Chim hỷ thước đậu cành mai: tượng, tranh hỷ thượng mi sao và đôi chim khách làm quà

Hỷ thước là tên Hán Việt của chim ác là, loài chim mà người Việt hay gọi chung là chim khách; hình hỷ thước đậu trên cành mai là lời chúc tin vui sắp đến, đọc theo lối chơi chữ "hỷ thượng mi sao" (niềm vui hiện lên đầu mày). Đôi hỷ thước mang nghĩa "song hỷ", nên tượng và tranh đôi chim khách rất được ưa chuộng làm quà cưới, quà Tết, quà tân gia.

So với hạc, đại bàng hay công, hỷ thước là linh vật nhỏ, ít được giải thích kỹ, nên nhiều người mua tranh, tượng mà không biết vì sao lại là cành mai, vì sao lại là đôi chim. Bài này đi từ tên gọi, các lối chơi chữ, truyền thuyết liên quan đến các mẫu tượng tranh thường gặp, chất liệu, dịp tặng và chỗ bày.

Hỷ thước, ác là hay chim khách

Trong tiếng Hán, chữ "thước" chỉ chim ác là, loài chim lông đen trắng, đuôi dài, sống gần người. Người Trung Hoa tin tiếng ác là kêu báo tin vui, nên gọi nó là "hỷ thước", tức chim của niềm vui. Hình hỷ thước vì thế có mặt dày đặc trong tranh Tết, tranh cưới, đồ sứ, đồ thêu.

Người Việt thường dịch hỷ thước là "chim khách", gắn với câu dân gian quen thuộc rằng chim khách kêu trước nhà là sắp có khách đến. Về mặt điểu học, chim khách ở Việt Nam thường chỉ loài chim khách đuôi cờ lông đen tuyền, còn chim ác là có lông đen trắng rõ rệt, là hai loài khác nhau. Trong mỹ thuật thì ranh giới này mờ đi: tượng, tranh hỷ thước làm theo mẫu Trung Hoa có màu đen trắng, nhưng được bán dưới tên chim khách.

Biết điều này giúp bạn đọc mô tả sản phẩm cho đúng. "Tượng chim khách", "tượng hỷ thước", "đôi chim ác là" phần lớn là cùng một đề tài. Nếu bạn muốn một mẫu đúng dáng chim khách Việt, lông đen, đuôi dài bè rộng ở phần cuối, hãy hỏi người bán ảnh cận; còn nếu chỉ cần ý nghĩa tin vui, mẫu hỷ thước đen trắng là phổ biến nhất.

Các lối chơi chữ và mẫu hỷ thước thường gặp

Hỷ thước đậu cành mai. Chữ "mai" đọc gần chữ "mi" (lông mày), chim đậu ở ngọn cành gọi là "sao". Ghép lại thành "hỷ thượng mi sao", nghĩa là niềm vui hiện trên đầu mày, mặt mày rạng rỡ. Có nơi đọc thành "hỷ thượng mi đầu". Đây là mẫu kinh điển nhất.

Đôi hỷ thước. Hai con chim cùng đậu, mang ý "song hỷ", hai niềm vui, gắn với đám cưới. Tượng đôi chim khách quay đầu vào nhau là quà cưới quen thuộc.

Hỷ thước và con báo. Chữ "báo" (con báo) đồng âm với "báo" (báo tin), ghép với hỷ thước thành "báo hỷ", báo tin mừng. Đề tài này hay gặp trên tranh hơn tượng.

Hỷ thước với đồng tiền. Chim đậu trên đồng tiền lỗ vuông, đọc theo cùng cách với dơi ngậm tiền, thành lời chúc tin vui ở ngay trước mắt.

Nhiều hỷ thước trên cây. Một cành cây đậu nhiều chim khách, có khi đúng mười con, mang ý vui mừng trọn vẹn. Hay gặp trên tranh khổ lớn, đồ sứ.

Hỷ thước bên hoa mẫu đơn hoặc hoa đào. Ghép với hoa phú quý hoặc hoa ngày Tết, hợp tranh treo dịp xuân.

Cầu Ô Thước và những câu chuyện quanh chim khách

Hỷ thước gắn với một truyền thuyết rất quen ở Việt Nam: chuyện Ngưu Lang Chức Nữ. Theo truyện, đôi vợ chồng bị chia cách hai bên sông Ngân, mỗi năm chỉ gặp nhau một lần vào đêm mùng bảy tháng Bảy âm lịch, khi đàn quạ và chim thước bay về bắc thành cầu cho họ qua. Cây cầu ấy gọi là cầu Ô Thước, "ô" là quạ, "thước" là chim thước. Mưa ngâu tháng Bảy được kể là nước mắt của đôi vợ chồng.

Vì câu chuyện này, hỷ thước còn mang nghĩa nhịp cầu nối đôi lứa, càng hợp với quà cưới, quà kỷ niệm ngày cưới. Truyện có nhiều dị bản ở Trung Hoa, Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản; khi kể lại cho người nhận quà, bạn nên kể như một truyền thuyết đẹp, không cần chi tiết như một bản "chuẩn".

Ở Việt Nam, câu nói "chim khách kêu thì có khách" vẫn còn được nhiều người nhắc vui. Đây là quan niệm dân gian, không ai coi là lời tiên đoán nghiêm túc, nhưng nó giải thích vì sao hình chim khách thường được treo gần cửa chính, như lời chào đón khách quý.

Chọn chất liệu tượng, tranh hỷ thước

Hỷ thước có thân nhỏ, đuôi dài và cành mai nhiều nhánh mảnh. Chất liệu quyết định cành và đuôi có bền không.

Nếu tặng đôi vợ chồng trẻ ở chung cư, tượng đồng nhỏ có đế gỗ hoặc tranh khổ vừa là lựa chọn gọn và bền. Tượng sứ đẹp cho mùa Tết nhưng nên đặt trong tủ kính hoặc nơi ít va chạm.

Một món ngọc chạm hỷ thước cành mai cỡ nhỏ có thể làm mặt dây hoặc vật cầm tay, hợp người thích đồ đá; khi mua, hỏi rõ đá gì và có giấy giám định không nếu giá trị cao.

Đặt tượng, treo tranh hỷ thước ở đâu

Gắn với khách quý và tin vui, hình chim khách thường được đặt ở nơi đón người. Một số gợi ý thực tế:

• Phòng khách, trên kệ hoặc bàn trà nhìn ra cửa chính: hợp ý chào đón khách.
• Tường đối diện hoặc cạnh cửa ra vào: treo tranh hỷ thước cành mai ngang tầm mắt.
• Phòng cưới, phòng ngủ vợ chồng trẻ: đôi chim khách nhỏ trên tủ đầu giường hoặc bàn trang điểm.
• Bàn trà ngày Tết: tượng sứ hỷ thước cành mai cạnh bình hoa đào, mai, dọn cất sau Tết để tránh vỡ.
• Quầy lễ tân, văn phòng nhỏ: tranh hoặc tượng đồng hỷ thước mang ý đón tin vui, đón khách.
• Tránh đặt sát mép bàn, chỗ có quạt mạnh thổi vào hoặc nơi trẻ nhỏ với tới, vì cành và đuôi mảnh.

Không có quy định bắt buộc về hướng. Vị trí đẹp nhất là nơi người trong nhà và khách nhìn thấy đầu tiên, đủ sáng để thấy rõ dáng chim.

Nhìn tay nghề một tượng đôi chim khách

Dáng chim. Hỷ thước đẹp có thân tròn đầy, đầu nhỏ, mỏ ngắn hơi nhọn, đuôi dài thẳng và thon dần về cuối. Đuôi bị làm cụt hoặc to bè là dấu hiệu đúc khuôn đơn giản.

Tư thế đôi chim. Đôi chim tốt có ánh nhìn liên kết với nhau: quay đầu vào nhau, một con cúi một con ngẩng, hoặc cùng nhìn về một hướng. Hai con đứng như hai bản sao đặt cạnh nhau trông cứng và thiếu ý "song hỷ".

Cành mai. Cành có đốt, có độ sần của vỏ cây, hoa mai năm cánh, nụ to nhỏ xen kẽ. Hoa làm đều tăm tắp như dập máy thì kém tự nhiên. Với sứ, kiểm các nhánh nhỏ có bị nứt chân tóc ở chỗ nối với cành chính không.

Chỗ chân chim bám cành. Đây là điểm chịu lực của cả bức tượng. Chân phải liền với cành, không có khe keo; lắc nhẹ tượng thấy chim không rung.

Màu và lớp hoàn thiện. Tượng sứ vẽ tay có nét lông đen trắng đậm nhạt; tượng đồng có chỗ đánh sáng ở ngực chim, chỗ trầm ở cành để tạo khối. Màu một lớp phẳng lì thường là sơn phủ nhanh.

Tặng hỷ thước cho đúng dịp

Đám cưới là dịp hợp nhất để tặng đôi hỷ thước, vì vừa có nghĩa song hỷ, vừa gắn với câu chuyện cầu Ô Thước. Kèm tấm thiệp viết bốn chữ "hỷ thượng mi sao" và một dòng giải thích sẽ khiến món quà có câu chuyện riêng, khác với những món quà cưới phổ biến.

Dịp Tết, tranh hoặc tượng hỷ thước cành mai hợp làm quà biếu ông bà, cha mẹ, đối tác, vì gắn với mùa xuân và tin vui năm mới. Tân gia, khai trương cũng phù hợp với ý chào đón khách. Với người vừa có tin vui như đỗ đạt, thăng chức, có em bé, hỷ thước là lời chúc mừng nhẹ nhàng mà đúng ý.

Khi chọn quà, tính trước chỗ người nhận có thể bày. Một bộ tượng đôi chim khách đồng nhỏ dễ bày ở mọi nhà; tranh khổ lớn thì cần biết nhà họ còn mảng tường trống. Nếu muốn tham khảo thêm, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi chọn theo không gian người nhận.

Giữ tượng, tranh hỷ thước bền màu

Phần dễ hỏng nhất của tượng hỷ thước là cành mai và đuôi chim. Khi lau, đỡ ở đế và thân chim, dùng chổi lông mềm phủi bụi theo chiều cành, không kéo hay bẻ các nhánh nhỏ. Tượng đồng lau khô, tượng sứ lau khăn ẩm vắt kiệt, tượng gỗ chỉ phủi khô và thỉnh thoảng lau sáp mỏng.

Tranh thêu, sơn mài cần tránh nắng chiếu trực tiếp và ẩm. Mùa nồm ở miền Bắc, kiểm tra mặt sau khung tranh, nếu thấy mốc thì lau khô và để chỗ thoáng. Tranh in nên chọn loại phủ chống tia cực tím nếu treo ở phòng nhiều ánh sáng.

Tượng sứ bày dịp Tết nên cất lại vào hộp có chèn xốp sau mùa lễ, ghi chú hộp để năm sau lấy ra dễ dàng. Nhiều gia đình có thói quen bày lại cùng một món mỗi Tết, và chính thói quen ấy khiến món đồ trở thành kỷ niệm của cả nhà.

Câu hỏi thường gặp

Chim hỷ thước và chim khách có phải một loài không?

Không hẳn. Hỷ thước trong tiếng Hán là chim ác là lông đen trắng. Chim khách ở Việt Nam thường chỉ loài chim khách đuôi cờ lông đen. Trong mỹ thuật và mua bán, hai tên được dùng lẫn cho cùng đề tài chim báo tin vui.

Hỷ thượng mi sao nghĩa là gì?

Là "niềm vui hiện lên đầu mày", tức mặt mày rạng rỡ vì có chuyện vui. Câu này được tạo ra từ hình chim hỷ thước (hỷ) đậu trên ngọn (sao) cành mai, vì "mai" đọc gần "mi" là lông mày.

Tặng một con hay một đôi hỷ thước?

Quà cưới nên chọn đôi để có nghĩa song hỷ. Quà Tết, tân gia, chúc mừng tin vui thì một con hay đôi đều được. Tranh nhiều chim khách trên cành cũng là lựa chọn đẹp cho phòng khách rộng.

Tượng chim khách đặt ngoài ban công được không?

Chỉ nên đặt tượng đồng hoặc đá ở ban công. Sứ, gỗ, resin dễ hỏng vì nắng mưa, gió có thể làm đổ. Nếu đặt ngoài trời, cố định đế và tránh mép lan can.

Hỷ thước khác phượng, hạc thế nào trên tranh?

Hỷ thước nhỏ, thân tròn, lông đen trắng, đuôi dài thẳng, thường đậu trên cành mai. Phượng có mào lớn, đuôi nhiều dải uốn lượn. Hạc cao, cổ dài, chân dài, đỉnh đầu đỏ. Nhìn kích thước và dáng là phân biệt được.

Tranh hỷ thước có nên treo trong phòng ngủ không?

Được, nhất là phòng vợ chồng mới cưới, vì gắn với ý song hỷ và câu chuyện cầu Ô Thước. Chọn khổ vừa, màu dịu, treo ở tường đầu giường hoặc đối diện giường, tránh tường ẩm.