh nấu chảy hay pha lê silic; gọi là thạch anh tự nhiên thì không chính xác.
Vì sao cầu thạch anh tự nhiên có vết rạn bên trong mà không vỡ?
Những vết rạn đó thường là mặt nứt đã có từ khi đá hình thành hoặc khi khai thác, nằm kín bên trong khối đá. Chúng không lan ra bề mặt nên viên cầu vẫn bền khi dùng bình thường, nhưng tránh để cầu rơi hay gặp nóng lạnh đột ngột.
Pha lê K9 có phải là thạch anh không?
Không. K9 là tên gọi một loại thuỷ tinh quang học, trong và ít bọt, thường dùng làm quả cầu, cúp, đồ trang trí. Nó đẹp và bền nhưng không có cấu trúc tinh thể như thạch anh, không cho ảnh nhân đôi.
Đèn UV có giúp phân biệt cầu thạch anh không?
Đèn UV đôi khi giúp nhận ra keo, chất nhuộm hay một số loại thuỷ tinh phát quang, nhưng thạch anh tự nhiên thường không phát quang rõ. Kết quả dưới đèn UV khó đọc với người không chuyên, nên chỉ coi là gợi ý phụ.
Một bộ cầu có thể lẫn viên thật viên giả không?
Có thể, nhất là bộ ghép từ nhiều nguồn hoặc bộ đã thay viên lẻ. Hãy kiểm từng viên một bằng soi và cân, đối chiếu với các viên còn lại. Viên nào lệch hẳn về khối lượng hay kiểu bao thể so với sáu viên kia đáng nghi nhất.
Cầu resin có dùng làm đĩa thất tinh được không?
Dùng được nếu bạn chấp nhận đó là đồ trang trí nhẹ, giá mềm. Resin nhẹ, khó vỡ, hợp nhà có trẻ nhỏ hơn đá, nhưng dễ trầy, có thể ngả vàng theo thời gian và không có độ mát, độ bóng sâu của đá thật.