Đồng tiền ở miệng thiềm thừ bằng đồng có hai kiểu: đúc liền với hàm, không tháo được; hoặc là một đồng xu rời đặt hay gài vào khe miệng, có khi xâu thêm sợi dây đỏ. Kiểu đúc liền chắc chắn, không lo rơi mất; kiểu rời cho phép lau kỹ và thay tiền, nhưng dễ rơi khi di chuyển tượng hoặc khi trẻ nhỏ nghịch.
Đồng tiền là chi tiết nhỏ nhất nhưng hay khiến người mua băn khoăn nhất: nên chọn kiểu nào, đặt tiền quay mặt nào ra ngoài, tiền rơi mất có sao không, thay bằng tiền gì. Bài này trả lời các câu ấy theo hướng thực tế, phần nào là quan niệm dân gian thì ghi rõ là quan niệm, để bạn tự quyết theo nếp nhà mình.
Vì sao thiềm thừ lại ngậm một đồng tiền
Hình tượng cóc ba chân ngậm tiền gắn với giai thoại dân gian Trung Hoa về Lưu Hải dùng chuỗi tiền nhử con cóc vàng. Câu chuyện có nhiều dị bản, được kể lại trong tranh, tượng và đồ thủ công, rồi theo thương nhân và thợ thủ công vào Việt Nam. Trong cách hiểu phổ biến, đồng tiền ở miệng là hình ảnh của tiền bạc được mang về, nên nhiều nhà bày thiềm thừ ở chỗ gắn với buôn bán, thu chi.
Đồng tiền trên tượng thường mô phỏng tiền xu tròn lỗ vuông thời phong kiến. Trên mặt tiền đúc nổi bốn chữ Hán, thường là niên hiệu một triều vua kèm hai chữ "thông bảo", hoặc chỉ là những nét trang trí giống chữ. Với tượng đúc hàng loạt, chữ trên đồng tiền thường mờ, không đọc được; điều này không ảnh hưởng gì đến vẻ đẹp của tượng, và bạn không cần lo về việc chữ đó là triều đại nào.
Cần nói rõ: đây là biểu tượng văn hoá. Một con cóc đồng ngậm tiền không làm thay đổi sổ sách của cửa hàng; giá trị của nó là món trang trí có tích, có nghĩa, nhắc người trong nhà về chuyện làm ăn chăm chỉ và chi tiêu có chừng mực.
Hai kiểu đồng tiền: so sánh để chọn
Cả hai kiểu đều phổ biến trên thiềm thừ đồng. Bảng dưới giúp bạn chọn theo cách dùng của gia đình.
| Tiêu chí | Đúc liền với hàm | Tiền rời gài vào miệng |
|---|---|---|
| Độ chắc chắn | Không rơi, không mất | Có thể rơi khi bê tượng, lau mạnh |
| Lau chùi | Khó lau kẽ giữa môi và mép tiền | Tháo ra lau riêng, lau được lòng miệng |
| Thay tiền | Không thay được | Thay được khi tiền xỉn, mất |
| Hợp với nhà có trẻ nhỏ | Hợp hơn, không có chi tiết nhỏ rời | Cần cất xa tầm tay trẻ vì nguy cơ hóc |
| Hợp với cửa hàng hay dời quầy | Hợp hơn | Cần tháo tiền trước khi vận chuyển |
| Cảm giác thẩm mỹ | Liền khối, gọn | Có độ sâu, tiền ánh khác thân tượng |
Nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, một đồng xu nhỏ rời là vật có thể gây hóc. Lựa chọn đúc liền, hoặc đặt tượng ở kệ cao trẻ không với tới, an toàn hơn mọi cân nhắc khác.
Tiền rời được giữ trong miệng bằng cách nào
Có ba cách giữ tiền rời hay gặp. Cách thứ nhất là khe miệng: hàm trên và hàm dưới để hở một rãnh vừa độ dày đồng xu, tiền cắm đứng vào rãnh và được giữ bằng ma sát. Cách này đẹp nhưng dễ lỏng dần nếu bạn tháo lắp nhiều lần. Cách thứ hai là lỗ xuyên: trong miệng có một chốt nhỏ, lỗ vuông của đồng tiền xỏ qua chốt. Tiền khó rơi hơn và có thể xoay.
Cách thứ ba là dây: đồng tiền xâu một sợi dây đỏ hay dây kim loại mảnh, đầu dây luồn qua miệng hoặc buộc vào hàm. Cách này gặp nhiều ở thiềm thừ cỡ lớn đặt quầy, vì nhìn từ xa thấy rõ đồng tiền và sợi dây tạo điểm màu. Dây vải sẽ bạc màu, bám bụi sau vài tháng; dây kim loại bền hơn nhưng có thể làm trầy mép tiền.
Khi mua, bạn nên thử lắp và tháo tiền một hai lần ngay tại chỗ hoặc yêu cầu người bán quay video thao tác. Tiền quá chặt dễ làm trầy lớp mặt quanh môi; quá lỏng thì chỉ một cái chạm cũng rơi. Một mẹo đơn giản để tăng ma sát là lót một mẩu nỉ mỏng cùng màu trong rãnh miệng, không cần dùng keo.
Quay mặt tiền nào ra ngoài: những cách nói đang lưu truyền
Mặt có chữ quay ra ngoài. Đây là cách bày phổ biến nhất trên ảnh sản phẩm và trong tranh dân gian, đơn giản vì mặt có chữ đẹp hơn mặt trơn. Người xem nhìn thấy đồng tiền "ngửa".
Mặt có chữ quay vào trong. Một số người bán hướng dẫn như vậy với lý giải rằng tiền "hướng về chủ". Lối giải thích này không có nguồn sách cụ thể, là cách nói truyền miệng trong giới buôn bán vật phẩm.
Đúc liền thì theo mặt đúc. Với tượng đúc liền, mặt nào ra ngoài đã do thợ quyết định từ khuôn; không cần bận tâm thêm.
Dây đỏ để hay bỏ. Sợi dây đỏ là phần trang trí theo thẩm mỹ màu đỏ – vàng quen thuộc trong đồ ngày Tết. Bỏ dây hay thay dây khác màu không phải là "phạm" điều gì.
Điều thực tế nên theo. Quay mặt nào thì cũng nên để đồng tiền nằm ngay ngắn, không chĩa mép sắc ra lối đi, và không để tiền chạm vào mặt bàn kính dễ gây xước.
Lỡ làm mất hoặc gãy đồng tiền: xử lý từng bước
Đồng tiền rời rơi mất là chuyện thường gặp nhất khi dọn nhà, lau tượng hay chuyển quầy. Không có lý do gì để lo lắng; đây là cách làm gọn gàng.
- Tìm kỹ quanh chỗ đặt. Đồng xu nhỏ hay lăn vào gầm tủ, khe kệ. Dùng đèn pin chiếu sát sàn sẽ thấy ánh kim.
- Đo đường kính và độ dày khe miệng. Dùng thước kẹp hoặc so với một đồng xu khác để biết cỡ cần thay.
- Chọn tiền thay cùng chất liệu. Đồng tiền đồng thau mới trên thân đồng thau sẽ hài hoà nhất; tiền xu phong thuỷ đúc mới có bán theo cỡ.
- Làm cho hai màu gần nhau. Tiền mới sáng hơn tượng cũ. Bạn có thể để tự sẫm theo thời gian, hoặc chấp nhận độ chênh như một dấu vết sử dụng.
- Không dán keo cứng vào miệng tượng. Keo hai thành phần bám chặt, sau này muốn lau hay thay sẽ phải cạy, dễ trầy môi tượng. Nếu cần cố định, dùng sáp dính đồ trưng bày loại tháo được.
- Với tiền đúc liền bị gãy. Mang tượng tới thợ hàn đồng mỹ nghệ; vết hàn bạc hoặc hàn đồng sau khi đánh lại màu khó nhận ra.
Theo quan niệm dân gian, có người xem việc tiền rơi là điềm không hay. Đó chỉ là một cách nghĩ; tiền rơi vì rãnh lỏng, vì tay va, và việc cần làm là lắp lại cho chắc.
Lau đồng tiền và lòng miệng mà không làm xước
Lòng miệng thiềm thừ là chỗ bụi đọng nhiều nhất trên tượng, vì nó hở, sâu và nằm ngang. Với tiền rời, bạn tháo tiền ra, dùng cọ lông mềm loại cọ vẽ hoặc bàn chải đánh răng cũ lông mềm quét sạch lòng miệng, rồi lau bằng khăn cotton hơi ẩm, cuối cùng lau khô ngay. Đồng tiền lau riêng bằng khăn mềm; nếu tiền lên đốm xanh, có thể lau bằng khăn hơi ẩm thấm chút nước rửa bát pha loãng rồi tráng sạch và lau khô.
Với tiền đúc liền, khe giữa mép tiền và môi tượng là chỗ khó. Cuốn một lớp khăn mỏng quanh đầu tăm tre, luồn nhẹ theo khe, đừng dùng kim loại nhọn vì sẽ để lại vết sáng trên lớp hun. Nếu tượng có lớp hun giả cổ, đừng chà tiền cho sáng bóng khi thân tượng vẫn sẫm; sự chênh lệch ấy trông như vết vá.
Sau khi lau, để tượng khô hẳn rồi mới lắp tiền trở lại. Hơi ẩm kẹt trong rãnh miệng là nguyên nhân hay gặp khiến quanh môi tượng lên vệt xanh trước những chỗ khác.
Chọn thiềm thừ theo kiểu đồng tiền khi mua
Nếu bạn mua tượng cho quầy thu ngân của cửa hàng, nơi tượng bị dịch chuyển khi lau quầy và có nhiều người qua lại, kiểu đúc liền hoặc kiểu xỏ chốt sẽ đỡ phiền nhất. Nếu mua để bày trên kệ phòng khách, ít chạm tới, kiểu tiền rời đặt khe miệng cho cảm giác tinh xảo hơn, và bạn có thể tháo tiền ra khi cất tượng vào hộp lúc dọn nhà.
Khi xem ảnh trên mạng, hãy phóng to vùng miệng: ranh giới giữa tiền và môi có liền mạch không, có khe sáng không. Ảnh nhìn chính diện thường không lộ được điều này; ảnh nghiêng ba phần tư mới cho thấy tiền có nằm trong rãnh hay dính liền. Nếu mô tả sản phẩm không ghi, đó là câu hỏi đầu tiên nên gửi người bán.
Kiểm tra thêm kích thước tiền so với đầu cóc. Tiền quá to làm mặt cóc mất cân đối, quá nhỏ thì nhìn từ xa không thấy. Ở tượng đẹp, đường kính tiền xấp xỉ bề ngang miệng hoặc nhỉnh hơn một chút.
Đồng tiền trên thiềm thừ dạng đeo: mặt dây, charm, hạt chủ
Ở trang sức, đồng tiền thu nhỏ còn vài milimét, nên gần như luôn được đúc liền với thân cóc. Lý do đơn giản: một chi tiết rời cỡ hạt đậu sẽ rơi mất ngay trong tuần đầu tiên đeo. Khi xem mặt dây thiềm thừ bằng bạc hoặc vàng, nhìn kỹ xem đồng tiền có được đúc rỗng lỗ vuông thật hay chỉ là một đĩa tròn khắc vạch; lỗ thủng thật cho cảm giác tinh hơn nhưng cũng là chỗ dễ mắc sợi vải, sợi tóc.
Một số mẫu charm cho vòng có đồng tiền xoay được quanh một trục nhỏ trong miệng cóc. Chi tiết xoay đẹp khi cầm ngắm, nhưng trục mảnh là điểm yếu: ấn mạnh hay va vào cạnh bàn có thể làm cong trục. Nếu bạn đeo hằng ngày khi làm việc nhiều bằng tay, mẫu đúc liền bền hơn.
Với đồng tiền mạ vàng trên thân bạc, phần mép tiền là chỗ chạm da và chạm vải nhiều nhất nên lớp mạ mòn ở đó trước. Mòn mép tiền lộ màu bạc là hao mòn tự nhiên, có thể mạ lại ở tiệm kim hoàn khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ không có đồng tiền ở miệng có phải là hàng lỗi không?
Không hẳn. Có mẫu thiềm thừ ngồi trên đống tiền hoặc trên thỏi nguyên bảo mà miệng ngậm hạt châu hay để trống, đó là thiết kế. Nếu mẫu vốn có tiền rời mà nhận hàng không thấy, đó là thiếu phụ kiện và bạn nên báo người bán ngay khi mở hộp, kèm ảnh.
Có thể thay đồng tiền bằng đồng xu đang lưu hành không?
Về kỹ thuật có thể nếu vừa khe miệng, nhưng tiền xu hiện hành thường không có lỗ vuông và màu khác tượng, nhìn lạc kiểu. Đồng xu lỗ vuông đúc mới bằng đồng thau là lựa chọn hài hoà hơn. Đây là chuyện thẩm mỹ, không có quy định nào bắt buộc.
Có cần đặt tiền vào miệng vào một ngày nhất định không?
Một số gia đình chọn ngày đẹp theo lịch để bày vật phẩm mới, cũng có nhà bày ngay khi mua về. Không có sách nào quy định riêng ngày lắp đồng tiền cho thiềm thừ. Bạn làm theo nếp nhà mình; điều quan trọng hơn là lắp chắc để tiền không rơi.
Đồng tiền trên thiềm thừ có phải tiền cổ thật không?
Gần như không. Tiền trên tượng mỹ nghệ là tiền đúc mới mô phỏng kiểu tiền cổ. Tiền cổ thật có giá trị sưu tầm và nguồn gốc cần xác minh, ít ai gắn vào tượng. Nếu người bán nói là tiền cổ, hãy hỏi nguồn gốc và cân nhắc kỹ trước khi trả thêm tiền vì điều đó.
Thiềm thừ ngậm tiền có nên đặt quay ra cửa không?
Theo quan niệm phổ biến, nhiều người đặt thiềm thừ quay đầu vào trong nhà hoặc vào phía quầy, với ý tiền đi vào. Cũng có người quay ra cửa ban ngày rồi xoay vào lúc tối. Đây là tập quán, không có chuẩn chung; bạn chọn cách nào thấy hợp và tiện cho việc lau dọn.
Dây đỏ xâu đồng tiền bạc màu thì có nên thay không?
Nên thay khi dây đã bạc, xơ hoặc bám bụi, đơn giản vì nhìn kém gọn. Dùng dây tơ hoặc dây dù nhỏ cùng màu, buộc nút gọn, cắt đầu thừa và hơ nhẹ cho khỏi tưa. Không có quy định nào về ngày thay hay màu dây bắt buộc.