Tranh đá quý hoa sen là tranh ghép hạt đá vẽ bông sen, lá sen, nụ và gương sen trên mặt đầm, có khi kèm cá chép bơi bên dưới. Đây là đề tài hiền, ít "lời chúc" hơn thuyền buồm hay mã đáo, nên hợp với phòng khách, phòng trà, phòng đọc sách và cả những nhà không muốn treo tranh mang ý cầu tài.
Muốn chọn một bức sen đẹp, bạn cần biết bốn điều: đâu là sen và đâu là súng (hai loài hay bị vẽ lẫn), sen hồng và sen trắng tạo không khí khác nhau thế nào, mẫu sen có cá chép mang ý gì, và nhìn vào đâu để thấy tay nghề. Bài đi lần lượt qua bốn điều ấy, rồi tới chỗ treo và cách giữ màu hồng của cánh sen.
Hoa sen trong văn hoá Việt và vì sao được làm thành tranh đá
Sen là loài cây thủy sinh, tên khoa học Nelumbo nucifera, mọc ở ao đầm khắp Việt Nam, từ đầm sen Tây Hồ ở Hà Nội tới những cánh đồng sen ở Đồng Tháp. Người Việt gắn sen với sự thanh sạch qua câu ca dao quen thuộc "gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn". Sen cũng là hình ảnh gần gũi trong kiến trúc chùa chiền, trên đồ gốm, trên áo dài, và nhiều người xem sen là một trong những loài hoa mang đậm nét Việt.
Vì sen gắn với chùa và với hình ảnh Phật ngồi toà sen, nhiều gia đình có tín ngưỡng Phật giáo thích treo tranh sen ở phòng khách hoặc gần gian thờ. Gia đình không theo tôn giáo nào cũng treo sen như một loài hoa đẹp. Tranh sen không đòi hỏi người treo phải hiểu điển tích gì; nó dễ được đón nhận ở hầu hết các nhà.
Về chất liệu, sen hợp với hạt đá ở chỗ cánh sen có sắc độ chuyển rất rõ: gốc cánh trắng ngà, mép cánh hồng đậm, gân cánh mảnh chạy dọc. Hạt đá nghiền ở nhiều cỡ cho phép chuyển màu từ trắng sang hồng theo từng lớp. Lá sen to, xanh, có gân tỏa từ tâm ra như nan quạt, lại là mảng lớn để hạt xanh ánh lên dưới đèn.
Điểm khó của đề tài nằm ở chính chỗ đó: một bông sen đẹp cần chuyển màu mịn, còn hạt đá vốn rời rạc. Bức sen làm vội thường có cánh hồng đều một màu, viền đậm bao quanh, trông như hình dán.
Sen hay súng: phân biệt trước khi mua
Nhiều tranh rao "hoa sen" nhưng thực chất vẽ hoa súng, hoặc trộn lá súng với hoa sen. Hai loài khác hẳn nhau, và người lớn lên gần ao đầm nhìn là biết ngay. Bảng so sánh dưới đây giúp bạn nhận ra trên tranh:
| Điểm nhìn | Hoa sen | Hoa súng |
|---|---|---|
| Vị trí hoa | Vươn cao khỏi mặt nước trên cuống dài, thẳng | Nổi sát mặt nước hoặc nhô lên rất ít |
| Lá | Tròn, to, không có khe xẻ, thường cũng vươn cao khỏi nước, mép lá hay uốn lượn | Tròn hoặc hình tim, có một khe xẻ từ mép vào cuống, nằm phẳng trên mặt nước |
| Cánh hoa | Cánh to, bầu, đầu cánh hơi nhọn, xếp lỏng | Cánh hẹp, nhọn, xếp hình sao, nhiều tầng |
| Giữa hoa | Có gương sen (đài sen) màu vàng xanh, bao quanh là nhị vàng | Không có gương sen, nhị vàng tụ giữa |
| Màu thường gặp | Hồng, trắng | Tím, hồng, trắng, vàng, đỏ |
| Chi tiết đi kèm | Nụ sen búp nhọn, gương sen khô, lá úa | Lá nổi phẳng từng mảng, ít khi có nụ dựng cao |
Dấu hiệu nhanh nhất là chiếc lá: lá có khe xẻ hình chữ V từ mép vào giữa là lá súng. Dấu hiệu thứ hai là gương sen: bông sen nở hé phải thấy đài sen màu vàng xanh ở giữa, bông nở xoè thì gương sen lộ rõ. Một bức tranh "sen" mà hoa nằm phẳng trên mặt nước, cánh nhọn như ngôi sao, lá có khe xẻ là tranh hoa súng.
Tranh hoa súng cũng đẹp, hợp phong cách hội hoạ phương Tây (nhiều người biết qua loạt tranh hoa súng của Claude Monet). Chỉ cần gọi đúng tên để bạn mua đúng thứ mình muốn, nhất là khi định treo vì ý nghĩa của hoa sen.
Sen hồng, sen trắng, sen cá chép: mỗi mẫu một không khí
Sen hồng. Mẫu phổ biến nhất, màu ấm, nổi bật trên nền tối. Hợp phòng khách nội thất gỗ, phòng trà. Màu hồng của cánh sen trong tranh đá thường làm từ hạt đá đỏ hồng nghiền mịn; hạt càng mịn, màu càng nhạt về phía hồng phấn, nên người thợ dùng chính cỡ hạt để chuyển màu từ mép vào gốc cánh.
Sen trắng. Thanh, nhẹ, hợp nhà sáng màu và người thích không gian yên. Sen trắng trên nền tối rất nổi; sen trắng trên nền sáng dễ chìm, phải nhờ bóng đổ và viền lá xanh để tách hình. Hạt trắng thường là đá hoa (đá cẩm thạch) nghiền hoặc thạch anh trắng; nền và lớp phủ là thứ quyết định sen có giữ được màu trắng sau nhiều năm hay ngả vàng.
Sen cá chép. Mẫu có vài con cá chép bơi dưới lá sen. Mẫu này hay được gọi theo câu chúc "liên niên hữu dư": chữ "liên" (sen) đọc giống "liên" (liền nối), "ngư" (cá) gần âm "dư" (dư dả), ý chúc năm nào cũng dư đủ. Đây là lối chơi chữ đồng âm trong tiếng Hán, phổ biến trên tranh Tết và đồ gốm.
Đầm sen rộng. Không có bông nào làm trung tâm, cả mặt đầm lá và hoa trải dài. Hợp khổ ngang dài trên sofa hoặc tường phòng ăn. Mẫu này khó làm vì phải giữ xa gần: bông gần to rõ, bông xa nhỏ mờ.
Một bông sen đơn. Một bông, một nụ, một chiếc lá, nhiều khoảng trống. Kiểu này thanh nhất, hợp khổ dọc, góc phòng đọc, phòng thiền tại gia. Vì chỉ có một bông, mọi lỗi tay nghề đều lộ, nên đáng chọn kỹ nhất.
Sen theo mùa. Có tranh vẽ sen tàn: gương sen khô, lá úa vàng, cành gãy. Nhiều người chơi tranh thích vẻ trầm của sen cuối mùa, nhưng có người không muốn treo hình hoa tàn trong nhà. Đây là sở thích; nếu làm quà thì nên chọn sen đang nở.
Chỗ nhìn ra tay nghề: mép cánh, gân lá và gương sen
Đứng gần bức tranh và nhìn vào mép cánh sen. Bông sen làm kỹ có mép cánh hồng đậm, vào giữa nhạt dần, gốc cánh gần như trắng, ranh giới chuyển từ từ qua ba bốn lớp hạt. Có bức còn thấy những đường gân mảnh chạy dọc cánh, làm bằng hạt sẫm hơn một chút rải thành vệt rất nhỏ. Bông sen làm vội có cánh một màu hồng đều, viền đỏ đậm bao quanh, giống hình in màu.
Chỗ thứ hai là lá sen. Lá sen thật có gân tỏa từ một điểm ở giữa ra mép lá như nan quạt, mặt lá có chỗ sáng chỗ tối vì mép lá uốn lượn. Tranh kỹ thể hiện được các gân này bằng vệt hạt sáng mảnh, và có mảng lá bị gió lật để lộ mặt dưới nhạt màu hơn. Tranh làm theo khuôn thường có lá là một đĩa xanh tròn, phẳng, không gân.
Chỗ thứ ba là gương sen và nhị. Gương sen nhìn nghiêng có hình phễu, mặt trên có các lỗ chứa hạt; nhị vàng bao quanh như một vòng tơ. Với hạt đá, gương sen thường làm bằng hạt vàng lục, các lỗ là chấm hạt sẫm; nhị là hạt vàng rất mịn. Nếu giữa bông sen chỉ là một chấm vàng tròn, bức tranh đã bỏ qua chi tiết đặc trưng nhất của loài hoa này.
Chỗ thứ tư là mặt nước. Sen mọc từ nước, nên bức tranh cần một chút mặt nước, bóng lá in xuống, hoặc vài vòng sóng quanh cuống. Thiếu mặt nước, bông sen trông như cắm trong bình chứ không mọc giữa đầm.
Treo tranh sen ở đâu cho hợp
Tranh sen ít bị ràng buộc bởi quan niệm hướng treo như tranh ngựa hay tranh thuyền. Phần lớn lựa chọn dựa trên không khí căn phòng:
- Phòng khách: sen hồng trên nền tối hoặc đầm sen khổ ngang trên sofa. Nếu phòng khách liền gian thờ, tranh sen là đề tài hài hoà với không khí trang nghiêm.
- Phòng trà, góc đọc sách: một bông sen đơn khổ dọc, nhiều khoảng trống, hợp với bàn trà gỗ và ánh đèn vàng ấm.
- Gần gian thờ, phòng thờ: nhiều gia đình treo tranh sen ở tường bên hoặc tường đối diện ban thờ. Việc treo ngay trên ban thờ thì tuỳ nếp nhà; nếu theo Phật giáo, có thể hỏi thêm nhà chùa nơi gia đình hay lễ.
- Phòng ngủ: sen trắng hoặc sen hồng nhạt, nền dịu, hợp hơn tranh đỏ rực. Tránh tranh đá nặng treo thẳng trên đầu giường nếu móc chưa thật chắc.
- Nhà hàng chay, spa, phòng khám đông y: tranh sen tạo cảm giác thanh sạch; nên chọn loại có kính vì nơi đông người dễ bám bụi và hơi dầu.
- Không hợp: nhà tắm, sát bếp nấu, chỗ nắng chiếu thẳng. Màu hồng cánh sen, nếu có phần hạt nhuộm, là phần dễ nhạt nhất khi gặp nắng.
Với mẫu sen cá chép, một số người thích treo sao cho đàn cá bơi vào phía trong phòng, giống cách hiểu với tranh thuyền và tranh ngựa. Mẫu sen không có cá thì không cần tính hướng.
Giữ màu hồng và màu trắng của cánh sen
Hai màu dễ thay đổi nhất trên tranh sen lại chính là hai màu quan trọng nhất: hồng của cánh và trắng của sen trắng. Màu hồng nếu đến từ hạt đá có màu tự nhiên thì khá bền trong nhà. Nếu một phần hạt hồng là đá trắng nhuộm, màu có thể nhạt dần khi bị nắng chiếu nhiều năm. Vì vậy, khi mua bạn nên hỏi người bán phần cánh sen dùng đá màu tự nhiên hay có pha hạt nhuộm.
Màu trắng thì ít khi do hạt đổi màu mà do lớp keo và lớp phủ ngả vàng theo thời gian, nhất là khi gặp khói nhang, khói bếp và nắng. Tranh sen treo gần ban thờ hay bị khói nhang bám lên, sau vài năm sen trắng thành sen ngà. Treo tranh lệch sang một bên, không ngay phía trên lư hương, giúp tranh sạch lâu hơn nhiều.
Bụi bám vào kẽ hạt làm cánh sen xỉn và mất độ lấp lánh. Phủi bằng chổi lông mềm theo chiều từ gốc cánh ra mép cánh, nhẹ tay ở vùng nhị và gương sen vì hạt ở đó nhỏ nhất. Không dùng khăn ướt chà lên mặt đá, không xịt dầu bóng. Nếu tranh có kính, lau kính như bình thường, xịt dung dịch lên khăn chứ không xịt thẳng vào khe khung.
Chọn một bức tranh sen: thứ tự làm
Gói lại các ý ở trên thành các bước khi bạn đứng trước vài mẫu tranh sen hoặc xem ảnh qua tin nhắn:
- Xác định không khí muốn có: ấm và nổi (sen hồng nền tối), thanh và nhẹ (sen trắng, một bông đơn), hay có ý chúc (sen cá chép).
- Kiểm đúng là sen: hoa vươn cao khỏi nước, lá tròn không có khe xẻ, giữa hoa có gương sen.
- Soi mép cánh: có chuyển màu từ mép vào gốc hay chỉ một màu viền đậm.
- Soi lá và gương sen: lá có gân tỏa, có mảng sáng tối; gương sen có hình, có chấm lỗ.
- Hỏi chất liệu phần cánh hồng, phần trắng, nền và lớp phủ; hỏi tranh có kính không, nặng bao nhiêu.
- Đo bức tường, chọn khổ dọc cho một bông đơn, khổ ngang cho đầm sen.
- Khi nhận, lau thử một góc bằng khăn ẩm sạch xem có ra màu không, miết nhẹ mép tranh xem hạt có rơi không.
Nếu đang so vài mẫu sen, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu với các bước trên.
Câu hỏi thường gặp
Tranh hoa sen có hợp treo ở nhà không theo đạo Phật không?
Hợp. Sen là loài hoa quen thuộc của người Việt, xuất hiện trên đồ gốm, áo dài, kiến trúc, không chỉ trong chùa. Nhiều gia đình treo sen vì thích vẻ thanh của hoa. Nếu muốn tránh không khí tôn giáo, chọn mẫu đầm sen phong cảnh thay vì bông sen đơn trên nền vàng.
Tranh sen nên có mấy bông?
Không có quy định chung về số bông. Bố cục đẹp thường có một bông chính nở, một vài nụ và bông phụ, để mắt người xem có chỗ dừng. Một số người bán gán ý nghĩa cho từng con số, nhưng đó là cách nói riêng; chọn theo khổ tranh và độ thoáng là đủ.
Tranh sen cá chép khác tranh cá chép thường ở điểm nào?
Tranh cá chép thường nhấn vào cá vượt vũ môn hoặc đàn cá bơi, ý chúc thành đạt. Tranh sen cá chép đặt cá dưới lá sen, gắn với câu chúc liên niên hữu dư theo lối chơi chữ đồng âm, nghiêng về ý đủ đầy năm này qua năm khác.
Có nên treo tranh sen ngay trên ban thờ không?
Tuỳ nếp mỗi nhà. Nhiều gia đình chỉ để ảnh thờ, câu đối, hoành phi ở chính diện ban thờ và treo tranh sen ở tường bên. Nếu treo phía trên, nên lệch khỏi vị trí lư hương để khói nhang không bám vào mặt tranh, và hỏi người lớn trong nhà trước.
Màu hồng của cánh sen bị nhạt sau vài năm có phải do đá giả không?
Không hẳn. Hạt đá màu tự nhiên ít phai, nhưng nếu một phần hạt hồng là đá nhuộm thì nắng và hơi ẩm có thể làm nhạt dần. Lớp phủ ngả vàng cũng làm màu hồng trông xỉn. Treo tranh tránh nắng chiếu thẳng là cách giữ màu tốt nhất.
Tranh sen hợp với nội thất hiện đại không?
Hợp nếu chọn đúng kiểu. Một bông sen đơn trên nền trơn xám, đen hoặc trắng, nhiều khoảng trống, rất hợp phòng tối giản. Mẫu đầm sen nhiều chi tiết, nền vàng ánh nhũ thì hợp hơn với nội thất gỗ, phong cách truyền thống.