Tháp Văn Xương là mô hình thu nhỏ của một ngọn tháp nhiều tầng, thường cao vài chục phân, đặt trên bàn học, bàn viết hay kệ sách như một biểu tượng của chữ nghĩa và sự học. Tên gọi lấy từ "Văn Xương", vốn là tên một nhóm sao trong thiên văn cổ Trung Hoa, về sau gắn với vị thần trông coi văn chương, khoa cử trong tín ngưỡng dân gian và Đạo giáo.
Người mua thường gặp món này trước mùa thi, nhưng ít ai biết vì sao một ngọn tháp lại được gọi theo tên sao, và hình dáng của nó lấy từ đâu. Hiểu phần gốc gác giúp bạn nhìn món vật phẩm đúng với vai trò của nó: một vật mang ý nghĩa văn hoá, có lịch sử riêng, chứ không phải món "làm thay" việc học. Bài này đi qua tên gọi, hình mẫu kiến trúc, cách người Việt tiếp nhận biểu tượng ấy và những kiểu tháp để bàn đang bán phổ biến.
Văn Xương: từ tên chòm sao đến vị thần của chữ nghĩa
Trong thiên văn cổ Trung Hoa, Văn Xương là tên một cụm sáu ngôi sao nằm gần chòm Bắc Đẩu. Người xưa đặt tên cho các cụm sao theo hình ảnh triều đình, và cụm này được coi là nơi giữ việc văn thư, tước lộc. Từ một tên gọi thiên văn, Văn Xương dần trở thành biểu tượng của chữ nghĩa trong văn hoá Hán.
Qua nhiều thế kỷ, hình tượng ấy được nhân cách hoá thành Văn Xương Đế Quân, vị thần được Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian thờ như đấng coi việc văn chương, thi cử. Các tài liệu phổ biến thường kể rằng hình tượng này hợp nhất từ tên sao và một vị thần địa phương vùng Tứ Xuyên; chi tiết lịch sử có nhiều cách thuật khác nhau, nên chỉ cần hiểu ở mức đó là đủ để nắm ý nghĩa vật phẩm.
Cũng nên phân biệt: trong môn tử vi, Văn Xương còn là tên một sao an theo giờ sinh. Cùng một chữ nhưng đó là hệ thống khác, không phải nguồn gốc trực tiếp của món tháp bày trên bàn. Khi người bán nói "tháp hợp sao Văn Xương của bạn", bạn có thể hiểu đó là cách nói tiếp thị nối hai thứ trùng tên. Món tháp mang ý nghĩa văn hoá chung về sự học, không cần gắn với lá số của ai.
Hình mẫu kiến trúc: tháp văn phong ở các thị trấn xưa
Hình dáng của tháp Văn Xương để bàn mô phỏng những ngọn tháp có thật. Theo các sách phong thủy Trung Hoa được dẫn phổ biến, nhiều làng, thị trấn xưa từng dựng một ngọn tháp nhiều tầng ở đầu nguồn nước hoặc trên gò cao, gọi là tháp văn phong hay tháp Văn Xương, với mong muốn địa phương có nhiều người đỗ đạt. Ngọn tháp vừa là điểm nhấn cảnh quan, vừa là lời nhắc về truyền thống hiếu học của vùng đất.
Những ngọn tháp này thường có mặt bằng lục giác hoặc bát giác, mái cong chồng lên nhau, thân thu nhỏ dần lên đỉnh và kết thúc bằng một chóp nhọn hoặc bầu tròn. Kiểu dáng ấy được giữ lại gần như nguyên vẹn trên các tháp thu nhỏ: bạn sẽ thấy mái tầng cong, các ô cửa nhỏ trên thân, và chóp đỉnh như ngọn bút.
Hình ảnh "ngọn bút chĩa lên trời" là cách hiểu hay được nhắc khi giải thích vì sao tháp gắn với văn chương. Thân tháp thon dài giống cán bút lông dựng đứng, nên tháp được coi như một cây bút khổng lồ viết lên bầu trời. Đây là cách diễn giải biểu tượng, không phải điều ghi chép thành luật, nhưng giúp người xem dễ nhớ ý nghĩa của món đồ.
Người Việt tiếp nhận biểu tượng ấy thế nào
Ở Việt Nam, tín ngưỡng thờ Văn Xương đi cùng truyền thống khoa cử Nho học. Ví dụ quen thuộc nhất là đền Ngọc Sơn trên hồ Hoàn Kiếm ở Hà Nội, nơi thờ Văn Xương Đế Quân cùng một số vị khác. Trước cổng đền có Tháp Bút và Đài Nghiên do nhà nho Nguyễn Văn Siêu cho dựng khi tu sửa đền vào thế kỷ XIX. Tháp Bút không phải tháp Văn Xương theo kiểu tháp nhiều tầng mái cong, nhưng cho thấy hình ảnh ngọn bút bằng đá dựng đứng đã gắn với chữ nghĩa trong đời sống người Việt từ lâu.
Nhiều gia đình có nếp đưa con đi viếng Văn Miếu hay đền Ngọc Sơn trước kỳ thi, như một cách nhắc con về truyền thống hiếu học. Tháp Văn Xương để bàn có thể coi là phiên bản thu nhỏ của nếp ấy, mang vào phòng học ở nhà.
Trong mấy chục năm gần đây, khi vật phẩm phong thủy trở thành mặt hàng phổ biến, tháp Văn Xương được sản xuất nhiều từ đá, đồng, pha lê, gỗ và bột đá. Món đồ từ chỗ là biểu tượng của cả một vùng đất nay thành vật trang trí cá nhân, đặt cạnh hộp bút và chồng sách.
Các kiểu tháp Văn Xương để bàn thường gặp
Trên thị trường, tháp Văn Xương được làm theo vài kiểu dáng chính. Bảng dưới giúp bạn gọi đúng tên khi xem mẫu và hỏi người bán.
| Kiểu | Đặc điểm nhìn thấy | Chất liệu hay gặp | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|---|
| Tháp lục giác, bát giác mái cong | Mái từng tầng cong vểnh, thân có ô cửa | Đồng, bột đá, gỗ | Gần với kiến trúc tháp cổ nhất |
| Tháp khối tạc trơn | Các tầng là khối vuông hoặc tròn chồng lên, ít chi tiết | Thạch anh, ngọc, đá | Đơn giản, ít bám bụi hơn |
| Tháp ghép từng tầng | Mỗi tầng là một mảnh riêng, xâu qua trục giữa | Thạch anh, pha lê | Kiểm trục có chắc không |
| Tháp có đế và chóp kim loại | Thân đá, đế gỗ hoặc đồng, chóp mạ | Đá phối đồng | Hỏi cách gắn chóp |
| Tháp mini | Cao dưới mười phân, làm quà nhỏ | Bột đá, pha lê, đồng | Không hợp trẻ còn nhỏ vì dễ cầm nghịch |
Số tầng của tháp có nhiều loại, phổ biến là bảy hoặc chín tầng. Chuyện số tầng đáng được nói riêng vì cách đếm tầng trên mô tả sản phẩm hay gây nhầm lẫn.
Những chi tiết trên tháp và cách gọi tên
Khi xem một chiếc tháp Văn Xương, biết tên từng bộ phận giúp bạn mô tả đúng điều mình muốn hỏi, và nhận ra mẫu nào được làm kỹ. Những phần chính gồm:
- Đế tháp: khối hoặc tấm dưới cùng, có khi liền thân, có khi là đế gỗ, đế đồng kê rời. Đế quyết định tháp đứng vững hay chao.
- Thân tầng: phần tường của mỗi tầng, thường khắc ô cửa vòm hoặc ô cửa vuông. Ở tháp đồng và bột đá, ô cửa nổi rõ; ở tháp đá trơn, thân tầng chỉ là mặt phẳng.
- Mái tầng: lớp nhô ra phân cách hai tầng. Mái cong vểnh ở góc là dấu hiệu kiểu tháp mô phỏng kiến trúc cổ; mái phẳng là kiểu giản lược hiện đại.
- Chóp: phần đỉnh, có thể nhọn như mũi bút, tròn như bầu, hoặc gồm nhiều đốt nhỏ chồng lên. Chóp là chỗ dễ gãy nhất khi vận chuyển.
- Trục giữa: chỉ có ở tháp ghép, là thanh kim loại hoặc nhựa xuyên qua các tầng. Trục lỏng thì tháp xoay, nghiêng sau một thời gian.
- Hoạ tiết trang trí: chuông nhỏ treo góc mái, hoa văn mây, chữ khắc trên thân. Chữ khắc thường là chữ Hán; nếu muốn biết nghĩa, nên hỏi người bán hoặc người đọc được chữ Hán thay vì đoán.
Một chiếc tháp làm kỹ là chiếc mà các mái đều nhau, góc mái cùng độ vểnh, thân tầng thu nhỏ đều đặn từ dưới lên, và chóp thẳng trục với đế. Đặt tháp lên mặt phẳng, nhìn ngang từ bốn phía là thấy ngay độ cân đối.
Ý nghĩa theo quan niệm và giới hạn của nó
Biểu tượng của sự học từng bước. Tháp nhiều tầng, mỗi tầng một nấc, gợi hình ảnh việc học đi lên dần dần. Đây là ý nghĩa được nhắc nhiều nhất và cũng dễ chấp nhận nhất với người không theo phong thủy.
Lời nhắc về truyền thống gia đình. Với nhiều nhà, tháp đặt trên bàn con là một cách nói "nhà mình coi trọng việc học", giống như treo bức thư pháp chữ Nhẫn hay chữ Tâm.
Vật trang trí cho không gian làm việc trí óc. Người viết, giáo viên, người nghiên cứu chọn tháp vì dáng đẹp, hợp không khí phòng sách, hơn là vì niềm tin.
Giới hạn cần nói thẳng. Tháp không làm ai thông minh hơn, không giúp nhớ bài và không quyết định kết quả thi. Một góc học đủ sáng, lịch ôn đều và giấc ngủ đủ mới là những thứ tác động thật. Nhìn tháp như một biểu tượng thì món đồ có ích; nhìn nó như một lời bảo đảm thì dễ thành áp lực cho người học.
Nên hiểu gì trước khi chọn một chiếc tháp
Khi đã hiểu tháp Văn Xương là biểu tượng văn hoá, việc chọn mua trở nên nhẹ nhàng hơn. Bạn không cần chạy theo lời mời "tháp đúng chuẩn", "tháp đã làm lễ", mà có thể chọn theo những tiêu chí rất thực tế: dáng tháp có cân đối không, chất liệu có đúng như mô tả không, cỡ có hợp mặt bàn không, chóp và mái có an toàn với người dùng không.
Nếu bạn thích phần gốc gác, hãy chọn kiểu tháp mái cong lục giác hoặc bát giác, gần với hình mẫu tháp văn phong nhất. Nếu bạn ưu tiên sự gọn gàng, tháp khối trơn bằng đá hoặc ngọc sẽ ít bám bụi, dễ lau. Nếu mua cho trẻ, chất liệu nhẹ, không vỡ và chóp tù là điều cần đặt lên đầu.
Cuối cùng, một chiếc tháp đẹp nhất khi người dùng thấy gắn bó với nó. Có gia đình kể cho con nghe chuyện Tháp Bút bên hồ Hoàn Kiếm khi đặt tháp lên bàn; câu chuyện ấy làm món đồ có hồn hơn mọi lời quảng cáo. Khi cần so sánh các mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với những điều trên.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Văn Xương có phải đồ thờ không?
Không hẳn. Tháp Văn Xương để bàn chủ yếu là vật trang trí mang ý nghĩa biểu tượng về học vấn. Một số gia đình đặt cạnh bàn thờ hoặc trong đền miếu, nhưng phần lớn người mua đặt trên bàn học, bàn làm việc và lau chùi như đồ trang trí thông thường.
Văn Xương trong tháp và sao Văn Xương trong tử vi có liên quan không?
Cùng tên gọi nhưng thuộc hai hệ thống khác nhau. Tháp lấy tên từ chòm sao và vị thần coi việc văn chương trong tín ngưỡng, còn sao Văn Xương trong tử vi là một sao an theo giờ sinh. Chọn tháp không cần dựa vào lá số.
Tháp Bút ở đền Ngọc Sơn có phải tháp Văn Xương không?
Tháp Bút có hình ngọn bút đá dựng đứng, không phải tháp nhiều tầng mái cong như tháp Văn Xương. Tuy vậy, đền Ngọc Sơn thờ Văn Xương Đế Quân, và hình ảnh ngọn bút chĩa lên trời cùng chung tinh thần đề cao chữ nghĩa.
Người không theo phong thủy có nên đặt tháp Văn Xương không?
Hoàn toàn có thể nếu bạn thích dáng tháp. Nhiều người coi đây là món trang trí hợp phòng sách, giống một mô hình kiến trúc thu nhỏ. Ý nghĩa biểu tượng về sự học là phần cộng thêm, không bắt buộc phải tin.
Tháp Văn Xương có giúp con học giỏi hơn không?
Không có cơ sở nào cho thấy món vật phẩm làm thay đổi kết quả học tập. Tháp có thể là lời động viên, lời nhắc của gia đình. Thứ giúp con học tốt vẫn là thời gian học đều, cách học phù hợp, giấc ngủ và góc học đủ sáng, gọn gàng.
Mua tháp Văn Xương nên quan tâm điều gì đầu tiên?
Nên xem chất liệu thật là gì, chiều cao và trọng lượng cụ thể, đế có vững không, chóp có quá nhọn không. Sau đó mới tới kiểu dáng và số tầng. Những điều này ảnh hưởng trực tiếp tới việc dùng hằng ngày.