Gương bát quái treo ngoài trời xuống cấp chủ yếu vì ba thứ: hơi ẩm lọt vào lớp tráng bạc phía sau kính làm ố đen từ mép vào, tia nắng làm sơn khung bạc màu rồi bong, và nước mưa ngấm vào lõi gỗ gây mục. Lau đúng cách và giữ mép gương kín giúp tấm gương bền hơn nhiều; khi kính nứt, khung lỏng hoặc gỗ mục mềm thì nên thay.
Phần lớn những gì người ta lo về một tấm gương bát quái cũ thật ra là chuyện vật liệu thông thường, giống như chiếc gương trong nhà tắm lâu năm. Bài này giải thích từng kiểu hư hỏng, cách chăm sóc phù hợp với từng chất liệu, lúc nào nên làm mới, lúc nào nên thay, và cách gia đình thường xử lý tấm gương đã tháo xuống.
Đọc các dấu hiệu xuống cấp
Mỗi dấu hiệu có một nguyên nhân vật lý khá rõ. Nhận ra đúng nguyên nhân giúp bạn biết nên lau, sửa hay thay:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Viền đen, nâu lan từ mép gương vào | Ẩm lọt qua mép, lớp tráng bạc phía sau bị oxy hoá | Không phục hồi được; trám mép để chặn lan, ố nhiều thì thay |
| Mặt gương mờ đục, lau không hết | Cặn nước mưa, khói bụi bám lâu; hoặc mặt nhựa tráng gương bị trầy | Lau bằng giấm loãng; nhựa trầy thì thay |
| Sơn khung bạc màu, phấn trắng | Tia cực tím phá lớp sơn | Chà nhẹ, sơn lại |
| Sơn phồng, bong từng mảng | Nước ngấm vào gỗ dưới lớp sơn | Kiểm tra gỗ; mục thì thay khung |
| Vỏ nhôm có vệt trắng đục | Nhôm oxy hoá bề mặt | Lau khô, có thể sơn nhũ lại |
| Đồng xỉn nâu, có đốm xanh | Đồng phản ứng với không khí ẩm, hơi muối | Đánh đồng hoặc giữ màu cổ |
| Nhựa giòn, nứt góc | Lão hoá do nắng | Thay, vì không sửa bền được |
Hai dòng đầu là chuyện của mặt gương, các dòng còn lại là chuyện của khung. Một tấm gương có thể khung còn tốt mà mặt hỏng, hoặc ngược lại; bạn không nhất thiết phải bỏ cả hai.
Lau mặt gương sao cho không làm hỏng thêm
Lau sai cách chính là thủ phạm làm ố mép nhanh hơn. Vài nguyên tắc dưới đây áp dụng cho gương thuỷ tinh tráng bạc thông thường:
- Dùng khăn sợi nhỏ mềm, không dùng búi sắt, giấy nhám hay mặt ráp của miếng rửa bát.
- Nhúng khăn vào nước ấm pha một chút nước rửa chén loãng, vắt thật ráo. Không xịt nước trực tiếp lên gương, vì nước chảy xuống mép sẽ thấm vào lớp tráng bạc.
- Lau từ giữa ra ngoài, nhẹ tay ở vùng sát mép.
- Với vết cặn nước mưa cứng đầu, dùng giấm ăn pha loãng với nước, lau rồi lau lại bằng khăn ẩm nước sạch.
- Tránh nước lau kính có amoniac và các chất tẩy mạnh ở khu vực mép gương; nhiều thợ làm gương khuyên điều này vì hoá chất dễ ăn vào lớp tráng phía sau.
- Lau khô ngay bằng khăn khô thứ hai, đặc biệt dọc đường tiếp giáp gương với khung.
Gương lõm và gương lồi lau giống gương phẳng; chỉ cần đi khăn theo độ cong. Với mặt nhựa tráng gương, chỉ dùng khăn ẩm, không dùng giấm hay chất tẩy vì dễ làm mờ bề mặt nhựa.
Ố mép gương: chặn lại được, không phục hồi được
Lớp phản chiếu của gương thông thường là một lớp bạc rất mỏng phủ phía sau tấm kính, bên ngoài có lớp sơn bảo vệ. Khi hơi ẩm, muối hoặc hoá chất lọt vào qua mép kính, lớp bạc bị oxy hoá, chuyển màu đen hoặc nâu và mất khả năng phản chiếu. Hiện tượng này thường bắt đầu ở góc hoặc mép rồi lan dần vào giữa. Với gương treo ngoài trời ở những vùng nồm ẩm hay gần biển, ố mép xuất hiện sớm hơn trong nhà rất nhiều.
Lớp bạc đã hỏng thì không lau ra được, cũng không có cách tự phục hồi tại nhà. Điều bạn làm được là chặn cho nó không lan thêm: lau khô mép gương, rồi chạy một đường keo silicon trong suốt mảnh dọc khe tiếp giáp giữa gương và khung, che kín chỗ nước có thể lọt vào. Nếu mặt sau gương lộ ra, có thể quét thêm một lớp sơn chống ẩm.
Khi vùng ố chiếm phần lớn mặt gương, nhiều gia đình chọn thay tấm mới. Cũng có người giữ lại vì quen nhìn tấm gương đã treo nhiều năm. Cả hai đều là lựa chọn bình thường; theo những gì các sách phổ thông ghi lại, không có quan niệm phổ biến nào cho rằng gương ố mép là điềm gì đặc biệt.
Làm mới khung thay vì vứt đi
Khung gỗ bạc màu nhưng còn chắc. Tháo xuống, chà nhẹ bằng giấy nhám mịn cho hết lớp sơn bột phấn, lau sạch bụi, che mặt gương bằng giấy và băng dính, rồi sơn lại hai lớp mỏng. Kết thúc bằng một lớp phủ bóng trong suốt để chống nắng.
Giữ rõ vạch quẻ. Vạch quẻ khắc lõm dễ bị sơn lấp. Sơn khung bằng cọ nhỏ, đi dọc theo vạch thay vì quét ngang; nếu vạch bị lấp, dùng tăm tre hoặc đầu kim khều sạch khi sơn còn ướt. Vạch in phẳng đã mờ có thể kẻ lại bằng bút sơn dầu nét nhỏ, nhớ đối chiếu với thứ tự quẻ ban đầu.
Khung bọc nhôm mờ màu. Rửa nhẹ, để khô, xịt một lớp nhũ vàng mỏng dành cho kim loại. Chỗ mép gấp hở thì trám keo trước khi sơn.
Khung đồng xỉn. Tuỳ sở thích: giữ màu nâu cổ hoặc đánh sáng bằng kem đánh đồng. Đốm xanh lớn nên lau sạch để không ăn sâu.
Khung nhựa bạc màu. Nhựa đã phấn trắng rất khó bám sơn; nếu vẫn muốn giữ, rửa sạch, chà nhám thật nhẹ, dùng sơn lót chuyên cho nhựa rồi mới sơn màu. Thường thì công sức bỏ ra không tương xứng, vì nhựa lão hoá sẽ tiếp tục giòn đi bên dưới lớp sơn mới.
Khi nào không đáng làm mới. Gỗ đã mục mềm, ấn móng tay lún; nhựa đã giòn, gõ nhẹ nứt; mặt gương nứt. Những trường hợp này thay mới vừa an toàn vừa đỡ công.
Dấu hiệu nên thay ngay vì an toàn
Bên cạnh chuyện thẩm mỹ, có những tình trạng biến tấm gương thành vật nguy hiểm cho người đi bên dưới. Gặp một trong các dấu hiệu sau, nên tháo xuống ngay:
- Mặt kính nứt, dù chỉ một đường mảnh. Gió lắc có thể làm mảnh kính bung ra rơi xuống.
- Khung lỏng, lắc được dù đã siết vít; vít nở trong tường đã mục hoặc lỗ khoan đã vỡ.
- Móc treo phía sau gỉ sét đến mức mỏng đi, hoặc móc dán bong mép.
- Góc khung gỗ toác, các thanh ghép tách rời nhau.
- Mặt gương lỏng trong khung, kêu lạch cạch khi chạm vào.
- Khung bị cong vênh rõ rệt, mặt gương bị ép kênh lên ở một phía; lực ép không đều là nguyên nhân hay gặp làm kính nứt về sau.
- Tường quanh điểm treo bị nứt, bong vữa; lúc này lỗi không nằm ở khung mà ở điểm bám, cần xử lý tường trước khi treo lại.
Treo lại hoặc thay tấm mới khi đã khắc phục nguyên nhân: đổi vít nở mới, chọn chất liệu chịu ẩm hơn, hoặc dời vị trí vào dưới mái che.
Lịch chăm sóc theo mùa và theo vùng
Khí hậu mỗi miền làm tấm gương xuống cấp theo một kiểu riêng. Một lịch chăm sóc đơn giản, điều chỉnh theo nơi bạn ở:
- Miền Bắc, cuối đông và mùa nồm: hơi ẩm đọng thành giọt trên mặt gương và khung. Sau những đợt nồm, lau khô mép gương, kiểm tra khung gỗ có đốm mốc không; nếu có, lau bằng khăn nhúng cồn pha loãng rồi để khô thoáng.
- Miền Trung, trước mùa mưa bão: kiểm tra vít, móc, keo trám mép. Khi có tin bão mạnh, tháo khung xuống cất. Sau bão, lau sạch cặn bùn, muối bám trên khung.
- Miền Nam, mùa khô nắng gắt: tia cực tím mạnh làm sơn và nhựa xuống cấp nhanh. Cuối mùa khô, xem sơn khung có bạc màu, nhựa có giòn không để sơn lại hoặc thay trước mùa mưa.
- Vùng ven biển: hơi muối ăn mòn kim loại và lớp tráng gương nhanh hơn. Lau khung bằng khăn ẩm nước ngọt định kỳ, ưu tiên vít inox, trám mép gương kỹ.
- Gần đường lớn, công trình xây dựng: bụi bám dày làm mặt gương mờ. Phủi bằng khăn khô thường xuyên, chỉ lau ướt khi thật cần.
Ngoài ra, mỗi dịp tổng vệ sinh nhà cửa cuối năm là lúc nhiều gia đình lau dọn cả gương bát quái. Kết hợp luôn việc kiểm tra điểm treo trong lần này là cách dễ nhớ nhất.
Tấm gương cũ đã tháo xuống: các gia đình thường làm gì
Tập quán với gương bát quái cũ khá đa dạng và không có một quy định chung. Có gia đình lau sạch, gói lại bằng giấy hoặc vải rồi bỏ cùng rác thông thường; có gia đình giữ lại cất ở chỗ khô ráo; có người mang theo khi đi lễ chùa, đền để gửi chung với đồ thờ cũ nếu nơi đó nhận. Việc làm theo cách nào tuỳ nếp nhà và phong tục địa phương; bạn không cần thuê ai làm lễ hay chi khoản tiền nào cho việc này.
Về mặt an toàn và vệ sinh, kính vỡ cần được gói kỹ trong giấy dày hoặc hộp cứng trước khi bỏ đi, để người thu gom rác không bị đứt tay. Khung gỗ, khung nhựa có thể tách riêng nếu nơi bạn ở có phân loại rác. Khung đồng là kim loại có thể tái chế, nhiều nhà gom chung với đồ đồng cũ.
Nếu băn khoăn, cách đơn giản nhất là hỏi người lớn trong nhà xem trước đây ông bà làm thế nào và làm theo. Sự yên tâm của cả nhà quan trọng hơn mọi chỉ dẫn chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Gương bát quái bị ố đen ở mép có cần thay ngay không?
Không bắt buộc. Ố mép là hư hỏng của lớp tráng bạc, không làm gương nguy hiểm. Bạn có thể trám mép để chặn lan và dùng tiếp. Nếu ố lan rộng làm mặt gương mất phản chiếu, hoặc bạn thấy không còn đẹp, thay tấm mới là hợp lý.
Bao lâu nên lau gương bát quái một lần?
Không có lịch cố định. Ở mặt đường nhiều bụi, lau vài tháng một lần; ở hẻm yên tĩnh có mái che, mỗi năm vài lần là đủ. Lau thường xuyên quá với khăn ướt lại làm mép gương ẩm nhiều hơn, nên ưu tiên phủi bụi bằng khăn khô.
Có thể chỉ thay mặt gương mà giữ khung cũ không?
Được, nếu khung còn chắc và bạn tìm được mặt gương cùng đường kính, cùng kiểu lồi, lõm hay phẳng. Gỡ mặt cũ bằng dao rọc giấy dọc đường keo, làm sạch rãnh, đặt mặt mới và trám keo silicon kín mép. Làm cẩn thận để không nứt khung gỗ mỏng.
Sơn lại khung có làm mất ý nghĩa của gương không?
Theo cách hiểu phổ biến, ý nghĩa nằm ở hình bát giác và tám quẻ. Sơn lại để giữ khung bền đẹp là việc chăm sóc đồ vật bình thường, miễn là vạch quẻ vẫn rõ và đúng thứ tự như ban đầu.
Gương bát quái rơi vỡ có phải điềm gì không?
Gương rơi thường do vít lỏng, keo yếu hoặc gió mạnh, tức là chuyện kỹ thuật. Nhiều gia đình chỉ đơn giản dọn sạch và thay tấm mới. Điều nên làm ngay là kiểm tra lại điểm treo và tường để lần sau treo chắc chắn hơn.