Pha lê trên vật phẩm phong thủy là thủy tinh, tức vật liệu vô định hình nấu chảy từ cát thạch anh với các chất phụ gia, không phải tinh thể khoáng vật. Có ba nhóm hay gặp: thủy tinh soda thông thường, pha lê chì (thủy tinh có ôxít chì giúp lấp lánh và nặng hơn) và K9, một loại thủy tinh quang học không chì rất trong.
Ba nhóm này được dùng làm quả cầu, tháp Văn Xương, khối khắc laser, tượng linh vật trong suốt, chuỗi treo cửa sổ. Bài giải thích thành phần, vì sao chúng lấp lánh khác nhau, cách nhận biết bằng mắt và tay, những lưu ý an toàn, cách lau giữ và nên chọn loại nào cho mục đích nào. Phân biệt pha lê với thạch anh tự nhiên chỉ được nhắc ngắn ở đây, vì đã có bài riêng về đá.
Pha lê là thủy tinh, không phải đá
Chữ pha lê trong tiếng Việt thường dùng để dịch chữ crystal của tiếng Anh. Trong tiếng Anh, crystal vừa có nghĩa là tinh thể trong khoáng vật học, vừa là tên thương mại của thủy tinh cao cấp. Sự trùng chữ này là nguồn gốc của nhiều nhầm lẫn: nhiều người nghĩ quả cầu pha lê là một khối khoáng vật kết tinh, trong khi nó được nấu chảy và đổ khuôn hoặc mài từ phôi thủy tinh.
Về cấu trúc, thủy tinh không có mạng tinh thể đều đặn; các nguyên tử sắp xếp hỗn độn như chất lỏng bị đông cứng. Thạch anh tự nhiên thì có mạng tinh thể. Hai thứ có thể trông giống hệt nhau khi được mài thành quả cầu trong suốt, nhưng khác nhau về độ cứng, độ dẫn nhiệt và các hiện tượng quang học mà người giám định dùng để phân biệt.
Biết pha lê là thủy tinh không làm món đồ kém đi. Thủy tinh tốt rất trong, mài giác đẹp, giữ được hình dạng phức tạp mà đá tự nhiên khó đạt, và giá dễ tiếp cận hơn nhiều. Chỉ cần gọi đúng tên để trả đúng giá, và không kỳ vọng ở nó những đặc tính khoáng vật mà nó không có.
So ba nhóm thủy tinh hay gặp trên vật phẩm
Số liệu trong bảng là giá trị xấp xỉ phổ biến, mỗi nhà sản xuất có công thức riêng.
| Tiêu chí | Thủy tinh soda | Pha lê chì | K9 |
|---|---|---|---|
| Thành phần chính | Cát thạch anh, natri, canxi | Thủy tinh có ôxít chì, thường từ một phần tư trở lên | Thủy tinh quang học nhóm borosilicat, không chì |
| Tỉ trọng xấp xỉ | Khoảng 2,5 | Khoảng 3 trở lên | Khoảng 2,5 |
| Độ lấp lánh | Vừa phải | Cao, tán sắc rõ thành tia màu | Trong vắt, sáng, tán sắc vừa |
| Màu ở cạnh dày | Thường ngả xanh lá nhạt | Gần như không màu | Gần như không màu |
| Độ cứng | Trung bình | Mềm hơn, dễ xước hơn | Tương đương thủy tinh thường |
| Hay dùng cho | Chuỗi hạt, tượng đúc rẻ, bình | Ly, bình, đồ mài giác cao cấp | Quả cầu, tháp, khối khắc laser, cúp |
Tại châu Âu, có quy định về việc gọi tên pha lê chì theo hàm lượng ôxít chì, nhưng thị trường vật phẩm trong nước không theo một chuẩn chung. Chữ “pha lê” trên mô tả có thể chỉ bất kỳ loại nào trong ba cột trên.
K9 là ký hiệu theo cách phân loại thủy tinh quang học của Trung Quốc, tương đương nhóm thủy tinh crown borosilicat dùng làm thấu kính. Nó được chuộng làm khối khắc laser ba chiều vì rất trong và đồng đều, tia laser có thể tạo các điểm rạn li ti bên trong mà không làm nứt cả khối.
Pha lê không chì, lưu ly và những tên gọi thương mại khác
Do lo ngại về chì, nhiều nhà sản xuất thủy tinh cao cấp chuyển sang công thức thay ôxít chì bằng ôxít bari, kẽm, kali hay titan. Sản phẩm vẫn trong, nặng vừa phải và lấp lánh khá, thường được gọi là pha lê không chì. Về cảm nhận, loại này nằm giữa thủy tinh soda và pha lê chì: sáng hơn thủy tinh thường, nhưng thường không nặng và rực bằng pha lê chì hàm lượng cao.
Trên thị trường, bạn còn gặp những tên gọi gắn với địa danh như pha lê Tiệp, pha lê Áo, pha lê Ý. Chúng phản ánh truyền thống làm thủy tinh lâu đời của các vùng ở châu Âu, nhưng tên vùng trên một món vật phẩm không tự đảm bảo nơi sản xuất. Nếu nguồn gốc quan trọng với bạn, hãy hỏi giấy tờ đi kèm thay vì dựa vào tên gọi.
Lưu ly là một tên khác cần biết. Trong vật phẩm, lưu ly thường chỉ thủy tinh màu được đúc khuôn, có khi nhiều màu loang vào nhau, mờ đục hoặc trong. Vì cùng tên với đá lưu ly là lapis lazuli, rất dễ nhầm; trang có bài riêng giúp phân biệt hai thứ này. Ở góc độ chất liệu, lưu ly đúc vẫn là thủy tinh, nên các lưu ý về hội tụ nắng, sốc nhiệt và cách lau ở bài này đều áp dụng.
Cuối cùng là thủy tinh nhuộm hoặc phủ màu để giả đá: thạch anh tím, thạch anh hồng, ngọc xanh. Màu có thể nằm trong khối thủy tinh hoặc chỉ là lớp phủ ngoài. Món phủ màu có thể bong ở chỗ cọ xát, lộ phần trong suốt bên dưới.
Nhận biết từng loại bằng mắt và tay
Nhìn cạnh dày nhất. Đặt món đồ trên giấy trắng, nhìn vào cạnh hay chỗ dày. Thủy tinh soda thường ánh xanh lá nhạt do tạp chất sắt. Pha lê chì và K9 trong vắt, gần như không màu.
Cân trong tay. Pha lê chì nặng hơn rõ so với thủy tinh soda và K9 cùng kích thước, vì ôxít chì nặng. Một quả cầu nhỏ thì khó cảm nhận, nhưng với khối lớn, chênh lệch này cầm tay nhận ra được.
Soi ánh sáng. Đưa món đồ ra nắng hoặc dưới đèn điểm. Pha lê chì mài giác cho các tia màu cầu vồng rõ hơn hẳn. K9 cho ánh sáng trắng, trong, tia màu nhẹ hơn.
Tìm khắc laser bên trong. Hình ba chiều nằm lơ lửng trong khối trong suốt gần như luôn là K9 hoặc thủy tinh quang học tương tự. Pha lê chì ít được dùng cho kỹ thuật này.
Phân biệt với thạch anh. Thủy tinh ấm lên nhanh trong lòng bàn tay, thạch anh mát lâu hơn. Thạch anh tự nhiên hiếm khi trong tuyệt đối, thường có vệt mây, khe rạn hay tạp chất nhỏ; bọt khí tròn hoàn hảo lại là dấu hiệu của thủy tinh.
Giới hạn của các phép thử. Không có cách an toàn nào ở nhà để đo chính xác hàm lượng chì. Nếu cần chắc chắn, đặc biệt với đồ dùng đựng đồ uống, nên hỏi giấy tờ của nhà sản xuất.
Lưu ý an toàn với vật phẩm trong suốt
Thủy tinh và pha lê là vật liệu đẹp nhưng có vài rủi ro thực tế, không liên quan đến quan niệm, đáng để biết:
- Hội tụ ánh nắng. Quả cầu và khối tròn trong suốt hoạt động như thấu kính. Đặt ở bậu cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp, điểm hội tụ có thể làm nóng, cháy sém rèm, giấy, mặt gỗ. Nên đặt nơi không có nắng trực tiếp hoặc dùng đế che.
- Pha lê chì và đồ uống. Ly, bình pha lê chì dùng uống trong bữa là phổ biến, nhưng không nên trữ rượu, nước có tính axit lâu ngày trong bình pha lê chì, vì một lượng chì có thể thôi ra. Vật phẩm trang trí thì không có vấn đề này.
- Mảnh vỡ sắc. Khi vỡ, thủy tinh tạo mảnh rất sắc. Nhà có trẻ nhỏ nên đặt món pha lê ở nơi cao, vững, không đặt mép bàn.
- Đế đèn. Đế đèn LED đi kèm tháp, khối pha lê nên dùng nguồn điện có chất lượng, không để chạy liên tục nhiều ngày trong hộp kín.
- Sốc nhiệt. Không rửa món pha lê lạnh bằng nước nóng già, không đặt sát nguồn nhiệt. Thủy tinh có thể nứt khi nhiệt độ thay đổi đột ngột.
Phần lớn rủi ro trên được giải quyết bằng chọn chỗ đặt hợp lý: nơi vững, khô, không có nắng chiếu thẳng, ngoài tầm với của trẻ.
Lau và giữ đồ pha lê luôn trong
Bụi và dấu vân tay là thứ làm pha lê mất vẻ trong nhanh nhất. Cách lau phổ biến là dùng nước ấm pha một chút nước rửa chén loại dịu, nhúng khăn mềm, lau nhẹ, rồi tráng lại bằng nước sạch và lau khô ngay bằng khăn sợi nhỏ không xơ. Để khô tự nhiên dễ đọng vệt nước, nhất là ở vùng nước cứng nhiều cặn vôi.
Pha lê chì mềm hơn thủy tinh thường nên dễ xước. Tránh miếng rửa bát nhám, tránh đặt chồng các món lên nhau, và không rửa trong máy rửa chén vì nhiệt độ cao cùng chất tẩy mạnh có thể làm bề mặt mờ đục dần theo thời gian. Với khối K9 khắc laser, lau ngoài là đủ; hình bên trong không bị ảnh hưởng bởi việc lau chùi.
Nhiều gia đình có thói quen làm sạch vật phẩm theo tập quán như phơi dưới ánh trăng hay ngâm nước muối. Với thủy tinh và pha lê, nước muối không làm hỏng vật liệu, nhưng cần tráng sạch và lau khô để không đọng vệt muối. Phơi nắng trực tiếp thì nên tránh vì lý do hội tụ nhiệt đã nói ở trên.
Khi cất hoặc vận chuyển, bọc từng món bằng giấy mềm hoặc vải, chèn kín trong hộp để không xê dịch. Các chi tiết mảnh như cánh, sừng, mép giác dễ mẻ khi va vào nhau.
Chọn loại nào cho từng món
Quả cầu, tháp, khối để bàn. K9 là lựa chọn phổ biến nhờ độ trong và giá hợp lý. Nếu ngân sách cho phép và bạn thích độ lấp lánh cao, món pha lê chì mài giác sẽ bắt sáng rực hơn.
Chuỗi treo cửa sổ tạo cầu vồng. Cần độ tán sắc cao và giác cắt chuẩn. Pha lê chì hoặc thủy tinh quang học mài giác cho hiệu ứng rõ nhất.
Tượng linh vật trong suốt cỡ nhỏ. Thủy tinh đúc khuôn hoặc K9 đều được. Xem kỹ bọt khí và đường khuôn; vài bọt khí nhỏ là bình thường ở hàng đúc.
Quà tặng có khắc tên, khắc hình. Khối K9 khắc laser bên trong là lựa chọn quen thuộc, hình bền vì nằm trong lòng khối.
Món muốn là đá tự nhiên. Nếu bạn muốn chính thạch anh chứ không phải thủy tinh, hãy chọn món được ghi rõ là thạch anh tự nhiên và hỏi về cách kiểm định. Muốn so mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Pha lê K9 có phải là pha lê thật không?
K9 là thủy tinh quang học không chì, rất trong và đồng đều. Nếu hiểu “pha lê thật” là pha lê chì theo chuẩn châu Âu thì K9 không phải. Nếu hiểu pha lê là thủy tinh trong suốt chất lượng cao để làm đồ trang trí thì K9 hoàn toàn đúng nghĩa đó.
Pha lê chì có độc khi bày trong nhà không?
Vật phẩm pha lê chì bày trang trí không gây nguy hiểm, vì chì nằm cố định trong cấu trúc thủy tinh. Lưu ý chỉ đặt ra với đồ đựng đồ uống có tính axit để lâu ngày. Khi lau, rửa tay sau đó là thói quen tốt như với mọi đồ vật.
Làm sao biết quả cầu là pha lê hay thạch anh?
Thủy tinh thường quá trong, có thể có bọt khí tròn, ấm lên nhanh trong tay. Thạch anh tự nhiên mát lâu hơn, thường có vệt mây, khe rạn hay tạp chất. Phân biệt chắc chắn cần dụng cụ như kính phân cực hoặc giám định, nhất là với quả cầu đắt tiền.
Vì sao quả cầu pha lê treo cửa sổ tạo cầu vồng?
Thủy tinh bẻ cong các màu ánh sáng khác nhau với mức hơi khác nhau, gọi là tán sắc. Khi ánh nắng đi qua các mặt giác được mài chuẩn, các màu tách ra và in thành đốm cầu vồng trên tường. Pha lê có chiết suất và độ tán sắc cao cho hiệu ứng rõ hơn.
Khối pha lê khắc laser bị trầy có đánh bóng được không?
Vết trầy rất nhẹ có thể đánh bằng kem đánh bóng chuyên dụng cho kính. Vết xước sâu cần mài lại bề mặt, việc này nên nhờ thợ kính. Hình khắc bên trong không bị ảnh hưởng vì nằm sâu trong lòng khối.
Thủy tinh ngả xanh có phải là hàng kém không?
Màu xanh nhạt ở cạnh dày là do một lượng nhỏ sắt trong cát, thường thấy ở thủy tinh soda thông thường. Đây không phải lỗi, chỉ là đặc điểm của loại thủy tinh giá mềm. Nếu bạn muốn món trong vắt tuyệt đối, hãy chọn K9 hoặc pha lê chì.