Tượng phượng hoàng đặt ngoài trời hoặc ở sảnh lớn nên làm bằng đá tạc nguyên khối (đá xanh, cẩm thạch trắng, đá hoa cương), đồng đúc hoặc composite chuyên dụng ngoài trời; tượng bột đá và resin dùng trong nhà không chịu được nắng mưa lâu dài. Với tượng cỡ lớn, phần quyết định độ an toàn là đế và móng, không phải bản thân con tượng.
So với sư tử, kỳ lân đặt trước cổng, phượng cỡ lớn ít gặp ở cổng nhà ở mà hay xuất hiện trong sân vườn, bên hồ sen, hòn non bộ, sảnh nhà hàng tiệc cưới, khách sạn, khu nghỉ dưỡng. Bài này giúp bạn chọn chất liệu theo điều kiện thời tiết, chọn cỡ theo không gian, làm đế và móng cho chắc, bảo dưỡng theo từng loại vật liệu và lưu ý an toàn khi có trẻ em.
Chất liệu cho phượng ngoài trời
Bảng so ở mức người làm sân vườn cần biết. Tuổi bền thực tế phụ thuộc nhiều vào tay nghề và cách bảo dưỡng.
| Chất liệu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đá xanh tạc | Rất bền, màu xám xanh trầm, càng để lâu càng cổ | Rất nặng, giá công tạc cao, đuôi phải dày | Sân vườn kiểu Việt, đình chùa, nhà vườn |
| Cẩm thạch trắng | Sáng, sang, tạc được chi tiết mịn | Dễ ố, lên rêu nếu chỗ ẩm; mềm hơn đá xanh | Sảnh, sân có mái, khu nghỉ dưỡng |
| Đá hoa cương (granite) | Cứng, ít thấm nước, chịu thời tiết tốt | Khó tạc chi tiết mảnh như lông vũ | Dáng phượng khái quát, hiện đại |
| Đồng đúc | Tạo dáng bay bổng, bền, sửa được | Lên lớp gỉ xanh, có thể để vệt xanh trên đá bên dưới | Đài phun nước, sảnh, sân lớn |
| Composite (sợi thuỷ tinh) | Nhẹ, nhiều màu, giá mềm | Phai màu dưới nắng, cần sơn lại; nhẹ nên phải neo chắc | Trang trí sự kiện, khu vui chơi, sảnh có mái |
Ở Việt Nam, đá xanh và cẩm thạch được tạc nhiều ở các làng đá như Ninh Vân (Ninh Bình), Non Nước (Đà Nẵng). Phượng đá ngoài trời thường có đuôi dày, ôm sát thân hay tựa vào khối đá đế, vì đá mảnh đứng ngoài trời là chỗ nứt vỡ đầu tiên khi trải qua nhiều mùa nóng lạnh.
Chọn cỡ theo không gian ngoài trời
Ngoài trời, mọi thứ trông nhỏ hơn trong nhà. Một con phượng cao 60 cm rất bề thế trong phòng khách nhưng đặt giữa sân vườn rộng sẽ lạc lõng. Cách ước lượng đơn giản là đứng ở chỗ người ta thường nhìn tới, như cửa ra sân hay ghế ngồi, rồi dựng một vật có chiều cao tương đương (chiếc thang, tấm bìa cứng dựng trên cọc) ở chỗ định đặt tượng để xem tỉ lệ.
Bên hồ sen hay hòn non bộ, tượng phượng nên thấp hơn các khối đá chính và cây lớn xung quanh, để nằm trong cảnh chứ không lấn cảnh. Ở sảnh nhà hàng, khách sạn có trần cao, phượng có thể lớn, đặt trên bệ cao để khách nhìn thấy ngay từ cửa vào; cần chừa lối đi ít nhất một mét quanh bệ.
Nếu đặt đôi phượng hai bên lối vào sân hay sảnh, hai tượng phải cùng cỡ, cùng chất liệu, và đặt đối xứng qua trục lối đi. Đôi phượng hai bên hay được dùng ở nơi tổ chức tiệc cưới; với nhà ở, nhiều gia đình vẫn chuộng sư tử hoặc kỳ lân cho cổng, còn phượng đặt trong sân.
Một lưu ý pháp lý thực tế: tượng lớn không được đặt lấn ra vỉa hè hay phần đất công trước nhà. Hãy giữ tượng nằm gọn trong ranh đất của mình.
Phượng trong cảnh sân vườn: phối với hồ, cây và đá
Ngoài trời, con phượng hiếm khi đứng một mình mà là một phần của cảnh. Theo cách nghĩ quen thuộc của người làm vườn kiểu Á Đông, cảnh đẹp cần có chỗ đặc chỗ rỗng, có cao có thấp, có nước có đá. Phượng với dáng mềm mại, đuôi uốn lượn thường được đặt làm điểm nhấn ở chỗ "rỗng" như mặt hồ, bãi cỏ, khoảng sân lát đá, nơi đường nét của nó được tôn lên.
Bên hồ sen hay hồ cá, phượng đứng trên mỏm đá sát mép nước, đuôi rủ về phía mặt hồ, cho bóng phản chiếu rất đẹp vào buổi sáng. Trong vườn có cây tùng, cây lộc vừng hay cây ngô đồng, phượng đặt dưới tán cây gợi lại hình ảnh phượng đậu cây ngô đồng trong văn chương cổ. Ở đài phun nước, phượng đồng dang cánh trên đỉnh là kiểu bố cục được nhiều sảnh khách sạn, nhà hàng tiệc cưới chọn.
Tránh đặt phượng sát những tượng lớn khác như sư tử, voi, ngựa trong cùng một góc nhìn; nhiều tượng cạnh nhau làm sân vườn giống bãi trưng bày. Nếu sân đã có nhiều tiểu cảnh, một con phượng đá cỡ vừa đặt riêng ở góc yên tĩnh thường hiệu quả hơn một con phượng lớn đặt giữa sân.
Cuối cùng, nghĩ đến hướng nhìn chính: con phượng nên quay mặt về phía người ta hay đứng ngắm, như cửa phòng khách nhìn ra sân hay lối đi chính, chứ không quay lưng lại.
Làm đế và móng cho tượng lớn
Tượng đá cỡ lớn có thể nặng hàng trăm ký đến hàng tấn. Đế và móng làm không kỹ thì tượng nghiêng, lún, thậm chí đổ. Phần này nên có thợ xây hoặc đơn vị lắp đặt tham gia.
- Hỏi người bán trọng lượng chính xác của tượng và đế, cùng kích thước đáy.
- Khảo sát nền: đất mượn, đất vừa đắp hay nền đã ổn định; nền yếu cần đào sâu, đầm chặt, có thể phải gia cố.
- Đổ móng bê tông có cốt thép, rộng hơn đáy đế, mặt móng cân bằng tuyệt đối bằng thước thuỷ.
- Với tượng đồng hoặc composite, đặt sẵn bu lông neo inox trong móng để bắt chặt đế tượng; tượng nhẹ không neo có thể bị gió lớn làm đổ.
- Với tượng đá ghép nhiều khối (thân, đế), dùng chốt inox và keo chuyên dụng cho đá ở mỗi mối nối.
- Dùng xe cẩu hoặc tời để hạ tượng; không cố khiêng bằng tay tượng lớn, vừa nguy hiểm vừa dễ làm mẻ đuôi, cánh.
- Sau khi đặt, kiểm lại độ thẳng đứng và để keo, vữa khô đủ thời gian trước khi cho người lại gần.
Nên có lớp thoát nước dưới chân đế, để nước mưa không đọng quanh tượng. Nước đọng lâu ngày làm rêu mọc nhanh trên đá và làm đế đồng gỉ mạnh hơn.
Bảo dưỡng theo từng loại vật liệu
Đá xanh. Gần như không cần bảo dưỡng. Rêu nhẹ tạo vẻ cổ, nhiều người giữ lại. Nếu muốn sạch, rửa bằng nước và bàn chải lông cứng vừa, tránh máy xịt áp lực quá mạnh làm sứt các chi tiết nhỏ.
Cẩm thạch trắng. Dễ thấm bẩn và ố vàng ở chỗ nước đọng. Rửa định kỳ bằng nước sạch và xà phòng trung tính; không dùng axit tẩy rửa, vì cẩm thạch là đá vôi biến chất, bị axit ăn mòn bề mặt. Có thể phủ chất chống thấm chuyên cho đá theo hướng dẫn của thợ.
Đồng. Theo thời gian, đồng ngoài trời lên lớp gỉ màu xanh lục, gọi là patina. Lớp này bảo vệ kim loại bên dưới và được nhiều người ưa vì vẻ cổ. Nếu muốn giữ màu đồng, thợ có thể phủ sáp hoặc lớp bảo vệ định kỳ. Lưu ý nước mưa chảy qua đồng có thể để lại vệt xanh trên đá hay gạch bên dưới.
Composite. Lớp sơn sẽ phai dưới nắng sau vài năm, tuỳ chất lượng sơn và hướng nắng. Kiểm định kỳ các vết nứt nhỏ trên bề mặt, sơn dặm sớm để nước không ngấm vào lớp sợi bên trong.
Kiểm tra sau mưa bão. Sau những đợt gió lớn, kiểm độ nghiêng của tượng, các mối nối và bu lông neo. Phát hiện sớm một bu lông lỏng dễ hơn nhiều so với sửa một con tượng đã đổ.
An toàn khi có trẻ em và khách đông
Tượng lớn ngoài sân là thứ trẻ con rất thích trèo lên. Phượng có cánh và đuôi vươn ra, nhìn như chỗ bám lý tưởng, nhưng chính những phần đó lại mảnh nhất. Một đứa trẻ đu vào đuôi phượng đá có thể làm gãy đuôi, và mảnh đá rơi xuống rất nguy hiểm. Với tượng đồng, đầu cánh, mào có thể có cạnh sắc.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, chọn dáng phượng đậu, cánh khép, đuôi ôm thân, và đặt trên bệ đủ cao hoặc giữa bồn cây để trẻ khó tiếp cận. Ở nơi công cộng như sảnh nhà hàng, khách sạn, có thể đặt bệ có viền ngăn hoặc chậu cây xung quanh, kết hợp nhắc nhở nhẹ nhàng.
Với tượng đặt cạnh hồ nước, chú ý mặt đá quanh hồ có thể trơn do rêu. Người lớn tuổi và trẻ em dễ trượt ngã khi bước lại gần ngắm tượng. Một lối bước bằng đá nhám hoặc lát gạch chống trơn sẽ an toàn hơn.
Buổi tối, đèn chiếu từ dưới lên làm phượng ngoài trời nổi khối rất đẹp, đồng thời giúp người đi lại thấy rõ bệ tượng. Dùng đèn chuyên dụng ngoài trời có cấp chống nước phù hợp, dây điện đi ngầm, có thiết bị chống giật.
Mua và vận chuyển tượng lớn
Tượng phượng cỡ lớn thường được đặt làm hoặc chọn tại xưởng. Nếu có thể, đến xem tận nơi: sờ vào bề mặt, xem kỹ các vết rạn tự nhiên của đá, nhìn mối ghép của tượng đồng. Ảnh chụp ngoài trời dưới nắng thường làm tượng trông mịn và đều màu hơn thực tế.
Thống nhất bằng văn bản các điểm: chất liệu cụ thể, kích thước ba chiều, trọng lượng, có bao gồm đế không, ai chịu trách nhiệm vận chuyển, cẩu hạ và lắp đặt, chính sách khi tượng bị nứt vỡ trên đường. Với tượng đá, vết rạn tự nhiên nhỏ thường được chấp nhận, nhưng nên ghi rõ thế nào là rạn tự nhiên, thế nào là lỗi.
Đường vào nhà cũng cần tính trước: ngõ hẹp, cổng thấp, dây điện chằng chịt có thể khiến xe cẩu không vào được. Đo bề rộng cổng, hỏi chiều cao xe, và nếu cần, chọn tượng tách được thành vài khối để vận chuyển rồi ghép lại tại chỗ. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so tỉ lệ trước khi đặt làm cỡ lớn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng phượng bột đá có đặt ngoài trời được không?
Không nên để lâu dài. Lớp sơn, nhũ trên bột đá phai và bong dưới nắng mưa, nước ngấm vào vết nứt có thể làm tượng nứt rộng. Nếu chỉ đặt vài ngày cho một sự kiện có mái che thì tạm được.
Đá xanh và cẩm thạch trắng, loại nào hợp tượng phượng ngoài trời hơn?
Đá xanh bền hơn ngoài trời, ít ố, càng lâu càng có vẻ cổ, hợp sân vườn kiểu Việt. Cẩm thạch trắng đẹp và sang hơn nhưng dễ ố, lên rêu, hợp chỗ có mái che như sảnh, hiên rộng.
Tượng đồng ngoài trời lên màu xanh có phải bị hỏng không?
Không. Lớp màu xanh lục là patina, hình thành tự nhiên khi đồng tiếp xúc lâu với không khí và nước mưa. Lớp này bảo vệ kim loại bên dưới. Nếu muốn giữ màu đồng nguyên bản, cần phủ bảo vệ định kỳ.
Có cần xin phép khi đặt tượng lớn trước nhà không?
Đặt trong ranh đất của mình thì thường không cần, nhưng không được lấn ra vỉa hè, lòng đường hay phần đất công. Nếu ở khu đô thị, chung cư có quy định riêng về cảnh quan, nên hỏi ban quản lý trước.
Tượng phượng composite có bị gió làm đổ không?
Composite nhẹ hơn đá và đồng rất nhiều, nên nếu không neo bu lông vào móng thì gió lớn có thể làm đổ, nhất là dáng dang cánh hứng gió. Luôn bắt chặt đế composite vào móng bê tông khi đặt ngoài trời.
Đặt đôi phượng trước cổng nhà thay cho sư tử có được không?
Được, đây là lựa chọn thẩm mỹ của gia đình. Phần lớn nhà ở vẫn chuộng sư tử hoặc kỳ lân ở cổng, phượng hay đặt trong sân. Nếu chọn đôi phượng, nên dùng dáng đứng, cánh khép, chất liệu đá hoặc đồng cho bền.