Một con thiềm thừ được bán dưới tên "bằng đồng" có thể làm từ ba loại vật liệu khác hẳn nhau: đồng thau (đồng pha kẽm, màu vàng), đồng đỏ (hàm lượng đồng cao, màu hồng cam) hoặc hợp kim kẽm đúc rồi phủ một lớp màu đồng bên ngoài. Hai loại đầu là đồng thật, khác nhau ở màu và độ mềm; loại thứ ba nhẹ hơn rõ, lõi xám trắng, lớp màu bên ngoài mỏng và dễ bong ở chỗ hay chạm tay.
Với thiềm thừ, chuyện phân biệt có một thuận lợi riêng: lưng con cóc phủ đầy nốt sần, và đỉnh những nốt này là chỗ bị cọ xát nhiều nhất, nên lõi kim loại thường lộ ra ở đó trước bất cứ chỗ nào khác. Bài này đi qua từng loại vật liệu, các phép kiểm làm được tại nhà mà không làm hỏng tượng, và nên chọn loại nào cho chỗ đặt của bạn. Phần ý nghĩa cóc ba chân chỉ nhắc khi cần, vì đó là chuyện của quan niệm dân gian, còn chất liệu là chuyện cầm lên là kiểm được.
Ba loại vật liệu hay gặp dưới cái tên "thiềm thừ đồng"
Đồng thau là loại phổ biến nhất ở các làng đúc và xưởng mỹ nghệ. Đây là hợp kim đồng với kẽm, nóng chảy ở nhiệt độ vừa phải, chảy loãng, điền vào khuôn tốt nên giữ được chi tiết nhỏ như mắt lồi, ngón chân có màng, vân trên đồng tiền ngậm ở miệng. Màu mới đánh bóng là vàng sáng; người bán thường gọi là "đồng vàng".
Đồng đỏ là đồng có hàm lượng đồng rất cao. Màu tự nhiên hồng cam, để lâu ngả nâu đỏ. Kim loại này mềm hơn đồng thau, khó đúc hơn vì nhiệt độ nóng chảy cao hơn, nên thiềm thừ đồng đỏ ít mẫu hơn và hay được làm theo đơn đặt. Một số xưởng gò hoặc chạm thêm trên phôi đồng đỏ để làm rõ nốt sần trên lưng.
Hợp kim kẽm (thợ hay gọi là "kẽm đúc", "hợp kim") được đúc áp lực trong khuôn kim loại, ra hàng loạt nhanh và đều. Sau khi đúc, phôi được mạ hoặc sơn phủ màu đồng, màu vàng, có khi phủ thêm lớp giả cổ. Vật liệu này không có lỗi gì về an toàn khi để bày, nhưng không thể gọi là tượng đồng. Bạn cũng có thể gặp đồng thanh (đồng pha thiếc) ở một số tượng làm theo lối cổ; loại này màu nâu vàng trầm và cứng hơn đồng thau.
So sánh nhanh ba loại vật liệu
Bảng dưới gom những khác biệt kiểm được bằng mắt và tay. Tỉ trọng là giá trị tham khảo của vật liệu đặc; tượng đúc rỗng lòng sẽ nhẹ hơn tính toán.
| Tiêu chí | Đồng thau | Đồng đỏ | Hợp kim kẽm phủ màu |
|---|---|---|---|
| Màu lõi khi mài lộ | Vàng | Hồng cam | Xám bạc, trắng xỉn |
| Tỉ trọng tham khảo | Khoảng 8,4 – 8,7 g/cm³ | Khoảng 8,9 g/cm³ | Khoảng 6,6 – 7 g/cm³ |
| Cảm giác khi cầm | Nặng, chắc tay | Nặng, hơi mềm khi gõ | Nhẹ hơn rõ so với cỡ tượng |
| Tiếng khi gõ nhẹ bằng móng | Ngân, trong | Trầm, ngắn | Đục, tắt nhanh |
| Bề mặt sau vài năm | Sẫm dần, có thể lên đốm xanh | Nâu đỏ rồi nâu sẫm | Lớp màu bong, lộ đốm trắng xám |
| Chi tiết nhỏ | Sắc nếu khuôn tốt | Mềm nét hơn, hay chạm thêm | Đều, sắc nhưng giống hệt nhau giữa các con |
Đừng dựa vào một dòng duy nhất. Tiếng gõ phụ thuộc độ dày thành tượng; cảm giác nặng phụ thuộc đúc đặc hay rỗng. Khi ba bốn dấu hiệu cùng chỉ về một phía thì kết luận mới đáng tin.
Lưng sần và đáy tượng: hai chỗ "khai" thật chất liệu
Thiềm thừ được tạc với lưng đầy nốt tròn, mô phỏng da cóc. Khi lau bụi hằng ngày, khăn và ngón tay luôn chạm vào đỉnh nốt trước, nên sau một thời gian đỉnh nốt sáng lên, còn chân nốt vẫn sẫm. Với đồng thật, phần sáng ấy cùng tông với màu kim loại: vàng ở đồng thau, hồng ở đồng đỏ. Với hợp kim kẽm phủ màu, đỉnh nốt bị mòn sẽ lộ những chấm xám bạc, nhìn kỹ dưới đèn là thấy ngay.
Đáy tượng là chỗ thứ hai. Tượng đồng đúc theo lối khuôn cát hoặc khuôn sáp thường để lòng đáy rỗng, thành trong sần, có vết xỉ hoặc vết dũa chỗ cuống rót. Màu kim loại trong lòng đáy ít được xử lý nên gần với màu thật. Tượng hợp kim kẽm đúc áp lực có lòng đáy nhẵn, đều, đôi khi dán nỉ kín để che lõi. Thấy đáy dán nỉ thì bạn có quyền hỏi người bán ảnh lòng đáy trước khi dán, hoặc một góc nỉ được bóc ra.
Một chỗ nữa ít người để ý là đồng tiền ở miệng cóc. Nếu đồng tiền là chi tiết rời, nó thường làm cùng chất liệu với thân; lật mặt sau đồng tiền, chỗ ít được đánh bóng, có khi thấy màu lõi rõ hơn mặt trước.
Kiểm tại nhà mà không làm hỏng tượng
Những bước dưới đây không cần dụng cụ chuyên môn và không để lại vết trên tượng. Làm theo thứ tự, dừng khi các dấu hiệu đã đủ rõ.
- Ước lượng thể tích và cân. Đo dài, rộng, cao rồi cân bằng cân nhà bếp. Một con thiềm thừ dài chừng mười hai phân đúc đồng đặc thường nặng hơn hẳn con cùng cỡ đúc kẽm; nếu tượng nhẹ bất thường, hỏi người bán đúc rỗng hay đúc đặc.
- Soi đỉnh nốt sần dưới đèn trắng. Dùng đèn pin điện thoại chiếu xiên, tìm chấm khác màu ở những nốt cao nhất trên lưng và trên đầu.
- Xem lòng đáy. Tìm vết cuống rót, vết dũa, màu kim loại bên trong. Lòng đáy nhẵn bóng, đều tăm tắp thường là đúc khuôn kim loại.
- Thử nam châm. Đồng thau, đồng đỏ và kẽm đều không hút nam châm. Nếu nam châm dính, bên trong có lõi sắt hoặc vít thép; không hẳn là xấu nhưng không còn là đồng nguyên khối.
- Gõ nhẹ bằng móng tay hoặc đồng xu. Nghe độ ngân, nhưng chỉ dùng để củng cố các dấu hiệu khác.
- Hỏi chứng từ của xưởng. Món đặt làm từ xưởng đúc đồng thường có ghi chất liệu, trọng lượng trên phiếu; người bán uy tín không ngại ghi rõ.
Đừng cạo, giũa hay nhỏ axit lên tượng để thử. Những cách ấy để lại vết vĩnh viễn và chỉ cho kết quả đúng ở đúng chỗ bị cạo. Nếu món có giá trị lớn và bạn cần chắc chắn, phân tích thành phần kim loại bằng máy huỳnh quang tia X ở cơ sở kiểm định là cách không phá huỷ.
Lớp mặt bên ngoài không nói lên lõi bên trong
Hun giả cổ. Tượng được nhúng hoặc quét hoá chất cho sẫm, rồi lau nổi đỉnh nốt. Lớp hun đẹp trên đồng thật, nhưng cũng có thể được làm trên kẽm bằng sơn màu nâu. Vì thế "trông cổ" không phải bằng chứng là đồng.
Đánh bóng để mộc. Lộ thẳng màu kim loại, dễ nhận chất liệu nhất. Bù lại, bề mặt sẽ sẫm và có thể lên đốm sau vài tháng nếu không phủ lớp bảo vệ.
Mạ vàng hoặc phủ màu vàng. Lớp mạ có thể nằm trên đồng hay trên kẽm. Muốn biết lõi, quay lại các bước xem đáy và cân. Mạ vàng thật trên đồng khi mòn lộ màu vàng đậm hơn hoặc hồng; trên kẽm khi mòn lộ xám.
Phủ sơn bóng trong suốt. Nhiều xưởng quét lớp sơn bóng để giữ màu đồng mới. Lớp này làm bề mặt hơi nhựa khi sờ, chậm xỉn, nhưng khi trầy sẽ xỉn loang theo vết.
Sơn nhũ đồng. Gặp nhiều ở tượng bột đá hoặc resin giả đồng. Cầm lên thấy nhẹ, gõ nghe đục như nhựa; đây là nhóm vật phẩm khác, không nằm trong khái niệm thiềm thừ đồng.
Chọn loại nào cho chỗ đặt của bạn
Nếu bạn muốn một con thiềm thừ để lâu dài trên kệ phòng khách, chịu được việc lau chùi và có thể đánh bóng lại sau nhiều năm, đồng thau đúc đặc hoặc đúc dày là lựa chọn bền nhất. Kim loại đủ cứng để không móp khi lỡ va, màu dễ phục hồi, và một món như vậy có thể để lại cho con cháu.
Đồng đỏ hợp với người thích màu ấm, chấp nhận để màu tự sẫm theo thời gian như một phần vẻ đẹp. Vì mềm hơn, đồng đỏ không hợp những chỗ hay xê dịch, hay bị trẻ nhỏ cầm nghịch. Hợp kim kẽm phủ màu hợp với ngân sách vừa phải, đặt ở chỗ khô, ít chạm tay, hoặc mua làm quà trưng bày ngắn hạn; điều duy nhất cần là người bán gọi đúng tên vật liệu.
Theo quan niệm phổ biến, thiềm thừ được đặt thấp, quay đầu vào trong nhà hoặc vào phía quầy. Quan niệm ấy áp dụng cho mọi chất liệu, nên chất liệu nên được chọn theo độ bền và tiền bạc của bạn chứ không theo lời quảng cáo rằng đồng "hợp" hơn loại khác.
Tượng đúc một khối hay ghép nhiều phần
Thiềm thừ cỡ nhỏ, dài dưới mười lăm phân, thường được đúc một lần cả thân lẫn chân. Từ cỡ quầy trở lên, nhiều xưởng tách khuôn: thân một phần, đế tiền hoặc đế bát quái một phần, đồng tiền một phần, rồi hàn hoặc bắt vít lại với nhau. Cách làm này không có gì sai; nó giúp thợ đúc được chi tiết sâu ở dưới bụng và trong miệng mà khuôn liền không làm nổi.
Điều bạn cần xem là mối ghép có chắc và có được làm gọn không. Lật tượng lên, tìm đường nối giữa chân và đế: mối hàn tốt chạy đều, đã được dũa và đánh màu lại; mối hàn ẩu lồi cục, có lỗ rỗ, đôi khi chỉ được trét keo rồi sơn phủ. Với tượng bắt vít, vít nên bằng đồng hoặc inox, vì vít sắt sau vài năm sẽ gỉ và để vệt nâu chảy ra lòng đáy.
Nếu tượng có đế rời, hãy nhấc thân lên khỏi đế để xem mặt tiếp xúc. Mặt này nên phẳng, có nỉ lót hoặc chốt định vị để thân không trượt khi ai đó chạm vào. Thân đồng nặng trượt khỏi đế là cách nhanh nhất làm mẻ mép đế và trầy mặt bàn.
Câu nên gửi người bán trước khi chốt
Người bán thật lòng sẽ trả lời được hết những câu dưới đây, kèm ảnh chụp thật chứ không phải ảnh mẫu.
- Lõi tượng là đồng thau, đồng đỏ hay hợp kim kẽm? Nếu là hợp kim, lớp ngoài là mạ hay sơn?
- Tượng đúc đặc hay rỗng lòng? Trọng lượng thật khi cân là bao nhiêu gam?
- Có thể chụp lòng đáy chưa dán nỉ và đỉnh nốt lưng dưới đèn trắng không?
- Đồng tiền ở miệng là chi tiết rời hay đúc liền với thân?
- Lớp mặt là hun, đánh bóng mộc, mạ hay phủ sơn bóng? Nên lau bằng gì để không hỏng lớp này?
- Nếu nhận hàng thấy chất liệu khác mô tả thì đổi trả thế nào?
Đọc kỹ dòng chất liệu trong mô tả; chữ "đồng" đứng một mình chưa đủ. Khi so nhiều mẫu, bạn nên xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để đặt các thông số cạnh nhau mà so.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ hợp kim kẽm mạ đồng có kém ý nghĩa hơn thiềm thừ đồng thật không?
Theo quan niệm dân gian, ý nghĩa của thiềm thừ nằm ở hình tượng cóc ba chân ngậm tiền, không gắn với một kim loại nào. Khác biệt giữa hai loại là độ bền, khả năng phục hồi bề mặt và giá trị vật liệu. Điều quan trọng là người bán gọi đúng tên để bạn trả đúng tiền cho thứ mình nhận.
Thiềm thừ đồng có bị nam châm hút không?
Không. Đồng thau, đồng đỏ và hợp kim kẽm đều không bị nam châm hút. Vì thế phép thử nam châm không phân biệt được đồng với kẽm, nó chỉ phát hiện lõi sắt, vít thép hay đế sắt bên trong. Muốn phân biệt đồng với kẽm, hãy dựa vào sức nặng, màu ở chỗ mòn và lòng đáy.
Đồng vàng có phải là đồng pha vàng không?
Không. Trong nghề đúc mỹ nghệ, đồng vàng là cách gọi đồng thau, tức hợp kim đồng với kẽm, vì màu của nó vàng. Trong đó không có kim loại vàng. Tượng có vàng thật sẽ được ghi rõ là mạ vàng, dát vàng hay vàng lá, kèm độ tuổi vàng nếu là hàng nghiêm túc.
Tượng nặng tay có chắc là đồng không?
Chưa chắc. Một số tượng hợp kim kẽm được đổ thêm cát hoặc gắn đế sắt để tăng cảm giác nặng. Ngược lại, tượng đồng đúc rỗng mỏng có thể nhẹ hơn bạn nghĩ. Sức nặng chỉ là một manh mối; hãy kết hợp với màu ở đỉnh nốt sần, lòng đáy và câu trả lời của người bán.
Có nên tự cạo một vết nhỏ dưới đáy để xem lõi không?
Không nên với món bạn chưa mua, vì đó là làm hỏng hàng của người khác. Với món đã mua, một vết cạo nhỏ ở đáy có thể cho thấy màu lõi, nhưng sẽ phá lớp mặt và dễ thành chỗ bắt đầu gỉ. Xem lòng đáy, soi đỉnh nốt và hỏi chứng từ là đủ cho phần lớn trường hợp.
Thiềm thừ đồng thanh khác đồng thau thế nào?
Đồng thanh là đồng pha thiếc, màu nâu vàng trầm hơn, cứng và giòn hơn đồng thau. Nó gặp nhiều ở đồ làm theo lối cổ và đồ đúc mỹ thuật. Với người mua để bày trong nhà, khác biệt chủ yếu ở màu sắc và cách màu biến đổi theo thời gian; cả hai đều là đồng thật.