Tượng ngựa gốm sứ là tượng nặn hoặc đổ khuôn từ đất sét, cao lanh rồi tráng men và nung, phổ biến nhất là ngựa men tam thái mô phỏng kiểu thời Đường, ngựa sứ trắng và ngựa gốm men rạn, men lam. So với đồng, đá hay gỗ, gốm sứ cho màu men phong phú, bề mặt bóng mịn và giá dễ tiếp cận, nhưng cũng là chất liệu giòn nhất: một cú va đủ mạnh là vỡ, không uốn hay hàn lại được như kim loại.
Mỗi dòng gốm sứ ngựa có nguồn gốc và cách nhận biết riêng. Bài này đi qua ba dòng phổ biến, phân biệt gốm với sứ, cách xem men và xương gốm, chuyện bản sao tam thái có nên bày không, rồi đến cách chọn dáng và giữ một con ngựa sứ bền qua nhiều năm.
Ngựa men tam thái: từ lăng mộ thời Đường đến kệ trang trí
Tam thái nghĩa là ba màu, chỉ một dòng gốm tráng men chì nhiều màu, phổ biến ở Trung Quốc thời Đường. Màu men thường là vàng nâu, xanh lục và trắng kem, chảy loang vào nhau khi nung, có khi thêm xanh lam. Dù gọi là ba màu, trên thực tế số màu không cố định.
Điều nhiều người không biết là phần lớn tượng gốm tam thái thời Đường được làm làm đồ minh khí, tức đồ tuỳ táng chôn theo người đã khuất trong lăng mộ quý tộc. Ngựa, lạc đà, người hầu, nhạc công là những đề tài phổ biến, phản ánh đời sống xa hoa mà người chết mong mang theo. Ngựa tam thái nổi tiếng với dáng béo khoẻ, cổ cong, yên cương trang trí cầu kỳ, nhiều con đứng trên đế chữ nhật.
Ngày nay, ngựa tam thái được làm lại rất nhiều như một đề tài mỹ thuật, và phần lớn người mua coi chúng là đồ trang trí mang vẻ cổ điển. Cũng có người kiêng không bày bản sao trong nhà vì biết nguồn gốc minh khí. Đây là chuyện quan niệm cá nhân. Nếu bạn định tặng, nên chọn người nhận thích đồ cổ điển và biết rõ đây là bản mô phỏng phong cách, hoặc chọn dòng gốm khác cho chắc.
Một lưu ý thực tế: men chì truyền thống có chứa chì. Bản sao hiện đại có thể vẫn dùng men chì để tạo màu đặc trưng. Tượng trang trí thì không sao, nhưng không dùng làm đồ đựng thức ăn và không để trẻ nhỏ ngậm, liếm.
Ngựa sứ trắng và ngựa gốm men rạn, men lam
Ngựa sứ trắng làm từ cao lanh nung ở nhiệt độ cao, xương sứ trắng, đặc, ít hút nước. Tượng sứ trắng có thể để trắng trơn, vẽ thêm viền vàng, hoặc vẽ màu trên men. Vẻ đẹp của sứ trắng nằm ở sự tinh khiết và đường nét mềm. Dáng hay gặp là ngựa đứng ngẩng đầu, ngựa phi trên đế sóng hoặc đôi ngựa sánh vai.
Ngựa gốm men rạn có lớp men phủ đầy vết rạn nhỏ như mạng nhện. Vết rạn hình thành do men và xương gốm co giãn khác nhau khi nguội, thợ gốm cố ý tạo ra và có khi xoa màu vào để vết rạn nổi lên. Men rạn là dòng quen thuộc ở các làng gốm Việt, cho cảm giác cổ kính, trầm mặc.
Ngựa gốm men lam vẽ hoa văn màu xanh coban dưới lớp men trong, cùng họ với đồ gốm lam trên bát đĩa. Hoa văn trên ngựa thường là mây, sóng, hoa lá trên yên và thân. Ngoài ra còn ngựa men nâu, men ngọc, men hoả biến với màu loang không đoán trước được sau khi nung.
Các làng gốm ở Việt Nam như Bát Tràng làm khá nhiều tượng con giáp và tượng ngựa ở các dòng men này. Nếu bạn thích một con ngựa mang chất gốm Việt, đây là hướng nên tìm thay vì bản sao tam thái.
Phân biệt gốm và sứ khi cầm một con ngựa
Người bán hay dùng chung chữ "gốm sứ", nhưng gốm và sứ khác nhau ở xương đất, nhiệt độ nung và độ bền. Bảng dưới là những dấu hiệu bạn có thể tự quan sát.
| Dấu hiệu | Gốm (đất nung, sành) | Sứ |
|---|---|---|
| Màu xương ở chân đế không tráng men | Nâu, đỏ, xám, vàng đất | Trắng hoặc trắng ngà |
| Độ dày và trọng lượng | Thành dày, nặng tay hơn | Thành mỏng hơn, cầm chắc và đặc |
| Tiếng gõ nhẹ bằng móng tay | Đục, trầm | Thanh, ngân hơn |
| Soi đèn qua chỗ mỏng | Không thấu sáng | Chỗ mỏng có thể hơi thấu sáng |
| Hút nước ở chỗ không men | Hút nước rõ | Gần như không hút |
| Độ bền va đập | Dễ mẻ cạnh hơn | Cứng hơn nhưng vỡ thành mảnh sắc |
Đáy là chỗ dễ quan sát nhất vì thường để mộc không tráng men. Bạn xem màu xương, độ mịn và vết nung ở đây. Đáy có lót nỉ thì nhìn ở mép đế hoặc trong lỗ thông hơi.
Tượng ngựa rỗng ruột thường có một lỗ nhỏ ở đáy hoặc bụng. Lỗ này để hơi nóng thoát ra khi nung, tránh nổ tượng, không phải lỗi sản xuất.
Xem men và tay nghề trên ngựa gốm sứ
Men phủ đều. Men mịn, không có lỗ kim li ti, không có chỗ co men lộ xương ở những vùng dễ thấy như đầu, cổ ngựa. Một vài lỗ men nhỏ ở chân đế là bình thường với đồ thủ công.
Men chảy có chủ ý. Ở tam thái và men hoả biến, men chảy loang là đặc trưng. Nhưng men chảy đọng thành giọt to dưới bụng hoặc dính xuống đế làm tượng cập kênh là lỗi nung.
Vết rạn tự nhiên. Với men rạn, vết rạn phân bố khắp thân, kích thước khá đồng đều theo vùng. Vết rạn vẽ giả bằng bút thường đều đặn quá mức và nằm trên mặt men chứ không ở trong men.
Nét vẽ. Với men lam và sứ vẽ màu, nét vẽ thủ công có độ đậm nhạt, có chỗ thắt chỗ buông. Hoa văn in decal thì sắc đều, có thể thấy mép đề can khi soi nghiêng.
Tỉ lệ và đường nét. Ngựa gốm sứ đẹp có cổ, chân, thân cân đối, đường lưng mềm. Tượng đổ khuôn kém thường có đường ráp khuôn chạy dọc rõ, chân to thô.
Đế và độ cân. Đặt lên mặt phẳng, bốn chân hoặc đế phải chạm đều, không lắc. Tượng sứ lắc lư là tượng dễ rơi vỡ nhất.
Chọn dáng và chỗ đặt cho ngựa gốm sứ
Vì gốm sứ giòn, dáng ngựa và chỗ đặt quan trọng hơn so với các chất liệu khác. Vài gợi ý:
- Ưu tiên dáng đứng, dáng ngẩng đầu, dáng nằm: chân liền đế hoặc chân to, trọng tâm thấp. Ngựa sứ phi chân mảnh rời đế rất đẹp nhưng chỉ nên mua khi có tủ kính đặt.
- Tủ kính, kệ cao: là chỗ lý tưởng, tránh bụi, tránh va chạm, tránh tay trẻ nhỏ và đuôi mèo.
- Không đặt sát mép bàn: để ít nhất một gang tay từ mép tới đế. Gốm sứ rơi xuống nền gạch gần như chắc chắn vỡ.
- Không đặt nơi rung: nóc loa, nóc máy giặt, bàn có quạt đứng rung lâu ngày làm tượng xê dịch dần ra mép.
- Có thể đặt nơi hơi ẩm: khác gỗ và đồng, gốm sứ tráng men không sợ ẩm, hợp với phòng tắm rộng hay hiên có mái nếu bạn thích, miễn tránh va chạm.
Với gia đình có trẻ nhỏ, ngựa gốm sứ cỡ nhỏ nên được cất trong tủ có cửa. Mảnh sứ vỡ rất sắc, nguy hiểm hơn nhiều so với tượng bột đá hay gỗ khi rơi.
Lau chùi, bảo quản và khi tượng bị mẻ
Gốm sứ tráng men là chất liệu dễ lau nhất: dùng khăn ẩm, có thể rửa nhẹ bằng nước ấm pha chút nước rửa chén, rồi lau khô. Không ngâm lâu nếu tượng rỗng có lỗ thông, vì nước vào trong lòng tượng khó thoát ra. Với tượng có viền vàng hay màu vẽ trên men, không chà mạnh và không dùng bọt biển nhám, vì lớp vẽ trên men mỏng và mòn được.
Ngựa men rạn có thể bám bẩn vào vết rạn theo thời gian, làm vết rạn sẫm hơn. Nhiều người thích điều này vì trông cổ hơn. Nếu muốn giữ vết rạn sáng, lau thường xuyên và tránh để gần bếp có hơi dầu.
Khi tượng bị mẻ, có thể gắn mảnh vỡ bằng keo epoxy trong, gắn xong lau sạch keo thừa. Tượng vỡ nhiều mảnh, có giá trị tình cảm, có thể mang tới thợ phục chế gốm sứ. Một lựa chọn khác được nhiều người yêu thích là kỹ thuật gắn bằng sơn có nhũ vàng theo lối Nhật Bản, biến vết vỡ thành đường trang trí.
Theo quan niệm dân gian, có người không muốn giữ đồ vỡ trong nhà. Đây là cách nghĩ cá nhân, không có gì bắt buộc. Nếu không giữ, bạn gói kỹ mảnh vỡ trong giấy báo dày hoặc hộp cứng trước khi bỏ, để người thu gom rác không bị đứt tay.
Mua ngựa gốm sứ làm quà hoặc đặt hàng từ xa
Ngựa gốm sứ là món quà đẹp mắt nhưng rủi ro nhất khi vận chuyển. Nếu mua trực tiếp, hãy kiểm tượng ngay tại quầy: soi kỹ tai, chân, đuôi tìm vết nứt chân tóc, gõ nhẹ nghe tiếng có đều không. Một vết nứt chìm trong men đôi khi chỉ lộ ra khi soi nghiêng dưới đèn, và tiếng gõ ở chỗ nứt thường rè, đục hơn những chỗ khác.
Nếu đặt hàng từ xa, hãy hỏi người bán ba điều. Thứ nhất là dòng gốm và nơi làm, vì điều này cho biết khá nhiều về chất lượng men và độ dày xương. Thứ hai là kích thước ba chiều và cân nặng. Thứ ba là cách đóng gói: tượng có được đặt trong khuôn xốp ôm sát hoặc hộp trong hộp không. Một hộp giấy mỏng chèn vài miếng xốp rời là không đủ cho đồ sứ.
Khi nhận hàng, quay video lúc mở hộp, kiểm tượng trước khi vứt vỏ hộp và vật chèn. Nếu có mảnh vỡ, giữ nguyên hiện trạng, chụp ảnh và báo người bán ngay. Đa số người bán nghiêm túc sẽ đổi hàng vỡ do vận chuyển khi có bằng chứng rõ ràng.
Với quà tặng, nên chọn ngựa gốm sứ có hộp riêng cứng cáp, lót vải hoặc xốp theo hình. Hộp đẹp không chỉ để trình bày, mà còn giúp người nhận cất giữ hoặc mang theo khi chuyển nhà sau này.
Câu hỏi thường gặp
Ngựa tam thái bán trên thị trường có phải đồ cổ không?
Gần như toàn bộ là bản sao hiện đại mô phỏng phong cách thời Đường. Đồ cổ thật là cổ vật, cần giám định chuyên môn và chịu quy định pháp luật về cổ vật. Mua làm vật phẩm trang trí thì bạn nên coi đó là đồ mới làm theo phong cách cổ.
Có nên bày ngựa tam thái trong nhà không?
Tuỳ quan niệm của gia đình. Nhiều người bày như đồ mỹ thuật cổ điển, không thấy có gì phải ngại. Một số người kiêng vì nguồn gốc đồ tuỳ táng. Nếu bạn hoặc người trong nhà thấy không thoải mái, nên chọn dòng gốm khác.
Ngựa gốm sứ có đặt ngoài trời được không?
Men gốm sứ chịu được nắng mưa tốt hơn sơn bột đá. Tuy vậy, ở nơi có sương giá hoặc nhiệt độ thay đổi đột ngột, nước thấm vào chỗ mẻ hay vết rạn có thể làm nứt. Ngoài trời còn dễ bị va đổ do gió.
Làm sao biết hoa văn trên ngựa sứ là vẽ tay hay in?
Soi nghiêng dưới đèn và nhìn kỹ nét. Vẽ tay có độ đậm nhạt, nét không hoàn toàn đều, có chỗ màu đọng. Hoa văn in decal sắc nét đều tăm tắp, đôi khi thấy mép lớp đề can hoặc chấm màu nhỏ dạng in.
Ngựa sứ bị mẻ một góc nhỏ có trám được không?
Được. Có các loại bột trám và keo chuyên cho gốm sứ, trám xong mài nhẵn rồi tô màu cho gần với men gốc. Chỗ trám sẽ không bóng như men nung, nhìn gần vẫn nhận ra nhưng nhìn xa khá khó thấy.
Ngựa gốm sứ cỡ lớn có rỗng không?
Hầu hết tượng gốm sứ cỡ vừa và lớn đều rỗng ruột, có lỗ thông hơi ở đáy hoặc bụng. Đặc ruột sẽ rất nặng và dễ nổ khi nung. Rỗng không làm giảm giá trị, chỉ cần thành tượng đủ dày.