Thiềm thừ đồng xỉn màu là do bề mặt đồng phản ứng với không khí ẩm, mồ hôi tay và bụi; gỉ xanh thường nổi trước ở chân các nốt sần trên lưng, nơi bụi và hơi ẩm đọng lại lâu nhất. Phần lớn trường hợp làm sạch được tại nhà bằng nước ấm, xà phòng trung tính, cọ mềm và khăn khô, miễn là bạn biết tượng đang có lớp mặt gì để không lau mất nó.
Thiềm thừ khó lau hơn nhiều tượng đồng khác vì lưng cóc có hàng chục, có khi hàng trăm nốt tròn sát nhau. Khăn chỉ chạm được đỉnh nốt; kẽ giữa các nốt là chỗ cần cọ và cần kiên nhẫn. Bài này đi từ cách đọc loại vết bẩn, chọn dụng cụ, quy trình từng bước, tới những thứ không nên dùng và khi nào thì nên để thợ làm.
Vì sao lưng sần xỉn trước bụng và đế
Bụng và đế thiềm thừ hầu như không ai chạm vào, lại nằm sát mặt kệ nên ít đón bụi rơi. Lưng thì ngược lại: là mặt hứng bụi từ trên xuống, là chỗ tay người hay xoa vì nhiều nhà có thói quen xoa lưng cóc cho vui, và là chỗ nhiều kẽ nhỏ giữ bụi. Bụi trong nhà ở thành phố có muối, dầu mỡ từ bếp, khói hương; khi gặp hơi ẩm, lớp bụi ấy thành một màng mỏng bám vào đồng và đẩy nhanh phản ứng xỉn.
Mồ hôi tay có muối và axit nhẹ. Những vệt sẫm hình ngón tay trên lưng cóc sau vài tuần là dấu vết của việc xoa tượng bằng tay không. Đây không phải chuyện lớn, chỉ cần biết để giải thích vì sao lưng loang lổ mà bụng vẫn đều màu.
Khí hậu cũng góp phần. Nồm ẩm cuối đông ở miền Bắc, mùa mưa dài ở miền Nam, hơi muối ở các thành phố ven biển đều khiến đồng xỉn nhanh hơn. Một con thiềm thừ đặt gần cửa sổ hướng biển ở Khánh Hoà sẽ đổi màu khác hẳn con đặt trong phòng máy lạnh ở Hà Nội.
Đọc loại vết trước khi ra tay
Sẫm màu đều, nâu hoặc nâu đen. Đây là lớp oxy hoá tự nhiên, khô, bám chặt, không lan. Nhiều người thích giữ vì trông có tuổi. Không cần xử lý nếu bạn thấy đẹp.
Đốm xanh nhỏ, khô, bám ở chân nốt. Là các hợp chất đồng hình thành ở chỗ ẩm đọng. Lau được bằng nước xà phòng và cọ mềm, sau đó lau khô kỹ.
Vệt xanh nhạt dạng bột, sờ thấy ẩm, lan rộng dần. Đây là dạng gỉ cần để ý hơn, thường liên quan đến muối clorua thấm vào bề mặt. Lau sạch bột chưa đủ, nó có thể quay lại. Nếu tượng có giá trị, nên hỏi thợ phục chế đồ đồng.
Vệt trắng đục, mờ như sương. Thường gặp trên tượng phủ sơn bóng, do lớp sơn bị ẩm hoặc bị hoá chất tẩy rửa làm đục. Không phải gỉ kim loại; xem phần lớp mặt bên dưới.
Đốm xám bạc lộ ra ở đỉnh nốt. Không phải bẩn mà là lõi hợp kim kẽm lộ ra khi lớp màu bị mòn. Không lau sạch được; chỉ có thể sơn dặm hoặc chấp nhận.
Dụng cụ nên chuẩn bị
Mọi thứ dưới đây đều có sẵn hoặc dễ mua, và không có món nào làm hỏng bề mặt đồng nếu dùng đúng cách.
- Một chậu nước ấm vừa tay, vài giọt nước rửa bát loại trung tính, không chanh, không chất tẩy.
- Cọ lông mềm: bàn chải đánh răng lông siêu mềm, cọ vẽ lông tổng hợp đầu tròn cỡ nhỏ và cỡ vừa.
- Tăm tre hoặc que gỗ nhỏ cuốn bông, để đi vào kẽ nốt và lòng miệng.
- Hai ba khăn cotton hoặc khăn sợi siêu mịn sạch: một khăn ẩm, một khăn khô, một khăn lau cuối.
- Máy sấy tóc để chế độ gió mát, giúp khô nhanh kẽ nốt.
- Găng tay vải hoặc găng nitrile mỏng, để không để lại dấu tay mới sau khi lau.
- Tuỳ chọn: sáp vi tinh thể dùng cho kim loại, loại người làm bảo tàng hay dùng để phủ bảo vệ.
Trải khăn dày dưới tượng khi làm. Thiềm thừ đồng nặng, một lần trượt tay rơi xuống nền gạch là đủ làm mẻ đế hoặc gãy đồng tiền ở miệng.
Làm sạch lưng sần từng bước
Quy trình này dùng cho tượng đồng thật để mộc hoặc hun giả cổ. Với tượng mạ vàng hay phủ sơn bóng, xem bảng phía dưới trước.
- Quét bụi khô trước. Dùng cọ vẽ khô quét theo chiều từ đầu ra đuôi, đi vào từng kẽ nốt. Bụi khô gặp nước sẽ thành bùn đọng kẽ.
- Thử ở chỗ khuất. Nhúng cọ vào nước xà phòng, chải một vùng nhỏ dưới bụng, lau khô và xem lớp màu có bị phai không.
- Chải lưng từng vùng nhỏ. Chia lưng thành bốn phần, chải nhẹ vòng tròn quanh từng nốt, không ấn mạnh. Vết xanh khô sẽ mềm ra sau vài lượt.
- Đi kẽ sâu bằng tăm cuốn bông. Những kẽ cọ không vào được, xoay tăm cuốn bông thấm nước xà phòng.
- Tráng bằng khăn ẩm nước sạch. Không dội nước vào tượng, đặc biệt tượng rỗng lòng vì nước vào trong khó ra.
- Làm khô ngay. Thấm khăn khô, rồi sấy gió mát vào kẽ nốt và lòng miệng đến khi khô hẳn.
- Phủ bảo vệ nếu muốn. Lấy một lượng sáp rất nhỏ, xoa mỏng bằng khăn, để vài phút rồi đánh nhẹ bằng khăn sạch.
Toàn bộ quy trình với một con cỡ quầy mất khoảng nửa giờ. Làm vài tháng một lần là đủ cho tượng trong nhà; giữa các lần chỉ cần quét bụi khô.
Làm sạch theo từng lớp mặt
Cùng là thiềm thừ đồng nhưng lớp mặt quyết định bạn được làm đến đâu.
| Lớp mặt | Được làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Đồng mộc đánh bóng | Nước xà phòng, cọ mềm; có thể đánh bóng lại bằng kem đánh đồng chuyên dụng | Giấy nhám, búi sắt |
| Hun giả cổ | Nước xà phòng nhẹ, cọ mềm; phủ sáp | Kem đánh bóng, chanh, giấm: sẽ lột lớp hun thành mảng sáng |
| Mạ vàng | Khăn mềm hơi ẩm, lau khô ngay | Kem đánh bóng có hạt mài, cọ cứng |
| Phủ sơn bóng trong | Khăn ẩm, nước xà phòng loãng | Cồn, xăng thơm, chất tẩy có amoniac làm đục sơn |
| Hợp kim kẽm phủ màu | Khăn khô hoặc hơi ẩm, cọ rất mềm | Ngâm nước, chà mạnh làm bong màu |
Nếu không biết tượng có lớp mặt gì, hãy làm như với lớp hun: nhẹ nhất, ít hoá chất nhất. Lau nhẹ mà chưa sạch thì có thể làm thêm; lau mạnh mất lớp màu thì không lấy lại được.
Cách đoán nhanh lớp mặt: soi nghiêng dưới đèn. Đồng mộc phản chiếu ánh kim sắc; lớp sơn bóng cho ánh hơi nhựa, đều như phủ kính; lớp hun cho ánh trầm, đỉnh nốt sáng hơn chân nốt; lớp mạ vàng cho màu vàng đều, không đổi tông khi xoay.
Lòng miệng, ba chân và đáy: những chỗ hay bị bỏ quên
Sau khi lưng đã sạch, nhiều người đặt tượng lại ngay và quên ba chỗ còn lại. Lòng miệng là hốc hở hướng lên, bụi và cả xác côn trùng nhỏ có thể rơi vào. Dùng tăm cuốn bông xoay quanh lòng miệng, nếu đồng tiền rời thì tháo ra trước. Đừng dùng que kim loại cạy, vì vết xước ở môi tượng nằm ngay chỗ người xem nhìn thấy đầu tiên.
Ba chân là chỗ tiếp xúc với mặt kệ. Nếu kệ từng bị ướt, nước đọng dưới chân lâu ngày làm chân cóc lên vệt xanh và để lại vòng ố trên mặt gỗ. Lau chân, lau luôn mặt kệ chỗ đặt, và cân nhắc lót ba miếng nỉ nhỏ dưới chân nếu tượng không có đế.
Đáy tượng rỗng lòng thường có lớp nỉ dán. Nỉ hút ẩm và giữ bụi; khi nỉ đã bạc, ố hoặc bong mép, bóc ra, lau sạch lòng đáy, để khô hẳn rồi dán nỉ mới bằng keo dán vải. Đây cũng là lúc tốt để xem bên trong tượng có vết gỉ từ trong ra hay không.
Chanh, giấm, muối, kem đánh răng: vì sao nên tránh
Trên mạng có nhiều mẹo đánh đồng bằng chanh muối, giấm, me, kem đánh răng. Những mẹo này có thật sự làm đồng sáng lên, vì axit hoà tan lớp oxy hoá và hạt mài trong kem đánh răng mài đi bề mặt. Vấn đề là chúng không phân biệt được lớp xỉn với lớp hun mà xưởng cố ý tạo ra, nên sau một lần chà, lưng cóc thành loang lổ sáng tối.
Muối còn để lại dư lượng clorua trong kẽ nốt nếu tráng không sạch, chính là thứ thúc đẩy dạng gỉ xanh dạng bột. Axit từ chanh, giấm nếu không trung hoà và rửa kỹ sẽ tiếp tục ăn bề mặt sau khi bạn đã cất khăn. Kem đánh răng để lại vệt trắng trong kẽ, khó lấy ra hơn cả bụi ban đầu.
Nếu muốn đồng mộc sáng như mới, dùng kem đánh đồng bán sẵn, làm theo hướng dẫn trên bao bì, thử chỗ khuất trước, và chấp nhận rằng sau khi đánh, tượng sẽ lại sẫm dần theo thời gian.
Giữ lưng sần sạch lâu và khi nào nên gửi thợ
Cách giữ đơn giản nhất là hạn chế xoa tay trần lên lưng cóc, quét bụi khô mỗi tuần, và tránh đặt sát bếp, sát bát hương đang cháy hay ngay dưới cửa sổ hắt mưa. Một lớp sáp vi tinh thể mỏng giúp bụi khó bám và làm chậm xỉn; phủ lại sau mỗi lần làm sạch kỹ.
Gửi thợ đồng mỹ nghệ khi gặp gỉ xanh dạng bột lan rộng, khi lớp hun đã loang mà bạn muốn hun lại đều màu, khi tượng có mối hàn nứt, hoặc khi đó là món có giá trị kỷ niệm mà bạn không muốn liều. Thợ có thể tẩy gỉ, hun lại và phủ bảo vệ theo đúng lớp mặt ban đầu.
Về quan niệm, có gia đình làm sạch thiềm thừ vào dịp cuối năm, trước Tết, như một phần dọn nhà. Có nhà lau xong thì thắp nén hương. Đó là nếp riêng mỗi nhà; về kỹ thuật, điều cần nhớ chỉ là tượng phải khô hẳn trước khi đặt lại chỗ cũ.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ đồng lên gỉ xanh có độc không?
Gỉ đồng là hợp chất của đồng, không nên để trẻ nhỏ liếm hay nuốt, và nên rửa tay sau khi lau. Với tượng bày trong nhà, chạm tay rồi rửa tay là bình thường. Nếu trong nhà có trẻ hay cho đồ vào miệng, đặt tượng ở chỗ trẻ không với tới.
Có nên ngâm cả con thiềm thừ đồng vào nước xà phòng không?
Không nên, nhất là tượng đúc rỗng lòng hoặc có đế dán nỉ. Nước vào bên trong khó thoát ra, đọng lại gây gỉ từ trong và làm hỏng nỉ. Chải từng vùng bằng cọ thấm nước rồi lau khô ngay an toàn hơn nhiều.
Lớp hun giả cổ bị lau mất một mảng thì sửa thế nào?
Mảng nhỏ có thể để thời gian tự làm sẫm lại, tuy chậm và không hoàn toàn đều. Muốn nhanh và đều, mang tới thợ đồng để hun lại cục bộ hoặc toàn bộ. Tránh tự quét các loại hoá chất hun mua trên mạng khi chưa có kinh nghiệm.
Đánh bóng thiềm thừ cho sáng có làm mỏng tượng không?
Mỗi lần đánh bằng kem có hạt mài đều lấy đi một lớp rất mỏng. Thỉnh thoảng đánh thì không đáng kể, nhưng đánh thường xuyên sẽ làm mòn dần các nốt nhỏ, mắt và hoa văn. Phủ sáp sau khi đánh giúp giãn khoảng cách giữa các lần đánh.
Thiềm thừ đặt ngoài hiên có cần chăm khác không?
Có. Ngoài trời mưa nắng, đồng sẽ sẫm nhanh và dễ lên gỉ xanh. Nếu thích màu xanh tự nhiên, bạn có thể để vậy, chỉ cần quét lá và rêu. Nếu muốn giữ màu, đặt dưới mái che, kê đế cao khỏi chỗ nước đọng và phủ sáp thường xuyên hơn.
Lau thiềm thừ có cần chọn ngày không?
Không có quy định chung. Một số gia đình lau vật phẩm vào cuối năm hoặc ngày rằm theo nếp nhà; nhiều người lau khi thấy bụi. Về mặt bảo quản, chọn ngày khô ráo sẽ dễ làm khô tượng hơn ngày nồm ẩm.