Tượng phượng hoàng gỗ được tạc từ một khúc gỗ nguyên hoặc ghép nhiều mảnh, phổ biến nhất là gỗ hương, gỗ mít, gỗ bách xanh, gỗ trắc và gỗ nu; con phượng gỗ đẹp là con có nét đục lông vũ dứt khoát, vân gỗ chạy thuận theo chiều đuôi và không có vết nứt chân chim ở chỗ cánh nối thân.
Phượng là đề tài quen thuộc của nghề chạm khắc gỗ Việt: từ cốn, kẻ, bẩy trên đình làng đến khám thờ, hoành phi, rồi những con phượng đứng để bày trong phòng khách. Bài này dành cho người đang muốn mua một con phượng gỗ: chọn gỗ nào, phân biệt tạc tay với tạc máy, xem chỗ ghép, và giữ tượng thế nào trong khí hậu nồm ẩm và hanh khô xen nhau của Việt Nam.
Các loại gỗ hay dùng tạc phượng
Tên gỗ trên thị trường đôi khi được gọi lẫn; bảng dưới đây mô tả đặc điểm phổ biến để bạn hỏi lại người bán cho rõ.
| Loại gỗ | Màu và vân | Mùi | Đặc điểm khi làm phượng |
|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Nâu đỏ, vân xoắn đẹp | Thơm nhẹ đặc trưng | Cứng, nặng, giữ nét đục tốt, lên màu đẹp theo năm |
| Gỗ mít | Vàng tươi, sẫm dần thành vàng nâu | Thơm nhẹ khi mới | Thớ mịn, dễ tạc chi tiết, truyền thống dùng làm tượng thờ |
| Gỗ bách xanh | Vàng nhạt đến nâu nhạt | Thơm rõ, hơi hắc | Nhẹ, ít bị mối mọt, hợp tượng cỡ vừa |
| Gỗ trắc | Nâu đen, vân sọc | Mùi chua nhẹ khi mới | Rất cứng và nặng, khó tạc chi tiết mảnh |
| Gỗ nu (bướu gỗ) | Vân xoáy hoa văn đặc biệt | Theo loại cây gốc | Mỗi khối một vân, hợp dáng phượng tối giản |
Với phượng, gỗ mít và gỗ hương được ưa chuộng vì cân bằng giữa độ cứng và khả năng tạc mảnh. Gỗ quá cứng như trắc làm đuôi phượng phải dày, mất vẻ bay bổng; gỗ quá mềm thì nét lông nhanh mòn khi lau. Một số loại gỗ quý có quy định về khai thác và lưu thông; khi mua tượng gỗ quý, bạn nên hỏi nguồn gốc gỗ.
Tạc tay hay tạc máy CNC: nhìn đâu để biết
Máy CNC nhiều trục ngày nay tạc được phần lớn khối dáng con phượng chỉ trong vài giờ, sau đó thợ đục thêm chi tiết và đánh nhám. Cách làm này không có gì sai, nó giúp giá mềm hơn và dáng đều hơn. Nhưng nếu người bán nói "tạc tay hoàn toàn", bạn có quyền kiểm.
Dấu hiệu của máy là những vệt song song đều đặn như sóng nhỏ ở các mặt cong, nhất là chỗ khó đánh nhám như mặt dưới cánh, khe giữa các dải đuôi. Lông vũ do máy tạc thường giống nhau từng sợi, độ sâu rãnh đều tuyệt đối. Thợ tạc tay để lại nét đục có hướng, có độ sâu nông khác nhau, mép lông hơi sắc, hai cánh tương đồng nhưng không giống nhau như in.
Thêm một chỗ để nhìn: mặt dưới các dải đuôi và mặt trong của cánh. Máy CNC khó với tới những góc khuất này nên thường để lại phần phôi thô hơn, còn thợ tạc tay giỏi vẫn chăm chút đến cả chỗ người xem ít để ý.
Một mẹo đơn giản là so hai tượng cùng mẫu cạnh nhau. Hai con phượng CNC cùng file gần như trùng khít; hai con tạc tay luôn có khác biệt nhỏ ở góc cổ, độ cong đuôi, số sợi lông. Phượng tạc tay hoàn toàn cần nhiều ngày công hơn, nên nếu giá chỉ nhỉnh hơn hàng máy một chút thì rất có thể là máy tạc phôi, thợ đục hoàn thiện.
Xem chỗ ghép và vết nứt trước khi mua
Đuôi và cánh thường được ghép. Ít khúc gỗ nào đủ to để tạc cả con phượng dang cánh mà vân vẫn thuận. Thợ thường tạc thân từ khúc chính, cánh và dải đuôi từ mảnh khác rồi ghép mộng, chốt gỗ và keo. Ghép không phải lỗi, nhưng mối ghép phải kín và vân hai mảnh nên cùng chiều.
Tìm vết nứt chân chim. Những vết nứt mảnh như sợi tóc ở chỗ cánh nối thân, gốc đuôi, hoặc chạy dọc theo thớ ở thân là dấu hiệu gỗ chưa đủ khô khi tạc. Vết nứt có thể lan ra khi tượng chuyển từ môi trường ẩm sang phòng điều hoà khô.
Nhìn dưới đáy. Đáy tượng thường không đánh dầu kỹ, lộ màu gỗ thật và vòng tuổi. Đáy có lỗ nhỏ li ti kèm bột gỗ mịn là dấu hiệu mọt. Đáy có vết bả trám lớn thì hỏi xem đã trám gì.
Ngửi. Gỗ hương, bách xanh có mùi đặc trưng. Tượng sơn phủ quá dày thường mất mùi gỗ, và đôi khi lớp sơn dày được dùng để che vân gỗ tạp hoặc che chỗ trám.
Nhấc thử. Gỗ hương, trắc nặng tay rõ rệt; gỗ mít, bách xanh nhẹ hơn. Một con phượng "gỗ hương" nhẹ bất thường có thể là gỗ khác nhuộm màu.
Hoàn thiện bề mặt: để mộc, đánh dầu, phủ PU hay sơn son thếp vàng
Phượng gỗ có bốn cách hoàn thiện chính. Để mộc chỉ đánh nhám mịn, giữ màu và mùi gỗ tự nhiên nhưng dễ bám bẩn và hút ẩm. Đánh dầu hoặc sáp làm vân gỗ nổi lên, bề mặt ấm và hơi bóng, cần đánh lại định kỳ. Phủ PU hay sơn bóng tạo lớp màng cứng, dễ lau nhưng nhìn kém tự nhiên và khi trầy thì khó dặm lại cho đều. Sơn son thếp vàng là cách truyền thống của đồ thờ: phủ sơn đỏ, dát vàng quỳ hoặc bạc ở các chỗ nổi.
Với phượng đặt trong phòng khách hiện đại, đánh dầu là lựa chọn được nhiều người ưa vì giữ được vân gỗ, dễ chăm và lên màu đẹp theo năm tháng. Với phượng đặt trên khám thờ hoặc phòng thờ theo phong cách cổ, sơn son thếp vàng hợp hơn về không khí chung, nhưng là kỹ thuật đòi hỏi thợ giỏi; hàng thếp vội rất nhanh bong.
Khi mua, hãy hỏi tượng đã được đánh dầu gì, sơn gì. Một số loại sơn rẻ có mùi hắc kéo dài nhiều tuần; nếu đặt trong phòng ngủ, nên để tượng ở chỗ thoáng gió vài ngày cho bay mùi trước khi đưa vào.
Giữ phượng gỗ không nứt, không mọt
Gỗ co khi khô và nở khi ẩm. Phần mảnh như đuôi và cánh co nở nhanh hơn thân dày, nên đó là nơi nứt đầu tiên.
- Đặt tượng xa cửa gió điều hoà, xa lò sưởi, xa cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp.
- Tránh đưa tượng từ nơi rất ẩm sang nơi rất khô đột ngột; khi mới mua về, để tượng vài ngày ở chỗ thoáng, không bật điều hoà mạnh thẳng vào.
- Phủi bụi hằng tuần bằng chổi lông mềm theo chiều lông vũ.
- Với tượng đánh dầu, vài tháng đến nửa năm lau lại một lớp dầu gỗ hoặc sáp ong mỏng, lau sạch dầu thừa trong khe.
- Mùa nồm, lau khô bề mặt nếu thấy đọng hơi nước; có thể đặt một gói hút ẩm trong tủ kính chứa tượng.
- Kiểm đáy tượng vài tháng một lần; thấy bột gỗ mịn kèm lỗ nhỏ thì cách ly tượng và nhờ thợ xử lý mọt.
Vết nứt chân chim nhỏ mới xuất hiện có thể được thợ trám bằng bột gỗ cùng loại trộn keo, rồi đánh dầu lại. Đừng tự dùng keo dán sắt hay keo nến trám vì khó đánh nhám và làm lộ vết.
Phượng tượng tròn, phượng phù điêu và phượng trên đồ thờ
Khi nói "phượng gỗ", người bán có thể đang chỉ ba nhóm sản phẩm khác hẳn nhau. Nhóm thứ nhất là tượng tròn: con phượng đứng độc lập, ngắm được từ mọi phía, đặt trên kệ hoặc bàn. Nhóm thứ hai là phù điêu: phượng được chạm nổi trên một tấm gỗ phẳng để treo tường, thường đi cùng mây, hoa mẫu đơn hoặc ghép đôi với rồng. Nhóm thứ ba là phượng trên đồ thờ và đồ nội thất: hoa văn phượng chạm trên khám thờ, cửa võng, hoành phi, tủ chè, sập.
Ba nhóm này cần cách chọn khác nhau. Tượng tròn phải đẹp từ phía sau và hai bên, nên xem kỹ phần lưng và đuôi. Phù điêu thì quan trọng độ sâu của nét chạm: chạm nông nhìn phẳng như in, chạm sâu nhiều lớp (thợ gọi là chạm lộng, chạm kênh bong) cho bóng đổ, thấy rõ từng lớp cánh. Còn phượng trên đồ thờ phải hợp với tổng thể bàn thờ, kích thước theo khám, và thường theo quy ước của từng gia đình, từng vùng.
Bài này chủ yếu nói về tượng tròn, nhưng các nguyên tắc chọn gỗ, nhận biết tạc tay và chống nứt ở trên dùng được cho cả phù điêu. Riêng phù điêu treo tường, cần thêm một bước: kiểm móc treo ở mặt sau có chắc không, vì tấm gỗ nguyên chạm sâu có thể nặng hơn bạn tưởng, và tường thạch cao không chịu được nếu chỉ bắt vít thường.
Phượng gỗ trong không gian sống: chỗ đặt và cách phối
Phượng gỗ màu nâu ấm hợp nhất với nội thất gỗ, tường màu kem, be hoặc xám ấm. Đặt trên kệ gỗ cùng tông thì phượng dễ chìm; nên chọn kệ sáng hơn hoặc tối hơn tượng một bậc, hoặc đặt trên đế gỗ khác màu để tách khối.
Theo quan niệm phổ biến, phượng là biểu tượng của sự tốt lành và nữ tính, hay được đặt ở phòng khách, phòng của vợ chồng hoặc cạnh rồng thành cặp long phụng. Phượng gỗ dang cánh cỡ lớn cần khoảng trống phía trên và hai bên, không nên kê sát tường hay nhét vào góc tủ chật, vì như vậy vừa khó ngắm vừa dễ va gãy đuôi khi lau dọn.
Nếu nhà đã có nhiều đồ gỗ chạm, chọn phượng dáng đơn giản, ít chi tiết để không bị rối mắt. Nếu nhà hiện đại, tối giản, một con phượng gỗ nu hoặc gỗ mít để mộc, đường nét khái quát, sẽ là điểm nhấn hợp hơn một con phượng sơn son thếp vàng nhiều lớp lông. Trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để hình dung tỉ lệ với căn phòng.
Câu hỏi thường gặp
Phượng gỗ hương và gỗ mít, loại nào bền hơn?
Gỗ hương cứng và nặng hơn, giữ nét đục lâu hơn và ít bị mọt hơn. Gỗ mít mềm hơn, dễ tạc chi tiết, màu vàng đẹp và có truyền thống lâu đời trong tượng thờ. Cả hai đều bền nếu gỗ được phơi sấy kỹ trước khi tạc.
Tượng gỗ mới mua có mùi hắc có sao không?
Mùi hắc thường đến từ sơn, dầu hoặc thuốc chống mối mọt. Để tượng ở chỗ thoáng gió vài ngày đến một tuần cho bay mùi trước khi đặt vào phòng kín. Nếu mùi vẫn nồng kéo dài, hỏi người bán đã dùng loại sơn hay hoá chất gì.
Phượng gỗ bị nứt sau khi mua có đổi được không?
Tuỳ chính sách người bán, nhưng nhiều nơi có bảo hành nứt trong một thời gian nhất định vì đó là lỗi do gỗ chưa đủ khô. Giữ hoá đơn, chụp ảnh vết nứt ngay khi phát hiện và hỏi trước về chính sách này khi mua.
Có nên đặt phượng gỗ ngoài hiên nhà không?
Không nên với tượng gỗ trong nhà. Nắng mưa làm gỗ co nở liên tục, nứt và bạc màu nhanh, lại dễ bị mối. Nếu muốn có phượng ngoài trời, chọn đá tạc hoặc đồng, hoặc gỗ đã được xử lý chuyên cho ngoại thất và đặt dưới mái che.
Làm sao biết tượng gỗ nguyên khối hay ghép?
Nhìn vân gỗ: tượng nguyên khối có vân liên tục từ thân sang các phần nhô ra. Tượng ghép sẽ có chỗ vân đổi hướng đột ngột, kèm đường ghép mảnh. Hỏi thẳng người bán; ghép tốt không phải điều xấu với phượng dang cánh.
Phượng gỗ sơn son thếp vàng có đặt ở phòng khách hiện đại được không?
Được, nhưng nên chọn cỡ vừa và đặt ở chỗ riêng như bàn console hay tủ trưng bày có nền tối, để màu son vàng không bị lạc giữa nội thất sáng màu. Phòng khách tối giản thường hợp phượng gỗ đánh dầu hơn.