Phần lớn gương bát quái treo ngoài cửa dùng sơ đồ Tiên thiên bát quái: quẻ Càn (ba vạch liền) nằm ở chính giữa phía trên, quẻ Khôn (ba vạch đứt) nằm ở chính giữa phía dưới, và hai quẻ đối diện nhau bao giờ cũng có vạch ngược hẳn nhau. Nhờ quy luật thứ hai này, bạn có thể tự kiểm một khung gương có in đúng không mà không cần thuộc tên quẻ.
Bài này không giảng Kinh Dịch; phần lý thuyết bát quái có ở các trang chuyên về học thuyết. Ở đây chỉ hướng dẫn những gì người mua cần: đọc một nhóm vạch theo chiều nào, tám quẻ trên khung xếp ra sao, treo chiều nào lên trên, và nhận diện những khung in lệch, in ngược thường gặp ở hàng sản xuất ẩu.
Một quẻ gồm ba vạch, đọc từ trong ra ngoài
Mỗi quẻ đơn trong bát quái là một chồng ba vạch. Vạch liền gọi là hào dương, vạch đứt ở giữa gọi là hào âm. Ba vạch, mỗi vạch có hai khả năng, cho ra đúng tám tổ hợp, đó là tám quẻ: Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn.
Trong sách, quẻ được vẽ đứng và đọc từ dưới lên: vạch dưới cùng là hào thứ nhất. Khi xếp quanh một hình tròn hay hình tám cạnh, quy ước phổ biến là hào thứ nhất nằm sát tâm, hào thứ ba nằm ngoài rìa. Nói cách khác, bạn đọc từ phía mặt gương đi ra phía mép khung.
Hiểu quy ước này giúp tránh một nhầm lẫn rất hay gặp: nhìn quẻ ở cạnh dưới của khung, nhiều người đọc từ trên xuống theo thói quen và tưởng đó là quẻ khác. Với những quẻ đối xứng như Càn, Khôn, Khảm, Ly thì đọc chiều nào cũng như nhau; nhưng với Chấn và Cấn, hay Tốn và Đoài, đọc ngược chiều sẽ ra quẻ kia. Đó là lý do khi kiểm khung, bạn nên xoay khung để cạnh đang đọc nằm ở phía dưới, rồi đọc từ trong ra.
Tám quẻ và hình dạng vạch
Bảng ghi vạch theo thứ tự từ trong (gần gương) ra ngoài (mép khung). "Liền" là hào dương, "đứt" là hào âm:
| Quẻ | Vạch trong | Vạch giữa | Vạch ngoài | Tượng theo sách |
|---|---|---|---|---|
| Càn | liền | liền | liền | Trời |
| Đoài | liền | liền | đứt | Đầm, hồ |
| Ly | liền | đứt | liền | Lửa |
| Chấn | liền | đứt | đứt | Sấm |
| Tốn | đứt | liền | liền | Gió |
| Khảm | đứt | liền | đứt | Nước |
| Cấn | đứt | đứt | liền | Núi |
| Khôn | đứt | đứt | đứt | Đất |
Bạn không cần học thuộc cột cuối. Để kiểm khung, chỉ cần nhận ra Càn (ba liền) và Khôn (ba đứt), rồi dùng phép kiểm cặp đối diện ở phần sau.
Một mẹo nhớ hình dạng mà sách nhập môn hay dùng: Khảm là nước, vạch liền nằm giữa như dòng chảy trong lòng hai bờ đứt; Ly là lửa, rỗng ở giữa như ngọn lửa sáng ngoài, tối trong. Cấn là núi, vạch liền nằm trên cùng như đỉnh núi chặn lại; Đoài là đầm, mặt trên đứt như mặt nước mở ra. Bốn hình ảnh này đủ để bạn nhận ra một nửa số quẻ chỉ sau một lần nhìn.
Vì sao gương bát quái theo Tiên thiên, và vị trí từng quẻ
Hai sơ đồ. Truyền thống có hai cách xếp tám quẻ quanh vòng: Tiên thiên (gắn với tên Phục Hy, được các học giả đời Tống như Thiệu Ung phổ biến) và Hậu thiên (gắn với tên Văn Vương). Phong thủy nhà ở theo la kinh chủ yếu dùng Hậu thiên để ứng với phương hướng; còn gương bát quái treo cửa thì theo nhiều tài liệu dân gian dùng Tiên thiên.
Thứ tự quanh khung Tiên thiên. Lấy quẻ Càn ở chính giữa phía trên, đi theo chiều kim đồng hồ bạn sẽ gặp: Tốn ở góc trên bên phải, Khảm ở giữa bên phải, Cấn ở góc dưới bên phải, Khôn ở giữa phía dưới, Chấn ở góc dưới bên trái, Ly ở giữa bên trái, Đoài ở góc trên bên trái.
Vì sao Càn ở trên. Sơ đồ cổ Trung Hoa đặt phương nam ở phía trên, và trong Tiên thiên quẻ Càn ứng với phương nam. Khi treo gương, đặt Càn lên trên vừa đúng hình vẽ gốc, vừa hợp hình ảnh "trời ở trên, đất ở dưới" mà người dùng dễ nhớ.
Khung theo Hậu thiên có sai không? Không phải lỗi, chỉ là sơ đồ khác. Một số tranh, đĩa trang trí hay la bàn in Hậu thiên (quẻ Ly ở trên). Nếu bạn muốn khung treo cửa theo đúng tập quán phổ biến, hãy chọn khung có ba vạch liền ở trên cùng.
Phép kiểm cặp đối diện: phát hiện khung in sai trong một phút
Tiên thiên bát quái có một đặc điểm rất gọn: hai quẻ nằm đối diện nhau qua tâm bao giờ cũng là "âm bản" của nhau, vạch liền đối với vạch đứt ở cùng vị trí. Tận dụng điều này:
- Tìm cạnh có ba vạch liền (Càn). Xoay khung để cạnh này nằm trên cùng.
- Nhìn cạnh đối diện ở dưới cùng: phải là ba vạch đứt (Khôn). Nếu không, khung đang theo sơ đồ khác hoặc in sai.
- Nhìn cặp trái – phải: bên trái (Ly) là liền – đứt – liền, bên phải (Khảm) là đứt – liền – đứt. Hai quẻ phải ngược nhau ở cả ba vạch.
- Kiểm hai cặp chéo: góc trên trái (Đoài) đối góc dưới phải (Cấn); góc trên phải (Tốn) đối góc dưới trái (Chấn). Mỗi cặp cũng phải ngược nhau hoàn toàn khi so vạch trong với vạch trong, vạch ngoài với vạch ngoài.
- Nếu cả bốn cặp đều đạt, khung xếp đúng Tiên thiên. Chỉ cần một cặp không ngược nhau là có chỗ in lệch.
Với Hậu thiên, phép kiểm này không áp dụng được, vì chỉ có cặp Ly – Khảm là ngược nhau. Đó cũng là cách nhanh nhất để biết một khung đang theo sơ đồ nào: thử bốn cặp, đạt cả bốn là Tiên thiên.
Những lỗi in hay gặp ở hàng sản xuất ẩu
Hai quẻ cạnh nhau bị đổi chỗ. Thường gặp nhất là Đoài và Tốn, hoặc Chấn và Cấn đổi vị trí. Phép kiểm cặp đối diện bắt được ngay lỗi này.
Một quẻ bị đọc ngược chiều. Khuôn khắc đặt hào thứ nhất ra ngoài thay vì vào trong ở một cạnh, biến Chấn thành Cấn hoặc Tốn thành Đoài. Nhìn kỹ từng cạnh theo quy ước trong ra ngoài.
Vạch đứt không rõ khe. Khe giữa của hào âm quá hẹp hoặc bị sơn lấp, khiến vạch đứt trông như vạch liền. Ở hàng khung gỗ sơn vàng, lỗi này hay xuất hiện sau khi sơn lại.
Có thêm ký hiệu lạ. Một số khung chèn thêm chữ, hình con giáp hay hoa văn giữa các quẻ. Đó là trang trí của nhà sản xuất, không thuộc bát quái nguyên gốc; không sai, nhưng nếu bạn thích kiểu cổ điển thì chọn khung chỉ có vạch quẻ.
Vạch không đều độ dài. Ở khung khắc tay, có khi vạch ngoài dài hơn vạch trong cho khớp với cạnh khung loe ra, đó là cách trình bày hợp lý. Nhưng nếu một quẻ có vạch dài ngắn lộn xộn, không theo quy luật chung của các cạnh khác, khung đó được làm thiếu cẩn thận.
Nên xử lý thế nào nếu đã mua phải. Đổi theo chính sách nơi bán nếu còn hạn. Nếu không đổi được, bạn có thể dùng làm vật trang trí trong nhà hoặc thay khung khác; không cần lo lắng hay làm thêm lễ nghi nào.
Bát quái trên các vật phẩm khác: đọc giống hay khác
Vòng tám quẻ không chỉ xuất hiện trên gương. Bạn sẽ gặp nó trên đế tượng thiềm thừ, tỳ hưu, trên lưng rùa đầu rồng, trên đĩa trang trí, tranh treo tường, móc khoá và cả chuông gió. Cách đọc từng quẻ vẫn như nhau: ba vạch, hào thứ nhất sát tâm. Điều khác nhau là sơ đồ được dùng.
Đế tượng và đĩa trang trí nhiều khi in Hậu thiên, vì nhà sản xuất lấy hình từ la bàn phong thủy, nơi Hậu thiên là sơ đồ chính. Tranh bát quái có khi in cả hai vòng, Tiên thiên ở trong và Hậu thiên ở ngoài, hoặc kèm vòng mười hai con giáp, hai mươi bốn sơn. Không có cái nào là sai; chỉ là mục đích trang trí khác với mục đích treo cửa.
Vì vậy, phép kiểm cặp đối diện chỉ nên dùng cho gương bát quái treo cửa và các vật bạn muốn theo đúng tập quán Tiên thiên. Với tượng, đĩa hay tranh, bạn đánh giá bằng độ sắc nét, độ đều của vạch và sự cẩn thận trong hoàn thiện, giống như đánh giá một món đồ thủ công bất kỳ.
Treo đúng chiều khi lắp đặt
Sau khi chọn được khung đúng, chỉ còn một việc: khi treo, giữ cạnh ba vạch liền ở trên cùng và cân bằng nằm ngang. Một chiếc khung nghiêng mười độ khó thấy khi đứng sát, nhưng nhìn từ lề đường lại rất rõ. Dùng ứng dụng thước thuỷ trên điện thoại đặt lên cạnh trên của khung là đủ chính xác.
Nhiều khung có sẵn lỗ treo hoặc quai ở phía sau, nhưng nhà sản xuất không phải lúc nào cũng đặt quai đúng sau quẻ Càn. Trước khi khoan, đặt khung lên tường đúng chiều, đánh dấu vị trí lỗ treo bằng bút chì; nếu quai treo lệch, bạn có thể bắt thêm một móc nhỏ ở đúng vị trí cần thiết.
Với khung tròn hoàn toàn hoặc khung có lỗ treo ở giữa, gió dễ làm khung xoay dần theo thời gian. Bắt thêm một điểm cố định phía dưới, hoặc một miếng keo chịu lực nhỏ ở mặt sau, sẽ giữ khung đứng yên đúng chiều.
Cuối cùng, nhìn lại hướng mặt gương sau khi treo. Khung đúng sơ đồ, đúng chiều mà mặt gương lại chiếu thẳng vào cửa sổ hay cửa chính nhà đối diện thì vẫn là chuyện dễ gây phật lòng. Nếu vị trí khó tránh, hạ cỡ khung, chọn mẫu bát quái không gương hoặc dịch điểm treo sang một bên khung cửa cho tia phản chiếu đi vào khoảng trống của con đường.
Câu hỏi thường gặp
Gương bát quái treo ngược, quẻ Khôn lên trên thì có sao không?
Theo tập quán phổ biến, khung treo cửa được đặt quẻ Càn lên trên, nên treo ngược là chưa đúng cách người ta hay làm. Bạn chỉ cần xoay lại cho đúng chiều; không có lý do gì phải lo lắng hay làm lễ. Nhiều sách cũng chỉ ghi đây là quy ước sắp đặt.
Làm sao biết khung đang theo Tiên thiên hay Hậu thiên khi không nhớ tên quẻ?
Dùng phép kiểm cặp đối diện: nếu bốn cặp quẻ đối nhau qua tâm đều ngược vạch hoàn toàn, khung theo Tiên thiên. Nếu chỉ một cặp trái – phải hoặc trên – dưới ngược vạch còn các cặp khác không, khung theo Hậu thiên hoặc in sai.
Có cần biết ý nghĩa từng quẻ để treo gương bát quái không?
Không cần. Người treo gương chỉ cần chọn khung xếp quẻ đúng và treo đúng chiều. Nếu tò mò về ý nghĩa tám quẻ, các sách nhập môn Kinh Dịch có giải thích tượng và đức của từng quẻ; đó là chủ đề rộng, nên đọc từ nguồn có tuyển chọn.
Vì sao một số khung có hình âm dương ở giữa thay vì gương?
Đó là mẫu bát quái âm dương, đặt hình thái cực ở trung tâm. Tám quẻ xung quanh vẫn đọc giống khung có gương. Mẫu này thường được chọn để trang trí hoặc treo ở chỗ không muốn có mặt phản chiếu.
Khung in thêm mười hai con giáp quanh tám quẻ có dùng được không?
Dùng được, đó là biến thể trang trí. Khi kiểm thứ tự quẻ, bạn chỉ nhìn vòng vạch quẻ và bỏ qua vòng con giáp. Một số khung còn in thêm phương vị hoặc chữ Hán; những vòng phụ này không làm thay đổi cách đọc tám quẻ.