Tháp Văn Xương bằng đồng được chọn vì giữ được dáng mái cong, nét chạm sắc mà đá khó làm, lại không vỡ khi rơi; điều cần xem khi mua là loại đồng, tháp đúc liền một khối hay ghép từng tầng, và lớp hoàn thiện bên ngoài là đồng mộc, đồng hun hay lớp mạ. Ba yếu tố này quyết định tháp giữ được vẻ đẹp bao lâu và phải lau giữ ra sao.
Ở Việt Nam, nghề đúc đồng có truyền thống lâu đời tại những làng như Đại Bái hay Phước Kiều, bên cạnh hàng đúc công nghiệp nhập về. Tháp Văn Xương đồng trên thị trường vì thế có rất nhiều mức chất lượng. Bài này giúp bạn đọc mô tả, kiểm hàng và giữ một chiếc tháp đồng, từ chuyện đồng thau khác đồng đỏ thế nào cho tới cách lau bụi trong những khe mái hẹp.
Các loại đồng và lớp hoàn thiện thường gặp trên tháp
Chữ "đồng" trên mô tả có thể chỉ nhiều vật liệu khác nhau. Bảng dưới gom những tên gọi phổ biến kèm điều nên hỏi.
| Tên gọi | Bản chất | Màu nhìn thấy | Điều nên hỏi |
|---|---|---|---|
| Đồng vàng | Đồng thau, hợp kim đồng và kẽm | Vàng sáng khi mới | Có phủ lớp bóng chống xỉn không |
| Đồng đỏ | Đồng có hàm lượng rất cao | Hồng cam, sẫm dần theo thời gian | Đúc đặc hay rỗng, nặng bao nhiêu |
| Đồng thanh | Hợp kim đồng và thiếc | Nâu vàng trầm | Xuất xứ xưởng, thành phần |
| Đồng hun | Đồng đã làm sẫm màu bằng nhiệt hoặc hoá chất | Nâu, nâu đen, vệt sáng ở chỗ nổi | Có phủ bóng sau khi hun không |
| Đồng mạ vàng | Phôi đồng phủ lớp mạ màu vàng | Vàng rực, đều | Mạ điện hay phun màu, độ dày |
| Hợp kim mạ đồng | Kim loại khác phủ lớp màu đồng | Giống đồng nhưng nhẹ hoặc hút nam châm | Phôi là kim loại gì |
Một phép thử đơn giản: đồng và hợp kim đồng không bị nam châm hút. Nếu nam châm dính vào thân tháp, phôi bên trong là sắt hoặc thép được phủ màu, độ bền và giá trị khác hẳn tháp đồng.
Đúc liền một khối và ghép từng tầng khác nhau thế nào
Tháp đúc liền là tháp được đổ đồng vào một khuôn duy nhất, ra một khối từ đế tới chóp. Ưu điểm là không có mối nối, tháp chắc, không lỏng theo thời gian. Nhược điểm là các khe giữa mái tầng thường không sâu và sắc bằng tháp ghép, vì khuôn liền khó đổ đầy những chi tiết khuất.
Tháp ghép tầng gồm nhiều phần đúc riêng: đế, từng tầng hoặc từng cụm tầng, chóp, rồi lắp lại bằng trục ren ở giữa hoặc hàn, gắn keo. Cách làm này cho phép từng tầng có mái cong sâu, ô cửa rõ, chuông nhỏ treo ở góc mái. Đổi lại, các mối nối là chỗ cần kiểm: tháp có xoay khi vặn nhẹ không, có khe hở lệch giữa các tầng không.
Ngoài ra còn phân biệt đúc đặc và đúc rỗng. Tháp đúc đặc nặng tay, đáy kín; tháp đúc rỗng nhẹ hơn, lật đáy thấy lòng trống hoặc được bịt bằng tấm đáy. Đúc rỗng không có nghĩa là kém, vì tượng đồng lớn hầu như đều đúc rỗng để giảm trọng lượng và tránh co ngót khi nguội. Quan trọng là thành tháp đủ dày, gõ nhẹ không thấy rung mỏng như lon. Với tháp để bàn cỡ nhỏ, đúc đặc khá phổ biến vì lượng đồng không nhiều, còn từ khoảng ba mươi phân trở lên thì đúc rỗng là chuyện thường.
Kiểm một chiếc tháp đồng trước khi nhận
Khi được cầm tháp trên tay, bạn có thể kiểm nhanh theo thứ tự sau:
- Nhìn ngang tháp từ bốn phía trên mặt phẳng: chóp thẳng trục với đế, các tầng không nghiêng lệch.
- Nhìn kỹ góc mái và ô cửa ở các tầng trên cùng. Nét đúc tốt cho cạnh rõ, không có chỗ tù tròn bất thường hay lỗ rỗ lớn.
- Lật đáy tháp: đáy sạch, phẳng, đặt lên bàn không cập kênh. Đáy có lót nỉ là chi tiết tốt để không trầy mặt bàn.
- Với tháp ghép, cầm đế và vặn nhẹ phần thân: tháp không xoay, không kêu lạch cạch.
- Thử nam châm ở đáy hoặc chỗ khuất.
- Xem lớp màu ở chỗ cao nhất của mái, nơi tay hay chạm. Lớp mạ mỏng thường mòn ở đây trước, để lộ màu phôi khác bên dưới.
- Hỏi trọng lượng và chiều cao chính xác, ghi lại để so sánh với các mẫu khác.
Nếu mua online, xin video quay chậm quanh tháp và quay cận đáy, kèm ảnh đặt tháp lên cân. Những thứ này khó làm giả hơn ảnh chụp chỉnh màu.
Nét đúc thủ công và hàng đúc hàng loạt
Tháp đồng trên thị trường có thể đến từ xưởng thủ công làm theo đơn đặt nhỏ hoặc từ dây chuyền đúc hàng loạt. Hàng thủ công thường được nguội tay sau khi đúc: thợ dùng giũa, đục nhỏ để làm sắc lại cạnh mái, khắc thêm nét hoa văn, nên mỗi chiếc có chút khác biệt. Hàng loạt thì đều nhau, nét mềm hơn ở chỗ khuôn khó đổ, nhưng giá dễ chịu và sẵn nhiều cỡ.
Cách nhận biết khá trực quan. Nhìn các đường hoa văn trên thân tầng: nét khắc tay có độ sâu không hoàn toàn đều, đầu nét có vết dừng; nét đúc khuôn đều đặn, mép tròn. Nhìn góc mái: hàng được nguội kỹ có góc sắc gọn, hàng ít xử lý sau đúc có góc hơi tù, đôi khi còn bavia mỏng chưa mài hết.
Không có loại nào là "đúng" hay "sai". Nếu bạn mua tháp làm vật trang trí bàn học, hàng đúc hàng loạt chất lượng tốt hoàn toàn đủ dùng. Nếu bạn mua làm quà trang trọng hoặc để giữ lâu, nét nguội tay là chi tiết đáng trả thêm. Điều cần tránh chỉ là hàng loạt được giới thiệu như hàng thủ công.
Lau bụi và giữ màu theo từng lớp hoàn thiện
Bụi trong khe mái. Tháp đồng nhiều tầng mái cong là "bẫy bụi". Dùng cọ lông mềm loại nhỏ, như cọ vẽ màu nước hoặc cọ trang điểm, quét từng tầng từ trên xuống. Máy thổi bụi cầm tay loại nhỏ cũng giúp làm sạch các ô cửa sâu.
Đồng có phủ lớp bóng. Phần lớn tháp đồng vàng bán sẵn được phủ một lớp sơn bóng trong để chống xỉn. Với loại này chỉ lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, tuyệt đối không dùng kem đánh đồng vì kem sẽ làm mờ, bong lớp phủ, khiến đồng xỉn loang lổ.
Đồng mộc không phủ. Đồng để mộc sẽ sẫm màu dần, có người thích vẻ cũ ấy. Nếu muốn giữ sáng, có thể dùng kem đánh đồng chuyên dụng với lượng nhỏ, lau theo một chiều, rồi lau sạch cặn kem trong khe để không đọng vệt trắng.
Đồng hun. Màu nâu đen của đồng hun là lớp màu tạo ra có chủ ý. Đánh bóng sẽ làm lộ đồng sáng ở chỗ nổi, phá vẻ hun. Chỉ lau bụi, và nếu bề mặt khô xỉn, có thể thoa một lớp sáp mỏng chuyên cho kim loại rồi lau bóng nhẹ.
Đồng mạ vàng. Lớp mạ rất mỏng, kỵ ma sát mạnh và chất tẩy. Lau khô nhẹ tay, tránh cầm nắm vào chỗ mạ bằng tay ra mồ hôi.
Vết xanh. Đốm xanh thường xuất hiện khi tháp ở chỗ ẩm hoặc dính nước muối, mồ hôi lâu ngày. Lau khô và chuyển tháp sang chỗ thoáng. Vết xanh đã ăn sâu ở tháp quý nên mang tới thợ đồng xử lý thay vì tự cạo.
Đặt tháp đồng ở đâu cho hợp
Tháp đồng nặng hơn tháp đá cùng cỡ, vì đồng có tỉ trọng cao gấp ba lần thạch anh. Đặt trên bàn học, đế cần lót nỉ để không trầy mặt gỗ, và tháp nên ở góc trong cùng, không chỗ khuỷu tay hay quơ tới. Trên kệ sách, tháp đồng hợp với kệ gỗ chắc, đặt sâu vào trong.
Đồng là chất liệu hợp với không gian trưởng thành: phòng làm việc tại nhà, phòng sách, bàn giáo viên, văn phòng. Màu đồng hun nâu đi cùng gỗ tối màu rất hài hoà; đồng vàng sáng hợp với phòng tường trắng, bàn gỗ sáng. Với bàn học trẻ nhỏ, tháp đồng có ưu điểm không vỡ, nhưng cạnh mái và chóp kim loại có thể sắc; nên chọn mẫu chóp tròn, mái dày.
Về hướng đặt, một số trường phái phong thủy có cách tính riêng cho vị trí gọi là Văn Xương vị. Với một chiếc tháp đồng nặng, hãy ưu tiên chỗ vững chắc và tiện lau trước, sau đó mới tính tới hướng theo quan niệm nếu gia đình quan tâm. Một chiếc tháp đặt đúng hướng mà chênh vênh trên mép kệ thì không còn là món đồ dễ chịu nữa.
Nên tránh đặt tháp đồng ở nơi ẩm như sát cửa sổ hay mưa hắt, gần chậu cây tưới thường xuyên, hay trong phòng tắm. Hơi ẩm và hơi muối trong không khí ven biển làm đồng xỉn nhanh hơn; nhà ở các tỉnh ven biển như Khánh Hoà hay Quảng Ninh có thể cần lau khô tháp thường xuyên hơn.
Tháp đồng làm quà: những điều nên chuẩn bị
Tháp đồng là món quà được nhiều người chọn để tặng thầy cô, đồng nghiệp làm nghề chữ nghĩa, hay người mới nhận học vị. Món quà nặng tay, bền, có cảm giác trang trọng. Khi tặng, nên kèm một mẩu giấy ngắn hướng dẫn cách lau theo loại hoàn thiện, vì người nhận dễ vô tình dùng kem đánh đồng lên lớp phủ bóng.
Về đóng gói, tháp đồng ít lo vỡ nhưng chóp và chuông nhỏ ở góc mái dễ cong, gãy khi bị đè. Hộp nên có lót định hình, chóp được bọc riêng. Nếu tháp ghép tầng, kiểm trục trước khi gói để tháp không xoay lệch khi tới tay người nhận.
Một chiếc tháp đồng tốt có thể theo người dùng nhiều năm, thậm chí trở thành đồ để lại cho con cháu. Vì vậy, khi chọn, hãy ưu tiên nét đúc và độ vững hơn là lớp màu rực rỡ lúc mới. Nếu cần so sánh nhiều mẫu, hãy xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu với các tiêu chí kiểm ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Văn Xương đồng có bị xỉn không?
Đồng để mộc sẽ sẫm màu dần theo thời gian do tiếp xúc không khí. Tháp có lớp phủ bóng chống xỉn giữ màu lâu hơn, chỉ cần lau khô. Chỗ ẩm và hơi muối ven biển làm đồng xỉn nhanh hơn.
Có dùng kem đánh đồng cho tháp được không?
Chỉ dùng với đồng mộc không phủ. Tháp có lớp sơn bóng, đồng hun hay đồng mạ vàng đều không nên dùng kem đánh đồng, vì kem làm mờ lớp phủ, phá màu hun hoặc mòn lớp mạ.
Làm sao biết tháp là đồng thật hay kim loại mạ?
Thử nam châm ở đáy: đồng không bị hút. Xem chỗ mái cao hay bị chạm có lộ màu khác bên dưới không. Hỏi trọng lượng cụ thể và so với các mẫu cùng cỡ; hàng mạ trên phôi nhẹ thường nhẹ bất thường.
Tháp đồng đúc rỗng có kém hơn đúc đặc không?
Không nhất thiết. Nhiều đồ đồng mỹ nghệ được đúc rỗng để giảm trọng lượng và tránh co ngót. Điều cần xem là thành tháp đủ dày, gõ nhẹ không rung mỏng, đáy được bịt kín hoặc hoàn thiện gọn.
Tháp đồng ghép tầng bị xoay lệch thì làm sao?
Thường do trục ren ở giữa bị lỏng. Có thể lật đáy xem có ốc siết không và vặn chặt lại nhẹ tay. Nếu tháp ghép bằng keo đã bong, nên mang tới thợ đồng hoặc nơi bán để gắn lại cho thẳng trục.
Tháp đồng có hợp đặt bàn học trẻ nhỏ không?
Đồng không vỡ nên an toàn hơn đá, pha lê ở khía cạnh rơi vỡ, nhưng tháp đồng nặng và chóp kim loại có thể sắc. Nên chọn cỡ nhỏ, chóp tròn, đế rộng và đặt ở góc trong cùng của bàn.