Ngoài trời, vật phẩm chịu bốn tác nhân cùng lúc: tia tử ngoại của nắng, nước mưa và độ ẩm, nhiệt độ chênh lệch ngày đêm, và với nhà gần biển là hơi muối. Đá hoa cương, đồng đúc dày, sành và gốm men lửa cao chịu được lâu; đá vôi, cẩm thạch và đất nung bền nhưng đổi màu, lên rêu; resin, bột đá, gỗ chưa xử lý và hợp kim kẽm mạ xuống cấp nhanh nhất.
Bài này giải thích cơ chế từng tác nhân gây hại, xếp các chất liệu theo khả năng chịu thời tiết, lưu ý theo khí hậu từng vùng ở Việt Nam, và cách làm đế, neo để món đặt ngoài trời vừa bền vừa an toàn. Bài bàn về vật liệu, không bàn hướng đặt hay ý nghĩa của từng linh vật trước cổng.
Bốn tác nhân làm hỏng vật phẩm ngoài trời
Tia tử ngoại. Ánh nắng phá vỡ chuỗi phân tử trong nhựa, sơn và keo. Resin ngả vàng, giòn; sơn phai và phấn hoá; keo gắn các mảnh bị lão hoá. Đá, gốm và kim loại gần như không bị tia tử ngoại tác động trực tiếp, nhưng lớp sơn phủ trên chúng thì có.
Nước. Mưa rửa trôi lớp bề mặt mềm, nước thấm vào vật liệu xốp như đất nung, đá vôi, bột đá rồi mang theo khoáng, rêu, vi sinh. Nước đọng ở chân tượng làm mục đế gỗ, gỉ chốt sắt, ố vàng đá có sắt.
Nhiệt độ chênh lệch. Mặt tượng nóng lên dưới nắng trưa rồi gặp mưa rào là một cú sốc nhiệt. Vật liệu nở ra co lại liên tục, các vết rạn nhỏ lớn dần, lớp sơn và lớp mạ bị nứt chân chim. Vật liệu ghép từ nhiều phần có hệ số giãn nở khác nhau chịu ảnh hưởng nặng nhất.
Hơi muối và không khí ô nhiễm. Gần biển, các hạt muối li ti trong không khí bám lên bề mặt, hút ẩm, đẩy nhanh ăn mòn kim loại và làm đá xốp bong lớp mặt. Ở đô thị, khí thải tạo mưa có tính axit nhẹ, ăn mòn dần bề mặt đá vôi và cẩm thạch.
Sinh vật. Rêu, địa y, nấm mốc bám vào bề mặt xốp và ẩm. Chúng giữ nước lâu hơn trên bề mặt và tiết ra axit hữu cơ nhẹ. Có người thích vẻ phủ rêu của tượng đá cũ, có người muốn giữ sạch; cả hai đều cần hiểu chất liệu để chọn cách xử lý.
Bảng chất liệu theo khả năng chịu thời tiết
Đánh giá dưới đây là so sánh tương đối khi đặt ngoài trời không mái che, điều kiện khí hậu Việt Nam.
| Chất liệu | Chịu thời tiết | Thay đổi thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đá hoa cương (granite) | Rất tốt | Ít đổi màu, có thể bám rêu nhẹ | Cứng, khó tạc chi tiết mảnh |
| Đá xanh, đá vôi | Tốt | Sẫm màu, rêu, mòn nhẹ cạnh sắc | Truyền thống cho tượng cổng, lăng, đình |
| Đá cẩm thạch | Khá | Mất độ bóng, ố vàng, mòn bề mặt | Đẹp nhưng nhạy với mưa axit |
| Đồng đúc dày | Rất tốt | Chuyển nâu sẫm rồi lên lớp xanh | Lớp gỉ xanh ổn định bảo vệ kim loại bên dưới |
| Sành, gốm men lửa cao | Tốt | Ít đổi, men giữ màu | Sợ va đập, sợ nước đọng trong lòng khi trời rất lạnh |
| Đất nung | Khá | Rêu, bạc màu, bong lớp mặt lâu năm | Hút nước nhiều |
| Bột đá, composite | Kém đến khá | Phai sơn, nứt chân chim, phấn hoá | Chỉ bền khi có lớp phủ chống tia tử ngoại tốt |
| Resin | Kém | Ngả vàng, giòn, cong | Hợp đặt trong nhà |
| Gỗ chưa xử lý | Kém | Nứt, xám màu, mục, mối mọt | Gỗ ngoài trời cần xử lý và bảo dưỡng định kỳ |
| Hợp kim kẽm mạ | Kém | Lớp mạ bong, lên bột trắng | Không nên đặt ngoài trời |
Cột “thay đổi thường gặp” quan trọng không kém cột đánh giá. Đồng và đá xanh đổi màu nhưng vẫn bền; nhiều người coi lớp màu theo thời gian là vẻ đẹp. Resin và bột đá thì khi đổi màu nghĩa là vật liệu đang xuống cấp thật sự.
Thủy tinh và pha lê không có trong bảng vì vật liệu bền với thời tiết nhưng có rủi ro khác: vỡ khi va đập, và quả cầu hay khối tròn có thể hội tụ ánh nắng gây nóng cháy vật xung quanh. Không nên đặt chúng ngoài trời nắng.
Lưu ý theo khí hậu từng vùng ở Việt Nam
Nhà ven biển, từ Quảng Ninh, Hải Phòng tới Đà Nẵng, Khánh Hoà và các tỉnh ven biển Nam Bộ, chịu hơi muối quanh năm. Đồng ở đây lên màu xanh nhanh hơn hẳn trong đất liền; mọi chi tiết sắt như chốt, bulông, khung đế nên dùng inox loại tốt hoặc thay bằng đồng; đá xốp có thể bong vảy mỏng ở mặt hướng ra biển. Rửa nước ngọt định kỳ giúp giảm lượng muối đọng lại.
Miền Bắc có mùa nồm ẩm và mùa đông hanh khô. Nồm làm rêu mốc phát triển trên đá và đất nung, nước đọng ở chân tượng; mùa hanh lại làm gỗ ngoài trời nứt. Vùng núi cao phía Bắc thỉnh thoảng có sương muối và băng giá; đồ đất nung, gốm xốp còn đọng nước khi gặp đêm rất lạnh có thể nứt vỡ do nước đóng băng nở ra trong lỗ rỗng.
Miền Trung chịu nắng gắt và bão. Ngoài vật liệu chịu nắng, điều đáng lo nhất là gió: tượng, chậu, chuông gió treo cao đều cần cố định chắc hoặc thu vào nhà khi có tin bão. Nam Bộ nắng mưa theo hai mùa rõ rệt; mùa mưa với những cơn rào sau buổi trưa nắng tạo đúng kiểu sốc nhiệt làm nứt lớp sơn trên bột đá và resin.
Ở đô thị đông xe cộ, bụi và khí thải bám lên tượng nhanh, tạo lớp màu xám đen trên đá sáng màu. Tượng cẩm thạch trắng đặt mặt tiền phố lớn sẽ cần vệ sinh thường xuyên hơn nhiều so với đặt trong sân vườn kín.
Đồng và đá ngoài trời: để màu thời gian làm việc của nó
Đồng đúc dày là một trong những vật liệu ngoài trời bền nhất. Sau vài tháng, bề mặt sẫm lại thành nâu; sau vài năm, đặc biệt ở nơi ẩm hay gần biển, xuất hiện lớp màu xanh lục. Lớp này là các hợp chất đồng hình thành trên bề mặt và khi đã ổn định, nó còn bảo vệ kim loại bên dưới. Những tượng đồng ngoài trời lâu năm trên thế giới có màu xanh chính là vì vậy. Nếu muốn giữ màu nâu, người ta có thể phủ sáp chuyên dụng cho đồng định kỳ; nếu chấp nhận lớp xanh, gần như không cần làm gì.
Đá ngoài trời bền về cấu trúc, nhưng bề mặt thay đổi. Đá có hàm lượng sắt có thể xuất hiện vệt ố vàng nâu khi gặp nước lâu ngày. Đá vôi và cẩm thạch mất dần độ bóng mài. Rêu và địa y bám nhanh ở mặt khuất nắng. Rửa bằng nước và bàn chải lông mềm là cách an toàn; máy xịt áp lực cao và hoá chất tẩy mạnh có thể làm rỗ bề mặt, đặc biệt với đá mềm.
Điểm yếu của tượng đá ngoài trời thường không nằm ở đá mà ở mối nối: chốt sắt nối thân với đế gỉ và nở ra làm nứt đá, vữa gắn đế bị nước thấm làm bong. Khi đặt tượng mới, hỏi người làm dùng chốt bằng vật liệu gì là câu hỏi đáng giá hơn nhiều so với hỏi độ bóng của đá.
Nếu vẫn muốn đặt món bột đá, resin, gỗ ngoài trời
Đôi khi mẫu mình thích chỉ có bằng bột đá hay resin. Vài cách giúp kéo dài tuổi thọ:
- Đặt dưới mái hiên, mái che, tránh nắng chiếu trực tiếp buổi trưa và tránh mưa hắt.
- Hỏi người bán món đó có lớp phủ chống tia tử ngoại hay sơn ngoài trời không; nếu không, có thể nhờ thợ phủ thêm lớp sơn bóng ngoài trời trong suốt.
- Kê đế cao để nước mưa không đọng ở chân; lỗ đổ ở đáy tượng rỗng nên được bít kín hoặc có đường thoát nước.
- Với gỗ, chọn loại gỗ chịu thời tiết và xử lý bằng dầu chuyên dụng cho gỗ ngoài trời, lau lại định kỳ vài tháng một lần.
- Kiểm tra mỗi mùa: vết nứt chân chim mới, sơn phồng, chỗ bong. Dặm sớm khi vết còn nhỏ dễ hơn nhiều so với sửa khi nước đã thấm sâu.
- Chấp nhận rằng món đồ sẽ cần sơn lại sau vài năm, và tính chi phí đó vào lựa chọn ban đầu.
Nếu dự định đặt lâu dài ngoài trời, đá hoa cương, đá xanh, đồng đúc dày hay sành vẫn là lựa chọn ít phiền nhất. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu trước khi chọn.
Lịch chăm sóc vật phẩm ngoài trời theo mùa
Vật phẩm ngoài trời không cần chăm hằng ngày, nhưng một lịch kiểm tra đều đặn giúp phát hiện hư hỏng khi còn nhỏ:
- Đầu mùa mưa: kiểm tra chốt, bulông, vữa gắn đế; khơi khe thoát nước dưới chân tượng; dặm các vết nứt sơn trên món bột đá, resin trước khi nước kịp thấm.
- Trước mùa bão ở miền Trung và ven biển: thu chuông gió, đèn treo, chậu nhỏ trên bệ cao vào trong; chằng hoặc kê chèn những món không di chuyển được.
- Cuối mùa mưa: rửa rêu, bùn đất bằng nước và bàn chải mềm; để khô hẳn rồi mới phủ lại sáp hay lớp chống thấm nếu có dùng.
- Giữa mùa nắng: xem lớp sơn và lớp phủ có phấn hoá, bạc màu không; lau một lượt món đồng nếu bạn muốn giữ màu nâu.
- Gần biển: thêm một lần rửa nước ngọt mỗi tháng để giảm muối đọng, nhất là ở kẽ chạm và chân đế.
- Dịp dọn nhà cuối năm: chụp ảnh từng món để so với năm trước, nhờ vậy dễ nhận ra vết nứt hay vệt ố mới.
Làm đế, neo và chống đổ cho món đặt ngoài trời
Một tượng đổ ngoài sân có thể làm bị thương người, nhất là trẻ nhỏ. Các bước sau áp dụng cho món từ vài chục kilôgam trở lên:
- Chọn nền phẳng, chắc. Đất vườn mềm sẽ lún không đều sau mùa mưa, nên đổ một tấm bê tông nhỏ hoặc đặt bệ đá có móng.
- Dùng chốt hoặc bulông chống gỉ nối tượng với bệ; tránh chốt sắt thường dễ gỉ nở làm nứt đá.
- Với tượng rỗng, đổ cát khô hoặc vữa vào phần đáy để hạ trọng tâm, rồi bít kín để nước không vào.
- Để khe thoát nước giữa tượng và bệ, không để nước đọng quanh chân.
- Không đặt món nặng trên tường rào, ban công cao không có lan can chắn, hay nơi trẻ em có thể leo lên.
- Với chuông gió, khánh treo, đèn treo: dùng móc và dây chịu lực, kiểm tra trước mùa mưa bão và thu vào khi có cảnh báo gió mạnh.
Những bước này có lý do hoàn toàn thực tế là an toàn và độ bền. Chúng cũng phù hợp với quan niệm phổ biến rằng linh vật đặt trước nhà nên vững chãi, ngay ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đồng ngoài trời lên màu xanh có phải là bị hỏng không?
Không. Lớp màu xanh là hợp chất đồng hình thành tự nhiên trên bề mặt khi gặp ẩm, và khi đã ổn định nó còn bảo vệ kim loại bên dưới. Nhiều người coi đây là vẻ đẹp của đồng lâu năm. Nếu muốn giữ màu nâu, có thể phủ sáp chuyên dụng định kỳ.
Có nên đặt tượng cẩm thạch trắng ngoài trời không?
Được, nhưng nên chấp nhận việc nó mất dần độ bóng, có thể ố vàng và bám bụi xám ở đô thị. Cẩm thạch là đá vôi biến chất nên nhạy với mưa có tính axit. Đặt dưới mái hiên hoặc chọn đá hoa cương, đá xanh nếu muốn ít phải chăm sóc.
Tượng bột đá ngoài trời bền được bao lâu?
Rất khác nhau tuỳ lớp phủ, màu sơn và mức nắng. Không có lớp phủ chống tia tử ngoại, sơn có thể phai rõ chỉ sau một đến hai mùa nắng. Có lớp phủ tốt và đặt dưới mái che, món đồ giữ được lâu hơn nhiều. Nên coi đây là vật liệu cần bảo dưỡng định kỳ.
Rêu bám trên tượng đá có cần cạo đi không?
Tuỳ sở thích. Rêu mỏng không làm hỏng đá cứng nhanh, nhiều người giữ lại vì vẻ cổ kính. Nếu muốn làm sạch, dùng nước và bàn chải lông mềm, tránh cạo bằng vật sắc hoặc xịt áp lực cao. Hoá chất diệt rêu nên chọn loại dùng cho đá và thử ở chỗ khuất.
Nhà gần biển nên chọn chất liệu gì cho vật phẩm ngoài sân?
Đá hoa cương, đá xanh đặc, sành men và đồng đúc dày là những lựa chọn chịu hơi muối tốt. Tránh sắt, hợp kim kẽm mạ và gỗ không xử lý. Mọi chi tiết kim loại phụ nên là inox loại tốt hoặc đồng. Rửa nước ngọt định kỳ giúp giảm muối đọng.
Có thể phủ sơn chống thấm lên tượng đá ngoài trời không?
Có loại chống thấm gốc silicon dành cho đá giúp giảm hút nước, hạn chế ố và rêu. Cần chọn loại thoáng hơi, không tạo màng bóng, và thử ở chỗ khuất trước vì một số loại làm sẫm màu đá. Với tượng có giá trị, nên hỏi thợ đá trước khi phủ.