Tượng phượng hoàng bằng đồng thường được đúc từ đồng thau (đồng pha kẽm) cho màu vàng sáng, hoặc đồng đỏ cho màu hồng cam trầm hơn; điểm phải xem kỹ nhất không nằm ở thân mà ở đuôi và cánh, vì đây là những phần mảnh, hay được đúc rời rồi ghép vào thân. Một con phượng đồng đẹp là con có các dải đuôi liền mạch, mối ghép kín, lông cánh còn nét sau lớp hoàn thiện.
Theo quan niệm dân gian Á Đông, phượng là chim đứng đầu loài lông vũ, biểu trưng cho điều tốt lành, sự thanh cao và vẻ đẹp của người phụ nữ khi đứng cạnh rồng. Bài này không bàn sâu chuyện ý nghĩa; trọng tâm là giúp bạn đứng trước một con phượng đồng cụ thể mà biết nó làm bằng gì, đúc thế nào, hoàn thiện ra sao và cần giữ gìn thế nào để vài năm sau vẫn còn đẹp.
Vì sao tượng phượng đồng khó đúc hơn rồng, lân
Rồng, lân, tỳ hưu có thân khối đặc, chân ngắn, ít chi tiết vươn xa khỏi thân. Phượng thì ngược lại: cổ dài và cong, mào nhô cao, hai cánh dang rộng, đuôi gồm nhiều dải lông dài uốn lượn, có khi dài gấp đôi thân. Khi rót đồng nóng chảy vào khuôn, kim loại phải chạy hết vào những rãnh mảnh ấy trước khi nguội. Rãnh càng dài và càng mỏng thì càng dễ bị thiếu đồng ở đầu mút, gọi nôm na là "đúc không tới".
Vì thế phần lớn xưởng đúc tách con phượng thành nhiều phần: thân và đầu một khối, hai cánh và các dải đuôi đúc riêng, sau đó hàn, tán chốt hoặc bắt vít vào thân rồi nguội lại cho liền màu. Cách làm này không phải là kém; ngược lại, nó cho phép từng dải đuôi được đúc đủ dày và sắc nét. Điều cần quan tâm là mối ghép có kín, có chắc, có được đánh nguội cẩn thận hay không.
Một hệ quả thực tế là phượng đồng cùng chiều cao thường đắt công hơn và nhẹ hơn rồng, lân, vì thân nhỏ còn phần lớn khối lượng nằm ở cánh, đuôi mỏng. Đừng ngạc nhiên nếu con phượng 30 cm nhẹ hơn con kỳ lân 20 cm; so trọng lượng chỉ có nghĩa khi so hai tượng cùng dáng.
Ở Việt Nam, nghề đúc đồng mỹ nghệ tập trung ở những làng nghề lâu đời quanh đồng bằng Bắc Bộ như Đại Bái ở Bắc Ninh, vùng Ý Yên nay thuộc Ninh Bình, và phường Đúc ở Huế. Thợ ở mỗi nơi có thói quen tạo dáng phượng hơi khác nhau, nhưng kỹ thuật tách đuôi và cánh để đúc riêng thì gần như ở đâu cũng dùng với tượng phượng cỡ vừa trở lên.
Đồng thau, đồng đỏ và đồng hun trên tượng phượng
Ba cách gọi bạn gặp nhiều nhất khi hỏi mua phượng đồng. "Đồng hun" không phải một loại hợp kim riêng mà là cách xử lý bề mặt cho sẫm màu, giả cổ.
| Tiêu chí | Đồng thau (đồng vàng) | Đồng đỏ | Đồng hun giả cổ |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Hợp kim đồng pha kẽm | Đồng có hàm lượng rất cao | Đồng thau hoặc đồng đỏ đã xử lý bề mặt |
| Màu khi mới | Vàng sáng | Hồng cam, ánh đỏ | Nâu sẫm, đen nâu, chỗ nổi được đánh sáng |
| Độ giữ nét lông vũ | Tốt, cứng, nét sắc | Mềm hơn, nét tròn hơn | Tuỳ đồng nền; lớp hun làm nổi khối |
| Thay màu theo thời gian | Chậm, ngả vàng nâu | Nhanh hơn, ngả nâu đỏ | Ít lộ vì đã sẫm sẵn |
| Hợp không gian | Phòng khách sáng, nội thất hiện đại | Phòng thờ, gỗ tối màu | Nhà cổ, đồ gỗ truyền thống |
Với phượng, đồng thau được dùng nhiều hơn vì giữ nét các sợi lông trên cánh và đuôi tốt hơn. Đồng đỏ đẹp ở độ trầm nhưng những dải đuôi mảnh bằng đồng đỏ dễ cong nếu bị va. Nếu bạn ưa màu cổ, một con phượng đồng thau hun sẫm thường bền hơn một con đồng đỏ cùng cỡ.
Xem mối ghép đuôi và cánh trước khi mua
Lật tượng lên, nhìn từ phía sau. Chỗ các dải đuôi gặp thân là nơi dễ thấy mối ghép nhất. Mối ghép tốt chỉ để lại một đường rất mảnh, cùng màu với phần xung quanh. Mối ghép vội có vệt hàn lồi, màu khác hẳn, hoặc khe hở nhìn xuyên được.
Lắc nhẹ từng dải đuôi. Cầm thân bằng một tay, dùng ngón tay kia đẩy rất nhẹ đầu mút đuôi. Đuôi đúc liền hoặc hàn chắc sẽ đứng yên. Đuôi bắt vít lỏng sẽ rung hoặc phát tiếng lạch cạch. Đừng bẻ mạnh, vì kể cả đuôi tốt cũng có thể cong nếu bị bẻ.
Đếm và so hai cánh. Hai cánh dang của phượng nên đối xứng về độ dài và độ cong, trừ khi mẫu cố ý làm một cánh xoè một cánh khép. Một cánh lệch hẳn thường do khâu ghép hoặc bị cong khi vận chuyển.
Nhìn mép lông vũ. Thợ đúc giỏi để lại mép lông có độ dày đều, các rãnh chia sợi rõ ràng. Nếu mép lông bị nhoè, rãnh mờ như đã bị mài tròn, có thể khuôn đã dùng quá nhiều lần hoặc khâu nguội làm qua loa.
Kiểm đế. Phượng có trọng tâm cao và lệch về phía đuôi. Đế phải đủ rộng, đáy phẳng, đặt lên mặt bàn không bập bênh. Đế đồng liền khối chắc hơn đế gỗ bắt vít, nhưng đế gỗ lại đỡ trầy mặt bàn.
Lớp hoàn thiện: đánh bóng, sơn phủ, hun màu và mạ
Sau khi đúc và ghép, tượng đồng được làm nguội, đánh bóng rồi hoàn thiện bề mặt. Có bốn kiểu phổ biến. Thứ nhất là đánh bóng để nguyên màu đồng rồi phủ một lớp sơn bóng trong suốt để chậm xỉn. Thứ hai là hun màu bằng hoá chất hoặc nhiệt để bề mặt sẫm lại, sau đó đánh sáng những chỗ nổi như mép lông, mào, mắt để tạo khối. Thứ ba là mạ vàng, mạ màu lên nền đồng. Thứ tư là phối, ví dụ thân hun sẫm còn đuôi và cánh để sáng.
Với phượng, cách hun rồi đánh sáng chỗ nổi làm các lớp lông hiện rất rõ, nhìn từ xa vẫn thấy cánh và đuôi có chiều sâu. Cách để nguyên màu vàng sáng thì hợp phòng khách hiện đại nhưng làm các chi tiết nhỏ chìm vào nhau dưới đèn mạnh. Mạ vàng cho cảm giác sang nhưng lớp mạ mỏng sẽ mòn ở chỗ hay chạm như mào và đầu cánh, lộ màu đồng bên dưới.
Khi hỏi mua, bạn nên hỏi thẳng tượng được hoàn thiện kiểu nào và có phủ lớp bảo vệ không. Một con phượng đồng không phủ gì sẽ sẫm và loang nhanh hơn nhiều trong khí hậu ẩm của miền Bắc và các tỉnh ven biển. Điều đó không xấu nếu bạn thích màu thời gian, nhưng nên biết trước để khỏi ngỡ ngàng.
Chọn cỡ phượng đồng theo chỗ đặt
Cỡ dưới đây tính theo chiều cao tượng kể cả đế. Phượng dang cánh hoặc đuôi dài thì còn phải đo bề ngang, vì có mẫu ngang gấp rưỡi chiều cao.
| Chỗ đặt | Chiều cao gợi ý | Lưu ý riêng với phượng |
|---|---|---|
| Bàn làm việc, bàn trang điểm | 12–20 cm | Chọn mẫu đuôi cụp sát thân để tay không quệt vào |
| Kệ tivi, tủ trưng bày | 25–40 cm | Đo chiều sâu kệ; đuôi dài dễ chạm vách sau |
| Bàn console sảnh, góc phòng khách | 40–60 cm | Đế rộng, nặng; tránh lối đi có trẻ chạy |
| Cặp long phụng bày đối xứng | Hai tượng cùng cỡ, cùng màu | Mua cùng lô để màu đồng khớp nhau |
Khi xem ảnh trên mạng, đừng chỉ đọc chiều cao. Hỏi thêm chiều ngang, chiều sâu và trọng lượng. Một con phượng đồng 40 cm đúc đặc có thể nặng tới mức kệ kính mỏng không chịu nổi; ngược lại, con đúc rỗng nhẹ hơn nhiều nhưng dễ bị đổ nếu đế hẹp.
Giữ màu và vệ sinh tượng phượng đồng
Phượng có nhiều khe lông nên bụi bám nhanh hơn tượng thân trơn. Một nếp vệ sinh đơn giản như sau giữ tượng sạch mà không làm hỏng lớp phủ.
- Mỗi tuần, dùng chổi lông mềm (loại cọ trang điểm cũ hoặc cọ vẽ bản to) phủi bụi theo chiều lông, từ đầu xuống đuôi.
- Mỗi tháng, lau bằng khăn cotton khô, mềm. Chỗ khe sâu dùng tăm bông khô.
- Không xịt nước lau kính, cồn hay chất tẩy rửa lên tượng có sơn phủ; dung môi có thể làm lớp phủ đục hoặc bong.
- Với tượng đồng để mộc không phủ, muốn sáng lại thì dùng loại kem đánh đồng chuyên dụng, thử trước ở dưới đáy, đánh nhẹ, lau sạch hết kem dư trong khe.
- Với tượng hun giả cổ, tuyệt đối không đánh bóng toàn thân, vì sẽ mất lớp màu sẫm và không tự phục hồi được.
- Đặt tượng xa bếp, xa chỗ hơi nước và dầu mỡ bay lên; hơi dầu bám vào khe lông rất khó làm sạch.
Nếu thấy đốm xanh nhỏ xuất hiện ở khe sâu, đó là gỉ đồng do ẩm. Lau khô, để tượng ở chỗ thoáng, và nếu đốm lan rộng thì nên mang ra thợ đồng xử lý thay vì tự cạo, vì cạo dễ làm trầy cả vùng xung quanh.
Mua phượng đồng online cần hỏi những gì
Ảnh trên mạng thường chụp dưới đèn studio, đồng nào cũng vàng óng. Bạn nên xin thêm ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên, ảnh chụp phía sau và dưới đáy, và một đoạn video quay quanh tượng. Phía sau là nơi lộ mối ghép đuôi; đáy là nơi lộ màu đồng thật và cách đúc đặc hay rỗng.
Hỏi rõ bốn thông số: chiều cao, chiều ngang lớn nhất (thường ở sải cánh hoặc đuôi), trọng lượng và loại đồng. Hỏi tượng có phủ lớp bảo vệ không, đuôi có tháo rời được không. Một số mẫu cỡ lớn được thiết kế để tháo đuôi khi vận chuyển, lúc nhận hàng bạn phải lắp lại đúng chiều.
Khi nhận, mở hộp trước mặt người giao nếu được, kiểm từng dải đuôi và hai cánh. Phượng là loại tượng dễ bị cong đuôi nhất trong vận chuyển vì phần mảnh vươn ra xa thân. Đuôi đồng cong nhẹ đôi khi nắn lại được, nhưng nên để người bán xử lý theo chính sách đổi trả thay vì tự bẻ.
Nếu bạn muốn xem nhiều kiểu dáng để so sánh độ dày đuôi và cách hoàn thiện, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với những điều trên.
Câu hỏi thường gặp
Tượng phượng đồng đúc rời đuôi có kém hơn đúc liền không?
Không hẳn. Với phượng cỡ vừa trở lên, đúc rời đuôi và cánh giúp từng phần đủ dày, sắc nét. Điều quan trọng là mối ghép kín, chắc, được nguội cho liền màu. Đúc liền mà đuôi mỏng, thiếu đồng ở đầu mút thì còn kém hơn.
Làm sao biết tượng phượng là đồng thật hay nhựa phủ màu đồng?
Đồng thật nặng tay, chạm vào thấy mát, gõ nhẹ có tiếng kim loại ngân. Nhựa hay bột đá phủ màu đồng nhẹ hơn hẳn, tiếng gõ đục. Nhìn dưới đáy, nhựa và bột đá thường lộ màu trắng, xám hoặc có lỗ rót keo.
Phượng đồng bị xỉn có nên đem đánh bóng lại toàn bộ không?
Tuỳ kiểu hoàn thiện. Tượng để màu đồng sáng thì có thể đánh lại bằng kem chuyên dụng, nhưng nếu có lớp sơn phủ thì phải tẩy lớp phủ trước, việc này nên nhờ thợ. Tượng hun giả cổ thì không nên đánh bóng vì sẽ mất màu.
Phượng đồng đặt ngoài ban công có được không?
Được nếu là đồng đúc đặc, chịu nắng mưa, nhưng màu sẽ thay đổi nhanh, có thể lên lớp xanh theo thời gian. Phượng đồng cỡ nhỏ có đuôi mảnh để ngoài gió dễ đổ, nên chọn chỗ khuất gió và cố định đế.
Mua cặp long phụng đồng cần để ý gì để hai tượng hợp nhau?
Hai tượng nên cùng chiều cao, cùng loại đồng, cùng kiểu hoàn thiện và tốt nhất là mua cùng một lần, từ một lô. Đồng khác lô có thể chênh tông màu, đặt cạnh nhau sẽ thấy rõ, nhất là sau vài năm.
Tượng phượng đồng có cần khai quang trước khi bày không?
Khai quang là tập quán của một số gia đình, không phải điều bắt buộc. Nếu nhà bạn có nếp này thì làm theo nếp nhà; nếu không, chỉ cần lau sạch tượng và đặt ở chỗ trang trọng, thoáng là đủ.