Với tỳ hưu Bắc Kinh, đồng đúc là chất liệu giữ dáng tốt nhất vì kim loại dẻo, sừng và đuôi mảnh không gãy khi va nhẹ; bột đá và resin làm được dáng với chi phí mềm hơn nhưng giòn hoặc nhẹ; đá tự nhiên đẹp vân nhưng thường phải thu gọn chi tiết. Chọn chất liệu vì thế là chọn giữa độ thanh của dáng, độ bền và ngân sách.
Bài đi qua từng chất liệu phổ biến cho kiểu Bắc Kinh, nói thật về ưu nhược, cách nhận ra bằng mắt và tay, rồi bàn riêng các lớp hoàn thiện như mạ vàng, phủ nhũ, đánh màu giả cổ, vốn là chỗ người mua hay bị nhầm. Phần sâu hơn về từng chất liệu nằm ở các chuyên mục tỳ hưu đồng, tỳ hưu bột đá, tỳ hưu đá của trang.
Vì sao dáng Bắc Kinh kén chất liệu
Dáng Bắc Kinh được định nghĩa bởi những chi tiết vươn ra khỏi thân: bốn chân cao để hở bụng, sừng dài vuốt ra sau, đuôi nhiều lọn vắt lên lưng, đôi khi một chân nhấc lên. Mỗi chi tiết ấy là một đoạn mảnh nối với khối chính bằng một tiết diện nhỏ. Về kết cấu, đó là những chỗ chịu lực kém, dễ gãy khi rơi, va hay khi người lau chùi lỡ tay.
Chất liệu dẻo như kim loại uốn được trước khi gãy, nên chịu những chi tiết này tốt. Chất liệu giòn như đá, bột đá, gốm thì gãy ngay khi lực vượt ngưỡng, không báo trước. Vì vậy cùng một mẫu thiết kế, xưởng làm bằng đồng có thể để sừng đứng tự do, còn xưởng làm bằng bột đá phải nối sừng vào bờm, làm chân dày hơn, cho đuôi tựa vào lưng.
Hiểu điều này để bạn không đòi hỏi sai: một con đá tự nhiên dáng Bắc Kinh mà sừng đuôi ép sát thân là hợp lý chứ không phải làm ẩu. Ngược lại, một con bột đá có chi tiết vươn tự do mảnh như hàng đồng thì cần cẩn thận khi vận chuyển và bày.
Đồng đúc: bền chi tiết, nặng tay
Các loại đồng hay gặp. Đồng vàng (đồng thau, hợp kim đồng và kẽm) có màu vàng sáng, phổ biến nhất. Đồng đỏ có tỷ lệ đồng cao, màu hồng đỏ ấm, mềm hơn và thường đắt hơn. Nhiều tượng được đúc bằng hợp kim rồi đánh màu, mạ phủ, nên màu bên ngoài không phải lúc nào cũng là màu của kim loại bên trong.
Ưu điểm. Giữ được nét mảnh như râu, móng, lọn đuôi. Chịu va tốt, khó vỡ. Nặng nên đứng vững. Theo thời gian, bề mặt đồng lên lớp xỉn tự nhiên mà nhiều người thích vì trông có tuổi.
Nhược điểm. Nặng và đắt hơn các chất liệu khác cùng cỡ. Đồng trần dễ xỉn, ố vân tay; mặt mạ có thể tróc nếu lau bằng chất tẩy mạnh.
Nhận ra bằng tay. Nặng rõ rệt so với kích thước, cầm lâu thấy mát rồi ấm dần theo tay. Gõ nhẹ bằng móng tay nghe tiếng ngân trong. Lật đế có thể thấy lỗ rót hoặc lớp kim loại trần ở mặt dưới.
Đúc đặc hay đúc rỗng. Tượng nhỏ thường đúc đặc; tượng từ cỡ vừa trở lên hay đúc rỗng để giảm trọng lượng và tiết kiệm kim loại. Đúc rỗng không phải lỗi nếu thành đủ dày, chỉ cần người bán nói đúng và bạn biết để so trọng lượng cho công bằng.
Bột đá: làm được cỡ lớn, cần nâng niu
Bột đá là gì. Đá tự nhiên (thường là đá vôi, đá cẩm thạch) nghiền mịn, trộn với keo nhựa rồi đổ khuôn, sau đó sơn, phủ nhũ hoặc mạ màu. Đây là vật liệu tổng hợp, không phải đá nguyên khối, và người bán nên gọi đúng tên.
Ưu điểm. Chi phí hợp lý, làm được cỡ lớn, mặt mịn, nhận màu tốt nên có nhiều lựa chọn từ vàng nhũ, trắng ngà, đen bóng tới màu giả đồng.
Nhược điểm. Giòn, rơi là vỡ, sừng và đuôi dễ mẻ. Lớp sơn có thể bong ở chỗ hay chạm tay, và để lâu nơi ẩm có thể phồng rộp.
Nhận ra bằng mắt và tay. Nhẹ hơn đá thật cùng cỡ, mặt đồng màu không có vân tự nhiên, gõ nghe tiếng đục. Chỗ mẻ để lộ lõi trắng hoặc xám đồng nhất, khác lớp màu bên ngoài.
Hợp với ai. Người muốn một con tỳ hưu Bắc Kinh cỡ vừa đến lớn cho phòng khách, kệ tivi, quầy lễ tân mà ngân sách không cho phép đồng. Đặt trong tủ kính hoặc chỗ ít người qua lại thì bột đá giữ được rất lâu. Nhà có trẻ nhỏ, mèo hay nhảy kệ thì nên cân nhắc chất liệu khác.
Đá tự nhiên, ngọc và resin
Tỳ hưu tạc từ đá tự nhiên như hoàng long ngọc, obsidian, thạch anh các màu, mã não có vẻ đẹp của vân và độ trong mà chất liệu đúc không có. Đổi lại, tạc dáng Bắc Kinh từ một khối đá là việc khó: phần chân hở bụng và sừng đuôi vươn dễ vỡ trong lúc tạc, và đá có thớ, có vết nứt ẩn. Vì vậy con đá thường giữ nét Bắc Kinh ở thân thon, đầu ngẩng, mặt dữ, còn đuôi và sừng ép sát. Đá cũng nặng và tăng giá rất nhanh theo cỡ.
Khi xem tỳ hưu đá, soi dưới đèn để thấy vân chạy liên tục qua các bộ phận; vân đứt đột ngột ở cổ hay chân có thể là chỗ ghép. Đá nhuộm màu thường đọng màu đậm trong các kẽ chạm. Đá ép (bột đá màu giả đá quý) thì đồng màu bất thường và nhẹ hơn. Các phép kiểm sâu như độ cứng, tỉ trọng cần đến nơi giám định, bài về tỳ hưu ngọc, đá quý của trang có hướng dẫn riêng.
Resin (nhựa đúc) là chất liệu nhẹ nhất, đúc được chi tiết rất mảnh và không vỡ vụn như bột đá khi rơi, chỉ có thể sứt. Nó hợp để làm mẫu Bắc Kinh cỡ lớn cho nơi cần di chuyển, kệ yếu, hoặc khi muốn có một con lớn với chi phí thấp. Nhược điểm là cầm nhẹ, trông kém sang khi đứng cạnh đồ thật, lớp sơn có thể ngả màu dưới nắng, và một số người không thích cảm giác nhựa.
Gỗ và gốm sứ: hai lựa chọn ít gặp
Tỳ hưu gỗ có vẻ ấm, nhẹ hơn đá và đồng, hợp nhà nhiều đồ gỗ. Với dáng Bắc Kinh, gỗ gặp cùng khó khăn như đá: sừng và đuôi mảnh dễ nứt dọc thớ khi gỗ co ngót theo mùa. Thợ giỏi chọn gỗ mịn, thớ chặt và xoay khối gỗ sao cho sừng, đuôi chạy theo chiều thớ khỏe. Con gỗ làm kỹ có vết dao gọn ở góc trong, mặt được đánh dầu hoặc sáp chứ không phủ sơn bóng dày che vân.
Gốm sứ cho màu men phong phú, từ men rạn, men lam tới men vàng, và giá thường vừa phải. Nhược điểm là giòn hơn cả bột đá, rơi là vỡ, và men khó giữ được nét sắc của bờm, vảy vì lớp men chảy lấp kẽ khi nung. Tỳ hưu gốm dáng Bắc Kinh vì thế thường có chi tiết mềm, nét tròn hơn, hợp để bày trong tủ kính hơn là ở chỗ hay đụng chạm.
Cả hai chất liệu này ít xuất hiện trong mục tỳ hưu Bắc Kinh của các cửa hàng, phần lớn được xếp vào nhóm "các loại tỳ hưu khác". Nếu bạn thích, hãy xem kỹ chỗ nối sừng, đuôi và hỏi về cách bảo quản qua mùa nồm, mùa hanh khô.
Bảng so sánh nhanh bốn chất liệu cho dáng Bắc Kinh
Bảng dưới so theo những tiêu chí quan trọng nhất với kiểu dáng nhiều chi tiết nhô:
| Tiêu chí | Đồng đúc | Bột đá | Đá tự nhiên | Resin |
|---|---|---|---|---|
| Độ bền sừng, đuôi | Rất tốt | Kém, dễ gãy | Kém nếu để vươn | Khá, ít vỡ vụn |
| Độ nét chi tiết | Rất tốt | Khá, phụ thuộc lớp sơn | Tuỳ tay thợ và loại đá | Tốt |
| Trọng lượng | Rất nặng | Vừa | Nặng | Nhẹ |
| Làm cỡ lớn | Được, rất nặng | Dễ | Khó, đắt | Dễ |
| Thay đổi theo thời gian | Lên màu xỉn | Sơn có thể bong | Bền, có loại phai nắng | Sơn có thể ngả màu |
| Chi phí tương đối | Cao | Thấp đến vừa | Vừa đến rất cao | Thấp |
Không có chất liệu nào tốt nhất cho mọi người. Nếu ưu tiên dáng thanh và độ bền lâu dài, đồng là lựa chọn hợp lý; nếu cần cỡ lớn với chi phí vừa và đặt ở chỗ ít va chạm, bột đá đáp ứng được; nếu yêu vẻ đẹp của vân đá thì chấp nhận dáng gọn hơn.
Mục chi phí trong bảng chỉ là so sánh tương đối giữa các chất liệu cùng cỡ, không phải mức giá. Cùng là đồng, tượng đúc kỹ, hoàn thiện tay có thể chênh rất xa tượng đúc hàng loạt.
Lớp hoàn thiện: mạ vàng, phủ nhũ, giả cổ
Nhiều tỳ hưu Bắc Kinh được bán dưới tên "mạ vàng", nhưng cụm này chứa nhiều cách làm rất khác nhau. Mạ điện là phủ một lớp kim loại mỏng lên nền đồng bằng dòng điện, bóng và đều. Phủ nhũ là sơn có bột kim loại màu vàng, thường dùng trên bột đá và resin, dễ trầy hơn. Dán vàng lá là dát những lá vàng mỏng lên bề mặt đã quét sơn lót, cho màu ấm nhưng đắt và cần nâng niu. Hỏi người bán cụ thể đó là cách nào, trên nền gì, sẽ giúp bạn biết cách lau và kỳ vọng độ bền.
Giả cổ là đánh màu cho tượng trông như đã qua nhiều năm: đồng được xử lý cho xỉn nâu, đen ở kẽ, sáng ở chỗ nổi; bột đá được phủ lớp màu đồng cũ. Đây là lựa chọn thẩm mỹ hợp lệ, miễn người bán không gọi đó là đồ cổ. Tượng đồng giả cổ không nên đánh bóng bằng chất tẩy, vì sẽ mất lớp màu đã làm.
Một số mẫu kết hợp nhiều chất liệu: thân đồng, mắt gắn đá màu, đế gỗ; hoặc thân bột đá, đuôi và sừng gắn thêm chi tiết kim loại cho bền. Khi đó, mỗi phần cần cách chăm khác nhau. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu từng phần trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu Bắc Kinh bằng chất liệu gì là tốt nhất?
Không có chất liệu tốt nhất cho mọi người. Đồng đúc giữ dáng và bền chi tiết nhất; bột đá cho cỡ lớn với chi phí vừa; đá tự nhiên đẹp vân nhưng dáng gọn hơn; resin nhẹ và rẻ. Chọn theo chỗ bày và ngân sách.
Theo mệnh có cần chọn chất liệu tỳ hưu không?
Một số người chọn chất liệu, màu theo ngũ hành của mệnh, ví dụ kim loại cho mệnh Kim. Đây là quan niệm, không bắt buộc. Nếu gia đình bạn coi trọng, bạn có thể kết hợp với các tiêu chí thực tế như độ bền và chỗ bày.
Tỳ hưu bột đá có phải hàng giả không?
Không phải hàng giả nếu được bán đúng tên là bột đá. Đó là một vật liệu tổng hợp phổ biến, hợp với tượng cỡ lớn. Chỉ có vấn đề khi người bán gọi bột đá là đá tự nhiên hay đá nguyên khối.
Làm sao biết tượng đồng hay hợp kim mạ màu đồng?
Hợp kim kẽm mạ thường nhẹ hơn đồng thật cùng cỡ, chỗ trầy lộ màu xám bạc thay vì màu vàng hay đỏ của đồng. Bạn hỏi người bán thành phần kim loại và xin xem mặt dưới đế, nơi thường để lộ kim loại nền.
Lớp mạ vàng trên tỳ hưu có bền không?
Tuỳ cách làm và cách chăm. Mạ điện trên đồng khá bền nếu lau bằng khăn mềm khô; phủ nhũ trên bột đá dễ trầy ở chỗ hay chạm. Tránh lau bằng cồn, chất tẩy, giấy nhám hay miếng rửa bát.