Bình sứ vẽ hoa mẫu đơn được ưa chuộng vì ghép hai lời chúc trong một món đồ: "bình" (cái bình) đọc trùng âm với "bình" trong bình an, còn mẫu đơn là hoa phú quý, nên bình vẽ hoặc cắm mẫu đơn được hiểu là "bình an phú quý". Đây là lối chơi chữ quen thuộc trong mỹ thuật Trung Hoa, được người Việt tiếp nhận qua gốm sứ và tranh.
Khi mua, điều quyết định giá trị lại nằm ở kỹ thuật: hoạ tiết vẽ dưới men hay trên men, vẽ tay hay in decal, dáng bình có cân không, men có đều không. Bài này giúp bạn đọc một chiếc bình mẫu đơn từ xa đến gần, rồi chọn cỡ và chỗ bày cho hợp nhà.
"Bình an phú quý": một lời chúc ghép từ đồ vật và loài hoa
Trong tiếng Hán, chữ "bình" là cái bình và chữ "bình" trong "bình an" là hai chữ khác nhau nhưng đọc giống nhau. Người làm gốm, hoạ sĩ xưa tận dụng điều đó để vẽ lời chúc thành hình: một chiếc bình cắm vài cành mẫu đơn là "bình an phú quý"; bình cắm ba cây kích (một loại binh khí) là "bình thăng tam cấp", chúc thăng tiến. Lối đọc hình này rất phổ biến trên đồ sứ, tranh Tết và đồ thêu.
Với bình sứ, lời chúc có hai cách thể hiện. Cách thứ nhất là vẽ mẫu đơn quanh thân bình, chính chiếc bình mang ý "bình". Cách thứ hai là vẽ một chiếc bình cắm mẫu đơn trên thân bình hoặc trên đĩa, như một bức tranh lồng trong đồ vật. Cả hai đều được hiểu cùng một lời chúc.
Ở Việt Nam, nhiều gia đình bày bình mẫu đơn ở phòng khách, trên tủ chè hay kệ tivi, hoặc chọn làm quà tân gia vì lời chúc nhẹ nhàng, ai nhận cũng hợp. Cũng như mọi vật phẩm, đây là một lời chúc bằng hình, không phải vật bảo đảm cho điều gì.
Khi tặng, bạn có thể giải thích ngắn gọn lối đồng âm này. Nhiều người nhận rất thích nghe câu chuyện đằng sau món đồ, và nó làm chiếc bình khác với một chiếc bình trang trí thông thường.
Men lam, men màu, men rạn: ba kiểu vẽ mẫu đơn thường gặp
Kỹ thuật vẽ quyết định màu, độ bền hoạ tiết và cả giá thành. Bạn có thể nhận ra phần lớn trường hợp bằng mắt thường.
| Kiểu | Cách làm | Nhận ra bằng mắt | Độ bền hoạ tiết |
|---|---|---|---|
| Men lam (lam dưới men) | Vẽ bằng màu xanh cô-ban lên xương gốm, phủ men trong, nung một lần ở nhiệt độ cao | Màu lam nằm dưới lớp men bóng, sờ trơn đều, nét có chỗ loang đậm | Rất bền, không trầy màu khi lau |
| Men màu trên men | Nung bình men trắng trước, vẽ màu lên mặt men, nung lần hai ở nhiệt thấp hơn | Màu đỏ, hồng, xanh, vàng rực; sờ có thể thấy hơi gồ; nghiêng dưới đèn thấy màu nổi trên men | Kém hơn men lam, có thể mòn nếu chà mạnh lâu ngày |
| Men rạn vẽ mẫu đơn | Vẽ hoạ tiết rồi phủ men có độ co khác xương gốm, tạo vết rạn chân chim | Mạng rạn mảnh trên toàn thân, đôi khi được đánh màu cho rõ | Bền, nhưng chân rạn dễ bám bẩn |
| Đắp nổi, đắp hoa | Nặn bông mẫu đơn bằng đất rồi gắn lên thân bình trước khi nung | Bông hoa nổi khối ba chiều | Bông nổi dễ mẻ khi va |
Hàng thị trường hiện nay còn kết hợp nhiều kỹ thuật: vẽ lam dưới men rồi tô thêm màu trên men, hoặc đắp nổi rồi vẽ màu. Không kiểu nào "đúng" hơn kiểu nào; bạn chọn theo màu và cảm giác mình thích, chỉ cần biết hoạ tiết trên men thì cần lau nhẹ tay hơn.
Vẽ tay hay in decal: nhìn đâu để biết
Nét vẽ. Vẽ tay có nét đậm nhạt, đầu nét và cuối nét khác nhau, màu đọng lại ở chỗ bút dừng. Decal in có nét đều tăm tắp, phóng to bằng camera đôi khi thấy các chấm in li ti hoặc mép hoạ tiết sắc như cắt.
Sự lặp lại. Bông mẫu đơn vẽ tay ở hai phía bình không bao giờ giống hệt nhau. Decal thường lặp lại một mẫu, hoặc có đường nối nơi hai mảnh decal gặp nhau, hay thấy ở phía sau bình hoặc gần quai.
Độ ôm theo thân bình. Hoạ sĩ vẽ trực tiếp sẽ thuận theo đường cong của bình; decal dán trên chỗ cong gắt như cổ, vai bình đôi khi bị nhăn nhẹ, méo hình hoặc phải cắt mảnh.
Chữ ký, dấu đáy. Bình vẽ tay của làng nghề thường có dấu, chữ ký hoặc ghi chú dưới đáy, nhưng dấu đáy cũng có thể in. Đừng chỉ dựa vào dấu đáy; nhìn nét vẽ vẫn là cách chắc hơn.
Màu và độ loang. Men lam vẽ tay thường có chỗ màu loang, đậm lại thành đốm nhỏ ở nơi màu tụ, một đặc điểm người chơi gốm quý vì nó cho thấy tay người. Decal men lam thì xanh đều một sắc từ đầu đến cuối. Với men màu, vẽ tay có lớp màu dày mỏng khác nhau, nghiêng dưới đèn thấy rõ; decal phẳng như một lớp phim.
Dáng bình hợp với hoạ tiết mẫu đơn
Mẫu đơn là hoạ tiết bông to, cần thân bình đủ rộng để trải ra. Vì thế một số dáng bình hay đi cùng mẫu đơn hơn các dáng khác.
- Bình bụng phình, cổ ngắn: thân tròn đầy, vẽ được trọn một khóm hoa quanh bụng; dáng phổ biến nhất của bình mẫu đơn bày phòng khách.
- Bình quả lê: cổ thon, bụng dưới phình; mẫu đơn thường vẽ ở bụng, cổ vẽ hoạ tiết lá hoặc dây.
- Bình vai rộng, cổ nhỏ: vai to thu dần về đáy, vẽ cành mẫu đơn trải từ vai xuống thân.
- Bình trụ, ống cao: bề mặt phẳng, hợp tranh mẫu đơn cành nghiêng như một cuộn tranh quấn quanh.
- Bình tỏi, bình cổ cao: thân nhỏ, thường vẽ mẫu đơn cách điệu thành dây hơn là khóm hoa lớn.
- Cặp bình đôi: hai bình giống nhau, hoạ tiết đối xứng, bày hai bên tủ, hai bên kệ tivi.
Khi chọn, hãy nhìn bình từ khoảng cách bạn sẽ thấy nó hằng ngày, ví dụ từ ghế sofa. Hoạ tiết mẫu đơn trên dáng bình phình, cỡ lớn đọc rõ từ xa; hoạ tiết nhỏ trên bình cổ cao thì cần đứng gần mới thấy.
Kiểm tra một chiếc bình mẫu đơn trước khi mua
Áp dụng khi xem trực tiếp; mua qua mạng thì xin video quay đủ các bước dưới.
- Đặt bình lên mặt phẳng, nhìn ngang: bình không nghiêng, không chênh; xoay một vòng xem thân có méo không.
- Nhìn men dưới ánh sáng: men phủ đều, không có vùng trơ xương, không bọt men vỡ lỗ to, không chảy men thành giọt dày ở đáy.
- Lướt tay quanh miệng và đáy bình: không mẻ, không vết nứt; đáy mài phẳng không cào xước mặt bàn.
- Gõ nhẹ bằng đầu ngón tay ở thân: tiếng trong, ngân; tiếng rè, đục có thể là bình có vết nứt ngầm.
- Soi kỹ hoạ tiết mẫu đơn để biết vẽ tay hay decal, men lam hay men màu như các phần trên.
- Nếu định cắm hoa thật, hỏi bình có giữ nước được không và thử đổ nước vào để vài phút, xem đáy có rỉ không.
Bình gốm sứ lớn nên có đế gỗ đi kèm hoặc mua thêm đế: vừa tôn dáng, vừa giảm nguy cơ bình bị trượt hay đổ khi lau dọn.
Chọn cỡ và chỗ bày bình mẫu đơn
Bình nhỏ cao chừng hai, ba gang tay hợp bàn trà, kệ sách, bàn làm việc; bình vừa hợp tủ chè, kệ tivi; bình lớn đặt sàn hợp góc phòng khách rộng, sảnh, chân cầu thang. Với bình đặt sàn, chiều cao bình nên đủ để mắt người ngồi trên sofa thấy được phần thân có hoạ tiết; bình quá thấp đặt sàn dễ bị khuất sau đồ đạc.
Nhà có trẻ nhỏ hoặc chó mèo nên tránh đặt bình lớn ở lối đi, tránh kệ cao không có gờ chặn. Với bình đặt sàn, bạn có thể đổ một ít cát sạch hoặc sỏi nhỏ vào đáy để hạ trọng tâm, bình khó đổ hơn; nếu bình có giá trị, lót thêm một lớp vải dưới cát để không trầy lòng bình.
Theo quan niệm phổ biến, bình hoa thường được bày ở phòng khách, gần lối vào, nơi khách nhìn thấy. Đó là nơi lời chúc "bình an" được "nói ra" với người đến nhà. Còn về mặt thẩm mỹ, một góc có ánh sáng bên hông, nền tường trơn sẽ làm hoạ tiết mẫu đơn nổi bật hơn là một góc nhiều đồ.
Nếu bạn định cắm hoa thật vào bình vẽ mẫu đơn, nên chọn hoa đơn giản, màu không tranh với hoạ tiết, ví dụ vài cành lá xanh hoặc hoa trắng, để chiếc bình vẫn là nhân vật chính.
Giữ bình sứ vẽ mẫu đơn luôn đẹp
Bụi là thứ làm bình xỉn nhanh nhất. Lau bằng khăn mềm khô mỗi tuần; khi bẩn hơn, dùng khăn ẩm vắt kỹ, có thể thêm chút nước rửa chén pha loãng, rồi lau lại bằng khăn sạch. Với hoạ tiết vẽ trên men, tránh chà mạnh một chỗ, tránh miếng cọ nhám và chất tẩy mạnh.
Nếu đã cắm hoa thật, thay nước thường xuyên và rửa lòng bình sau mỗi lần dùng để không đóng cặn. Cặn nước cứng bám ở cổ bình có thể ngâm nước ấm pha giấm loãng một thời gian ngắn rồi rửa sạch; với men rạn hoặc men màu, nên thử ở chỗ khuất trước.
Khi chuyển nhà, gói bình bằng nhiều lớp giấy, nhét giấy vào lòng bình, đặt đứng trong thùng có chèn kín, ghi rõ "hàng dễ vỡ" ở ngoài thùng. Đừng xách bình bằng cổ hay quai vì đó là chỗ yếu nhất.
Nếu bình chẳng may sứt một mảnh nhỏ ở miệng, hãy giữ lại mảnh vỡ. Thợ phục chế gốm có thể gắn lại bằng keo chuyên dụng, thậm chí dùng kỹ thuật hàn sơn phủ vàng theo kiểu kintsugi để biến vết vỡ thành một nét riêng. Đó là cách nhiều người chọn để giữ một chiếc bình có kỷ niệm thay vì bỏ đi.
Câu hỏi thường gặp
Bình vẽ mẫu đơn có cần cắm hoa không?
Không cần. Bản thân chiếc bình vẽ mẫu đơn đã mang ý bình an phú quý theo lối đồng âm. Nhiều gia đình để bình trống làm vật trang trí; nếu muốn cắm, bạn chọn hoa hoặc lá đơn giản để không lấn hoạ tiết trên thân bình.
Bình men lam hay bình men màu bền hơn?
Bình men lam có hoạ tiết vẽ dưới lớp men nên gần như không trầy màu khi lau. Bình men màu vẽ trên men có màu tươi hơn nhưng hoạ tiết có thể mòn dần nếu chà mạnh lâu ngày. Cả hai đều bền nếu được lau nhẹ tay bằng khăn mềm.
Bình in decal có kém giá trị không?
Bình in decal thường có giá mềm hơn bình vẽ tay vì làm nhanh, hàng loạt. Nó vẫn là món trang trí đẹp nếu men tốt và decal dán khéo. Điều quan trọng là người bán phải nói đúng là in decal, không gọi là vẽ tay để tính giá cao hơn.
Làm sao biết bình có vết nứt ngầm?
Gõ nhẹ bằng đầu ngón tay quanh thân: bình lành cho tiếng trong và ngân, chỗ có nứt ngầm thường cho tiếng rè, đục. Bạn cũng có thể đổ nước vào để một lúc xem có rỉ ra không. Soi đèn từ trong lòng bình đôi khi thấy đường nứt mảnh.
Bình mẫu đơn có hợp làm quà tân gia không?
Khá hợp, vì lời chúc bình an phú quý nhẹ nhàng, ai nhận cũng dễ chịu. Nên chọn cỡ vừa phải và màu trung tính nếu không biết nội thất nhà người nhận, và đóng gói kỹ vì đồ sứ dễ vỡ khi mang đến.
Có nên đổ cát vào đáy bình lớn không?
Với bình đặt sàn ở nhà có trẻ nhỏ hay thú cưng, đổ một ít cát sạch hoặc sỏi vào đáy giúp hạ trọng tâm, bình khó đổ hơn. Nên lót vải hoặc túi trước khi đổ để không trầy lòng bình và dễ lấy ra khi cần.