Với cặp tượng long phụng, cách bày phổ biến theo quan niệm "nam tả nữ hữu" là đặt rồng bên trái, phượng bên phải, tính từ phía hai con tượng nhìn ra, tức là người đứng đối diện nhìn vào sẽ thấy rồng ở bên tay phải mình và phượng ở bên tay trái. Hai tượng nên cùng cỡ, cùng chất liệu, cùng tông màu và hơi quay mặt vào nhau.
Rồng tượng trưng cho người chồng, phượng cho người vợ; cặp long phụng vì thế là hình ảnh quen thuộc trong cưới hỏi, trên khăn trải, chăn gối, đôi nến ở lễ gia tiên, và trong phòng khách của nhiều gia đình. Bài này tập trung vào chuyện bày cặp tượng cho đúng ý, chọn cỡ theo chỗ đặt, chọn cặp đồng bộ và giữ gìn cặp tượng về lâu dài. Phần chọn quà cưới nói chung đã có bài riêng; ở đây chỉ nói về chính cặp tượng.
Long phụng tượng trưng cho điều gì theo quan niệm
Trong văn hoá Á Đông, rồng và phượng là hai linh vật đứng đầu: rồng đứng đầu loài có vảy, phượng đứng đầu loài có lông vũ. Cả hai đều nằm trong bộ tứ linh "long, lân, quy, phụng" mà người Việt quen thấy trên mái đình, cửa chùa, đồ gỗ chạm. Khi rồng và phượng đi cùng nhau, ý nghĩa phổ biến nhất là sự hài hoà âm dương: rồng là dương, là nam, phượng là âm, là nữ.
Từ đó, cặp long phụng trở thành biểu tượng của vợ chồng và hôn nhân. Cụm từ "long phụng trình tường" (rồng phượng hiện ra báo điềm lành) thường được thêu, in hoặc chạm trên đồ cưới. Ở nhiều nơi, nhất là miền Nam, đôi nến long phụng được thắp trên bàn thờ gia tiên trong lễ cưới; trên mâm quả, hộp trầu cau, khăn phủ cũng hay có hình rồng phượng.
Ngoài cưới hỏi, cặp long phụng còn được bày trong phòng khách của những gia đình ưa phong cách truyền thống, như một lời chúc gia đạo êm ấm, vợ chồng hoà thuận. Đó là ý nghĩa biểu tượng; cặp tượng là lời nhắc đẹp mắt về điều hai người cùng vun đắp, không thay được việc vun đắp ấy.
Rồng bên trái hay bên phải: tính từ đâu cho khỏi rối
Quan niệm "nam tả nữ hữu". Nghĩa là nam bên trái, nữ bên phải. Áp vào cặp tượng: rồng (nam) bên trái, phượng (nữ) bên phải. Cách hiểu này phổ biến ở nhiều gia đình Việt và cũng được áp khi xếp ảnh cưới, chỗ đứng cô dâu chú rể ở một số nơi.
Trái phải của ai? Đây là chỗ hay rối nhất. Trong cách bày truyền thống, trái phải thường được tính theo hướng của chính bàn thờ, ngôi nhà hay con tượng, tức là đứng từ trong nhìn ra. Như vậy người đứng trước mặt nhìn vào sẽ thấy rồng ở bên tay phải mình. Cách tính này giống cách xác định Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải trong phong thủy nhà ở.
Có nhà tính theo người nhìn. Một số gia đình, nhất là khi bày ở tủ trưng bày phòng khách, lại tính theo phía người đứng ngắm. Không có văn bản nào bắt buộc một cách duy nhất. Điều nên làm là hỏi nếp của gia đình mình, và giữ nhất quán với các thứ khác trong nhà như ảnh cưới, đôi nến trên bàn thờ.
Ở phòng cưới, theo nếp hai họ. Ngày cưới có nhiều người lớn tuổi để ý chuyện bày biện. Trước ngày cưới, hỏi ông bà, cha mẹ hai bên muốn đặt thế nào; một câu hỏi trước đỡ nhiều phiền lòng sau.
Chọn cỡ cặp long phụng theo chỗ đặt
Chiều cao dưới đây là chiều cao mỗi tượng kể cả đế. Phượng dang cánh hoặc rồng uốn rộng thì còn phải đo bề ngang, vì hai tượng cần khoảng trống ở giữa.
| Chỗ đặt | Chiều cao mỗi tượng | Khoảng cách và lưu ý |
|---|---|---|
| Tủ đầu giường, bàn trang điểm phòng cưới | 12–20 cm | Hai tượng cách nhau một khoảng nhỏ, dễ lau dọn |
| Kệ tivi, tủ trưng bày phòng khách | 25–40 cm | Đặt hai đầu kệ hoặc cân hai bên một món ở giữa |
| Bàn console sảnh, tủ chè | 40–60 cm | Đế chắc; tránh đặt sát mép |
| Bàn thờ gia tiên theo nếp nhà | Theo khổ bàn thờ, thấp hơn bài vị và ảnh thờ | Không che bát hương, không lấn chỗ đồ thờ chính |
Tỉ lệ dễ nhớ: tổng bề ngang của cặp tượng cộng khoảng cách giữa chúng nên chiếm chừng một nửa đến hai phần ba bề ngang mặt kệ. Ít hơn thì cặp tượng lọt thỏm; nhiều hơn thì chật chội, khó lau và dễ va.
Chọn cặp đồng bộ: những chỗ hay lệch
Mua theo bộ, không ghép lẻ. Rồng và phượng của cùng một bộ được thiết kế để đứng cạnh nhau: cùng tỉ lệ đầu thân, cùng độ chi tiết, cùng kiểu đế. Ghép một con rồng mua chỗ này với một con phượng mua chỗ khác thường lệch chiều cao, lệch phong cách, nhìn rất khó chịu khi đặt cạnh nhau.
Cùng chất liệu và tông màu. Đồng thau với đồng thau, gỗ hương với gỗ hương. Với đồng, màu có thể chênh giữa các lô đúc; với gỗ, vân và màu khác nhau theo khúc gỗ. Khi mua, đặt hai tượng cạnh nhau dưới ánh sáng tự nhiên để so.
Hướng mặt. Bộ tượng tốt thường làm rồng và phượng hơi quay mặt về phía nhau, như đang nhìn nhau hoặc cùng chầu vào một điểm. Nếu cả hai cùng nhìn thẳng hoặc cùng quay về một phía, hỏi xem có mẫu đối xứng không.
Độ "dữ" của rồng. Một con rồng nanh vuốt dữ dội đặt cạnh một con phượng mềm mại sẽ không cân. Bộ long phụng cho phòng cưới nên chọn rồng nét hiền, uốn mềm, hợp không khí vui vẻ.
Đế chung hay đế riêng. Có bộ làm chung một đế dài, có bộ mỗi con một đế. Đế chung giữ hai tượng luôn đúng khoảng cách và không bị tách lẻ khi lau dọn, nhưng cần mặt kệ dài.
Chất liệu nào hợp cặp long phụng
Đồng là chất liệu được nhiều gia đình chọn cho cặp long phụng giữ lâu năm, nhất là làm quà của cha mẹ cho con cái ngày cưới: bền, nặng, có thể khắc chữ lên đế. Đồng hun giả cổ hợp nhà có đồ gỗ truyền thống; đồng vàng sáng hợp phòng khách hiện đại.
Gỗ hương, gỗ mít tạc tay có vẻ ấm áp, hợp phòng thờ và phòng khách kiểu Việt. Sứ men trắng vẽ vàng hay men lam hợp tủ trưng bày, nhưng dễ vỡ khi dọn nhà. Bột đá mạ vàng có nhiều mẫu cầu kỳ, giá mềm, hợp trang trí phòng cưới trong vài năm đầu, nhưng không bền bằng đồng hay gỗ.
Ngọc và đá tự nhiên thường làm cặp long phụng cỡ nhỏ để bàn. Nếu chọn đá, nên chọn cùng loại đá cho cả hai tượng; một rồng ngọc bích cạnh một phượng thạch anh hồng tuy cả hai đều đẹp nhưng đặt cạnh nhau sẽ khó thành một cặp.
Dù chọn chất liệu gì, nếu muốn khắc tên hai người và ngày cưới, nên khắc ở đế hoặc mặt sau đế thay vì lên thân tượng. Kiểm kỹ chính tả tên trước khi đặt khắc, vì lỗi khắc trên đồng hay gỗ gần như không sửa được.
Những lỗi hay gặp khi bày cặp long phụng
Phần lớn cặp tượng trông "không ổn" không phải vì sai bên trái phải mà vì những chi tiết bày biện rất đời thường dưới đây.
- Hai tượng chênh độ cao. Một con đặt trên mặt kệ, con kia đặt trên chồng sách hay hộp quà cho "cân" với món khác. Cặp tượng nên đứng trên cùng một mặt phẳng, cùng một độ cao.
- Một con bị che khuất. Rồng lộ rõ, còn phượng bị khuất sau bình hoa, khung ảnh. Hai tượng cần được nhìn thấy như nhau từ chỗ người ta thường đứng ngắm.
- Đặt quá cao hoặc quá thấp. Trên nóc tủ quần áo thì không ai nhìn thấy, sát sàn nhà thì dễ bị đá vào. Tầm đẹp nhất thường ngang hoặc thấp hơn tầm mắt người đứng một chút.
- Xếp lẫn giữa nhiều linh vật khác. Rồng, phượng, tỳ hưu, thiềm thừ, ngựa cùng chen trên một kệ làm cặp long phụng mất vai trò. Nên để cặp tượng một khoảng riêng.
- Đặt cạnh tivi, loa hay cửa sổ nắng gắt. Rung từ loa có thể làm tượng nhỏ xê dịch dần ra mép kệ; nắng mạnh làm phai sơn, nhũ của tượng bột đá, resin.
- Để bụi phủ lâu ngày. Vảy rồng và lông phượng bám bụi rất nhanh. Một cặp tượng phủ bụi trông còn kém hơn không bày gì; vài tuần phủi một lần là đủ.
Không có lỗi nào trong số này gây ra chuyện gì đáng sợ; chúng chỉ làm cặp tượng mất đẹp và mất ý nghĩa đôi lứa cân xứng mà bạn muốn thể hiện.
Sau ngày cưới: dời cặp tượng đi đâu và giữ thế nào
Cặp long phụng thường được đặt ở phòng cưới hoặc phòng khách trong những ngày cưới. Sau đó, nhiều đôi vợ chồng dời về phòng riêng của mình, đặt trên tủ hoặc kệ thấp vừa tầm mắt. Nếu ở chung với cha mẹ, phòng riêng thường chật, nên chọn chỗ ít người qua lại và cách xa lối mở tủ, cửa sổ để tránh va.
Khi chuyển nhà, gói từng tượng riêng, chèn kín những phần nhô ra như sừng rồng, mào và đuôi phượng. Đừng để hai tượng trong cùng một hộp không có vách ngăn, vì chúng sẽ cọ vào nhau suốt quãng đường. Đến nhà mới, bày lại cặp tượng cạnh nhau ngay, đừng để một con nằm trong thùng còn một con đã lên kệ.
Nếu chẳng may một tượng bị hỏng, theo tập quán nhiều nhà sẽ sửa lại hoặc thay cả cặp chứ không để lẻ một con. Đó là cách nghĩ dân gian về sự trọn vẹn, không có gì phải lo âu; điều cần nhất vẫn là chọn được mẫu thay thế cùng phong cách. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để tìm cặp cùng bộ.
Câu hỏi thường gặp
Đặt rồng bên phải, phượng bên trái có sao không?
Không có hậu quả gì đáng lo. Nam tả nữ hữu là quan niệm phổ biến, và việc xác định trái phải còn tuỳ cách tính của từng nhà. Nếu gia đình có nếp riêng, cứ theo nếp nhà; quan trọng là hai tượng đứng cân đối, gọn gàng.
Cặp long phụng có cần đặt quay mặt vào nhau không?
Phần lớn bộ tượng được thiết kế để hơi quay về phía nhau hoặc cùng hướng ra phía trước. Bày hơi chéo vào giữa trông có tình hơn và cân hơn. Tránh để hai tượng quay lưng vào nhau, vì nhìn mất ý nghĩa đôi lứa.
Có nên bày cặp long phụng trên bàn thờ gia tiên không?
Một số gia đình đặt cặp long phụng nhỏ trên bàn thờ trong dịp cưới, rồi dời đi sau đó. Nếu muốn bày lâu, nên hỏi người lớn trong nhà, chọn cỡ nhỏ và đặt thấp hơn bài vị, ảnh thờ, không che bát hương.
Rồng và phượng có cần cao bằng nhau không?
Trong một bộ, rồng và phượng thường được làm có chiều cao tương đương để cân đối. Có bộ làm phượng cao hơn một chút do mào và đuôi dựng đứng. Miễn là nhìn tổng thể cân, không cần đo chính xác từng phân.
Có thể tặng riêng một tượng phượng cho cô dâu không?
Có thể, nhưng trong đám cưới nhiều người chuộng quà đi đôi, nên một tượng phượng lẻ đôi khi bị coi là thiếu. Nếu muốn tặng cô dâu, đôi phượng hoặc món trang sức hình phượng là lựa chọn ít bị hiểu lầm hơn.
Cặp long phụng bằng sứ có dễ hỏng không?
Sứ cứng, bền màu, không xỉn, nhưng vỡ khi rơi. Hợp tủ trưng bày có kính, ít va chạm. Khi chuyển nhà phải gói rất kỹ. Nếu nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi, đồng hoặc gỗ là lựa chọn an toàn hơn.