Bát quái âm dương là khung tám quẻ có hình thái cực đen trắng ở giữa thay cho mặt gương; bát quái ngũ sắc phủ thêm năm màu tượng trưng ngũ hành; bát quái chạm đồng nổi là tấm đồng dập hoặc chạm vạch quẻ gắn lên đế. Điểm chung của cả ba là không có, hoặc không lấy mặt gương làm trung tâm, nên không hắt sáng, không hội tụ nắng và thường được chọn để trang trí hoặc treo ở nơi không muốn có mặt phản chiếu.
Người đi mua thường bối rối khi thấy cùng một quầy có cả gương bát quái lẫn những tấm bát quái không gương, giá và kích thước na ná nhau. Bài này giải thích cấu tạo từng loại, cách dân gian hiểu chúng, chỗ hay treo, và những điểm cần nhìn để chọn được món làm cẩn thận.
Bát quái âm dương: thái cực ở trung tâm
Hình âm dương quen thuộc gồm hai nửa đen trắng uốn lượn vào nhau, mỗi nửa có một chấm tròn màu ngược lại. Trong các sách triết học phổ thông, hình này được gọi là thái cực đồ, tượng trưng cho hai mặt đối lập mà nương nhau của mọi sự vật. Hình vẽ ở dạng hai con cá quen thuộc ngày nay chỉ phổ biến rộng từ khoảng các đời Tống, Minh trở về sau; trước đó, khái niệm âm dương đã có từ rất sớm nhưng chưa vẽ thành hình cá như vậy.
Trên khung bát quái âm dương, thái cực đồ chiếm vị trí của mặt gương, tám quẻ xếp quanh như khung gương thường. Có mẫu chỉ có hình âm dương sơn phẳng; có mẫu đặt hình âm dương lên trên một mặt gương nhỏ, phần gương lộ ra rất ít; có mẫu chạm nổi hình âm dương bằng đồng. Khi mua, bạn nên hỏi rõ có mặt gương hay không, vì ảnh chụp thẳng đôi khi không phân biệt được.
Về cách hiểu, nhiều người coi bát quái âm dương là dạng "hiền" hơn gương bát quái, mang ý nghĩa cân bằng, hài hoà hơn là chắn đỡ. Đây là cách diễn giải dân gian, không có chuẩn thống nhất. Trên thực tế, chính vì không có mặt phản chiếu nên loại này phù hợp với cửa căn hộ đối diện nhà khác, với chỗ nắng gắt, hoặc với những ai muốn có hình bát quái mà không muốn hàng xóm hiểu lầm.
Bát quái ngũ sắc: năm màu và cách đọc
Năm màu là gì. Theo thuyết ngũ hành, mỗi hành gắn với một màu: Mộc màu xanh, Hoả màu đỏ, Thổ màu vàng, Kim màu trắng, Thuỷ màu đen. Bát quái ngũ sắc thường sơn hoặc tráng men năm màu này thành các vòng đồng tâm, các múi quanh tâm, hoặc làm nền cho từng quẻ.
Không có cách sắp xếp chuẩn duy nhất. Mỗi xưởng bố trí màu một kiểu: có nơi xếp vòng theo thứ tự tương sinh (Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ), có nơi phối theo thẩm mỹ. Nếu người bán khẳng định cách xếp của họ là "chuẩn duy nhất", bạn nên hiểu đó là cách trình bày riêng.
Ý nghĩa theo quan niệm. Nhiều người chọn bát quái ngũ sắc với mong muốn biểu trưng sự đủ đầy, hài hoà của năm hành. Đây là ý nghĩa biểu tượng, không gắn với một công dụng cụ thể nào.
Chất liệu màu. Màu có thể là sơn thường, sơn mài, men nung hoặc nhựa màu. Sơn thường sặc sỡ khi mới nhưng phai nhanh ngoài nắng; men nung và nhựa màu giữ màu tốt hơn. Nếu định treo ngoài trời, hỏi rõ loại màu.
Kiểm độ sắc nét. Nhìn ranh giới giữa các mảng màu: hàng làm cẩn thận có đường biên gọn, không lem; hàng ẩu có vệt sơn tràn sang vạch quẻ, khiến vạch đứt trông như liền.
Bát quái chạm đồng nổi: tấm kim loại trên đế
Loại này lấy một tấm đồng mỏng, dập hoặc chạm nổi tám quẻ, hình âm dương, đôi khi thêm hoa văn mây, sóng, rồi gắn lên đế gỗ hoặc đế nhựa. Có kiểu tấm đồng phủ kín cả mặt trước, có kiểu chỉ là vòng đồng quanh một mặt gương nhỏ. Khác với khung bọc nhôm vàng là loại vỏ nhôm ép mỏng phủ màu, chạm đồng nổi dùng kim loại đồng thật, cầm nặng hơn, chi tiết sâu hơn và đổi màu theo thời gian.
Đồng mới có màu vàng sáng, sau vài tháng tiếp xúc không khí sẽ ngả nâu trầm; ở nơi ẩm, gần biển có thể lên những đốm xanh. Nhiều người thích chính sự chuyển màu này vì trông cổ kính. Nếu muốn giữ màu sáng, bạn chọn mẫu có phủ lớp sơn bóng trong suốt bên ngoài đồng, hoặc lau định kỳ bằng khăn mềm.
Để phân biệt đồng thật với nhựa hay nhôm sơn màu đồng, bạn có thể nhìn mép tấm: đồng thật ở chỗ cắt lộ màu kim loại đồng đều, nhựa lộ màu trắng hoặc xám, nhôm lộ màu bạc. Cầm thử cũng thấy khác biệt rõ về trọng lượng. Tên mẫu ghi "chạm đồng" mà cầm nhẹ bẫng, mép lộ màu bạc thì nên hỏi lại người bán.
So sánh nhanh bốn loại
Bảng đặt gương bát quái cạnh ba biến thể để bạn thấy khác biệt ở những điểm người mua hay quan tâm:
| Đặc điểm | Gương bát quái | Bát quái âm dương | Bát quái ngũ sắc | Chạm đồng nổi |
|---|---|---|---|---|
| Trung tâm | Mặt gương lồi, lõm hoặc phẳng | Thái cực đồ | Thái cực hoặc gương, có vòng màu | Hình âm dương hoặc gương nhỏ |
| Hắt sáng | Có | Không, trừ mẫu có gương phụ | Tuỳ mẫu | Ít, đồng bóng có ánh |
| Hội tụ nắng | Có ở gương lõm | Không | Không, trừ mẫu có gương lõm | Không |
| Chịu ngoài trời | Tuỳ khung | Tuỳ khung và sơn | Màu dễ phai nếu sơn thường | Tốt nếu đế được che mưa |
| Hay dùng cho | Phía trên cửa chính | Cửa căn hộ, trang trí | Trang trí, quà tặng | Cửa nhà, phòng làm việc |
Như vậy, nếu điều bạn lo là hắt chói sang nhà đối diện hoặc nắng gắt chiếu vào cửa, bát quái âm dương hay chạm đồng nổi không gương là lựa chọn ít phiền toái nhất.
Ngược lại, nếu gia đình bạn quen với hình ảnh tấm gương tám cạnh trên cửa từ đời ông bà và muốn giữ đúng như vậy, không có lý do gì phải chuyển sang biến thể khác. Các biến thể ra đời chủ yếu để đáp ứng những hoàn cảnh nhà ở mới như căn hộ chung cư hay nhà phố san sát, nơi một tấm gương dễ gây chuyện với người xung quanh.
Chỗ thường treo các biến thể không gương
Tập quán với những mẫu này khá linh hoạt, vì chúng thường được nhìn nhận như vật trang trí mang biểu tượng văn hoá hơn là vật "trấn" cửa:
- Phía trên cửa căn hộ chung cư, đặc biệt khi cửa nhà mình đối diện cửa nhà khác qua hành lang hẹp.
- Trên tường phòng khách hoặc phòng làm việc, như một món đồ trang trí mang hoạ tiết phương Đông, đặt cùng tranh thư pháp hay kệ sách.
- Ở quầy lễ tân, góc tiếp khách của cửa hàng có không gian theo phong cách cổ điển.
- Mặt tiền nhà hướng tây nắng gắt, nơi gương lõm có nguy cơ hội tụ nhiệt.
- Cổng nhà vườn, trụ cổng gạch nung hay gỗ, nơi tấm đồng chạm nổi hợp với vẻ mộc của vật liệu.
Một số gia đình vẫn kiêng treo bất kỳ hình bát quái nào đối diện bàn thờ hay đầu giường. Nếu nếp nhà bạn như vậy, cứ theo nếp nhà; không có lý do gì phải thay đổi điều đã quen.
Đặt bát quái không gương vào nội thất cho hài hoà
Khi treo trong nhà như một món trang trí, tấm bát quái âm dương hay chạm đồng cần được nhìn như mọi vật treo tường khác: có tỉ lệ, có điểm nhấn và có khoảng thở. Một tấm cỡ mười lăm phân treo lọt thỏm giữa bức tường ba mét sẽ trông như quên chưa tháo; ngược lại, nhét nó sát cạnh tivi, công tắc, ổ điện làm mất hẳn vẻ trang trọng.
Cách làm đơn giản là ghép nó vào một cụm: đặt cạnh bức thư pháp, phía trên kệ sách gỗ, hay trên mảng tường ốp gỗ phía sau bàn trà. Tâm tấm bát quái ngang tầm mắt người đứng, khoảng một mét rưỡi tính từ sàn, là độ cao dễ nhìn nhất. Tường màu sáng hợp với tấm đồng hoặc khung gỗ trầm; tường tối màu hợp với tấm ngũ sắc hoặc khung sơn vàng để nổi lên.
Ánh sáng cũng quan trọng. Tấm đồng chạm nổi đẹp nhất khi có đèn chiếu xiên từ trên xuống, làm rõ các vạch quẻ và hoa văn. Tấm ngũ sắc nên tránh nắng chiếu trực tiếp qua cửa sổ để màu khỏi phai. Những điều này thuần tuý là chuyện bày biện, không gắn với quan niệm kiêng kỵ nào, nhưng chúng quyết định món đồ trông đáng giá hay trông rẻ tiền trong căn phòng của bạn.
Chọn món làm cẩn thận: những điểm nên nhìn
Hình âm dương cân đối. Hai nửa đen trắng phải bằng nhau, đường cong mượt, chấm tròn nằm đúng giữa phần đầu mỗi nửa. Hình méo, chấm lệch là dấu hiệu khuôn in hoặc tay vẽ ẩu.
Quẻ đúng thứ tự. Kiểm cặp đối diện như với gương bát quái: nếu khung theo Tiên thiên, bốn cặp quẻ đối nhau phải ngược vạch hoàn toàn.
Mặt sau và móc treo. Tấm chạm đồng nặng cần móc kim loại chắc, không phải móc nhựa dán. Mẫu sơn màu nên có mặt sau được phủ để không ngấm ẩm.
Mép và góc. Tấm đồng dập có thể có mép sắc; hàng làm kỹ được mài hoặc gấp mép. Nếu treo ở tầm tay trẻ nhỏ, đây là điểm an toàn nên chú ý.
Màu không lem, không bong. Cào nhẹ bằng móng tay ở mép một mảng màu; sơn mới mà bong vảy là lớp lót kém, ra nắng sẽ tróc nhanh.
Đồng bộ với vật phẩm khác trong nhà. Nếu nhà đã có tượng hay tranh bằng đồng, chọn tấm chạm đồng để cùng tông màu; nếu nội thất nhiều gỗ trầm, bát quái âm dương khung gỗ dễ hoà vào hơn. Một món đồ hợp với tổng thể căn phòng luôn được giữ lâu hơn món đồ đẹp riêng lẻ mà lạc lõng.
Câu hỏi thường gặp
Bát quái âm dương có dùng thay gương bát quái được không?
Nhiều gia đình dùng như vậy, nhất là khi muốn tránh hắt sáng sang nhà đối diện. Theo cách hiểu dân gian, hai loại mang sắc thái khác nhau: gương thiên về chắn đỡ, âm dương thiên về cân bằng. Không có chuẩn bắt buộc; bạn chọn theo hoàn cảnh nhà mình và sự thoải mái của các thành viên.
Hình âm dương trên bát quái có chiều nào là đúng không?
Các sách không thống nhất một chiều duy nhất cho hình thái cực trên đồ trang trí; có mẫu nửa trắng ở trên, có mẫu nửa trắng bên trái. Điều quan trọng hơn là tám quẻ xung quanh xếp đúng và khung được treo với quẻ Càn ở trên nếu theo Tiên thiên.
Bát quái ngũ sắc treo ngoài trời có nhanh phai không?
Phụ thuộc loại màu. Sơn thường có thể phai, bạc màu sau một hai mùa nắng; men nung và nhựa màu bền hơn nhiều. Nếu định treo nơi nắng mưa trực tiếp, chọn mẫu men hoặc treo dưới mái hiên để giữ màu lâu.
Tấm bát quái chạm đồng bị xỉn đen có làm sáng lại được không?
Được. Dùng kem đánh đồng chuyên dụng hoặc hỗn hợp chanh và muối, chà nhẹ bằng khăn mềm, rửa lại bằng nước sạch và lau khô ngay. Tránh để chất tẩy thấm vào đế gỗ phía sau. Nếu tấm có phủ lớp bóng, chỉ lau khăn ẩm để không làm hỏng lớp phủ.
Có nên tặng bát quái âm dương làm quà tân gia không?
Có thể, nếu người nhận quan tâm văn hoá phương Đông và đã có ý muốn. Bát quái âm dương không gương ít gây băn khoăn hơn gương bát quái. Khi tặng, nên nói rõ đây là vật trang trí mang biểu tượng, để gia chủ tự quyết định có treo hay không và treo ở đâu.