Tháp Văn Xương "pha lê" bán phổ biến hiện nay phần lớn làm từ thuỷ tinh quang học gọi là K9, một loại thuỷ tinh trong, ít bọt, mài giác cho ánh sáng lấp lánh; đây không phải đá tự nhiên và không phải thạch anh. Tháp pha lê đẹp ở độ trong và độ sáng, nhưng mềm hơn đá, dễ mẻ cạnh, và cần được chọn, đặt, lau theo cách riêng.
Nhiều người chọn tháp pha lê vì nhìn sang, giá thường dễ chịu hơn tháp đá cùng cỡ, lại có nhiều màu và nhiều kiểu khắc. Cũng có người mua về mới thấy tháp "không giống đá" như mình tưởng. Bài này giải thích pha lê K9 là gì, khác pha lê chì và thạch anh ra sao, cách kiểm độ trong và độ mài, chuyện đế đèn LED, và cách giữ tháp pha lê sáng bóng.
Pha lê K9 là gì
Trong tiếng Việt, "pha lê" được dùng rộng cho mọi loại thuỷ tinh trong, sáng, được mài cắt đẹp. Trên thị trường vật phẩm, phần lớn tháp, quả cầu, khối khắc gọi là pha lê được làm từ thuỷ tinh mang mã K9. Đây là cách gọi xuất phát từ hệ mã thuỷ tinh quang học của Trung Quốc, tương đương nhóm thuỷ tinh borosilicate dùng làm thấu kính. Đặc điểm của nó là trong, ít bọt khí, ít ngả màu, mài bóng được bề mặt phẳng và sắc.
K9 không chứa chì như pha lê chì truyền thống. Pha lê chì là thuỷ tinh có pha một tỉ lệ lớn ôxít chì, thường từ khoảng hai mươi tư phần trăm trở lên theo cách phân loại phổ biến ở châu Âu; loại này nặng hơn, chiết suất cao nên lấp lánh hơn, khi gõ nhẹ có tiếng ngân. Tháp Văn Xương bằng pha lê chì hiếm gặp; nếu được giới thiệu như vậy, bạn nên hỏi rõ nguồn gốc.
Điểm cần nhớ là pha lê, dù K9 hay pha lê chì, đều là thuỷ tinh nhân tạo. Thạch anh trắng trong suốt thì là khoáng vật tự nhiên, cứng hơn, nặng hơn K9 một chút và hầu như luôn có tạp nhỏ bên trong. Gọi đúng tên giúp bạn đánh giá đúng giá trị: tháp pha lê là món trang trí đẹp, không phải đá quý.
Pha lê K9, pha lê chì và thạch anh trong: so sánh nhanh
Ba chất liệu trong suốt hay bị nhầm với nhau khi làm tháp. Bảng dưới gom những khác biệt có thể nhận ra bằng mắt và tay.
| Tiêu chí | Pha lê K9 | Pha lê chì | Thạch anh trong tự nhiên |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Thuỷ tinh quang học không chì | Thuỷ tinh pha ôxít chì | Khoáng vật silic điôxít |
| Độ trong | Rất trong, đều, gần như không tạp | Rất trong, ánh lấp lánh mạnh | Trong nhưng thường có bông, vết rạn, tạp |
| Độ cứng | Mềm hơn thạch anh, dễ trầy hơn | Mềm, dễ trầy | Khoảng 7 Mohs, khó trầy |
| Cầm tay | Ấm lên khá nhanh | Nặng tay hơn K9 | Mát lâu, chắc tay |
| Hình dáng hay gặp | Mài giác phẳng, cạnh sắc, khắc bên trong | Mài giác cầu kỳ | Tạc khối, mái đơn giản |
| Hàng đúc | Có thể đúc rồi mài lại | Thường mài cắt | Không đúc được |
Trên mô tả, chữ "crystal" trong tiếng Anh có thể chỉ cả pha lê lẫn tinh thể thạch anh, nên đừng dựa vào chữ này để kết luận. Hãy hỏi thẳng: đây là thuỷ tinh K9, pha lê chì hay thạch anh tự nhiên.
Kiểm độ trong và độ mài của tháp pha lê
Với tháp pha lê, chất lượng nằm ở độ trong của khối thuỷ tinh và độ sắc, phẳng của các mặt mài. Bạn có thể kiểm theo các bước sau:
- Đặt tháp trên tờ giấy trắng dưới ánh sáng ban ngày. Khối thuỷ tinh tốt không ngả xanh, ngả vàng; nhìn xuyên qua thấy nền trắng đều.
- Xoay tháp chậm, nhìn vào lòng khối tìm bọt khí, vệt mờ như sợi tóc hay vân xoáy. K9 tốt có rất ít hoặc không có những dấu hiệu này.
- Nhìn các mặt mài dưới ánh sáng xiên. Mặt mài tốt phẳng như gương, không gợn sóng; cạnh giao giữa hai mặt thẳng, sắc đều.
- Rà nhẹ đầu ngón tay theo cạnh mái và chóp để phát hiện vết mẻ nhỏ khó thấy bằng mắt.
- Với tháp khắc hình bên trong, nhìn hình khắc có rõ nét, đều điểm không, có vết nứt lan ra từ hình khắc không.
- Kiểm đáy tháp phẳng, mài nhẵn, không có vết dăm sắc có thể cào trầy mặt bàn.
Một chiếc tháp pha lê có ít bọt khí nhỏ không phải là hàng hỏng, nhất là ở mức giá phổ thông. Nhưng nếu người bán giới thiệu là hàng cao cấp, khối thuỷ tinh nên gần như hoàn toàn sạch.
Vì sao tháp pha lê dễ mẻ cạnh và cách tránh
Pha lê được ưa vì các cạnh mài sắc tạo ánh lấp lánh. Chính các cạnh ấy cũng là chỗ yếu nhất: thuỷ tinh mềm hơn thạch anh và giòn, một cú va nhẹ vào mép bàn, vào món đồ kim loại khác cũng đủ làm mẻ một mảnh nhỏ ở góc mái hay chóp. Vết mẻ trên pha lê bắt sáng rất rõ, nhìn từ xa đã thấy.
Để hạn chế, tháp pha lê nên đặt ở chỗ ít người qua lại, không sát mép bàn, không đặt chung khay với đồ kim loại hay đá cứng. Khi lau, cầm tháp bằng hai tay, một tay đỡ đế. Khi dọn bàn, nhấc tháp ra hẳn chỗ khác rồi mới lau mặt bàn, tránh đẩy kéo tháp trượt trên mặt gỗ.
Vết mẻ nhỏ có thể được các xưởng mài thuỷ tinh mài lại, nhưng sau khi mài thì tháp thấp hơn hoặc mất cân đối một chút. Với tháp pha lê giá phổ thông, việc mài lại thường không kinh tế bằng thay tháp mới. Vì vậy, cẩn thận ngay từ đầu là cách giữ tháp tốt nhất.
Với trẻ nhỏ, tháp pha lê không phải lựa chọn phù hợp. Pha lê vỡ tạo mảnh sắc, chóp nhọn và cạnh mài cũng có thể gây xước. Bàn học của học sinh tiểu học nên dùng chất liệu khác.
Tháp pha lê màu và tháp có hình khắc bên trong
Ngoài tháp trong suốt, thị trường còn có tháp pha lê màu tím, xanh, vàng, hồng. Màu có thể được tạo bằng cách pha chất tạo màu vào thuỷ tinh khi nấu, hoặc phủ một lớp màu lên bề mặt, lên đáy tháp. Tháp pha màu từ trong ra có màu bền, không bong; tháp phủ màu bề mặt có thể trầy, bong ở cạnh mái sau thời gian lau chùi. Nhìn vào chỗ cạnh mài: nếu cạnh trong suốt còn mặt phẳng có màu, đó là lớp phủ.
Tháp pha lê màu tím đôi khi được bán lẫn với tháp thạch anh tím. Màu tím của thuỷ tinh đều tuyệt đối, không có vùng nhạt, không vằn, không bông bên trong, khác hẳn đá tự nhiên. Gọi đúng tên là thuỷ tinh tím thì không có gì sai; vấn đề chỉ nảy sinh khi giá được tính như đá.
Một kiểu khác là tháp khối trong suốt có hình tháp, chữ hoặc hoa văn khắc bằng tia laser bên trong lòng thuỷ tinh. Hình khắc tạo bởi hàng nghìn điểm vi nứt nhỏ, nhìn như lơ lửng giữa khối. Kiểu này bền vì hình nằm trong, không bị mòn khi lau, nhưng nếu hình khắc quá dày điểm, khối có thể có vết nứt lan ra; nên soi kỹ khi nhận.
Tháp pha lê có đế đèn LED: nên hay không
Vì sao có đế đèn. Pha lê dẫn ánh sáng tốt; đặt trên đế có đèn LED, cả khối tháp sáng lên, có loại đổi màu liên tục. Nhiều người thích hiệu ứng này cho tủ trưng bày hay phòng khách buổi tối.
Với bàn học. Ánh đèn đổi màu, nhấp nháy ngay góc bàn có thể làm người học xao nhãng, nhất là trẻ. Nếu đặt tháp trên bàn học, nên tắt đèn đế khi học hoặc chọn chế độ một màu ánh dịu.
Nguồn điện. Đế đèn dùng pin hoặc cổng USB. Loại USB cần dây cắm, dễ vướng trên bàn chật. Loại pin tiện hơn nhưng cần thay pin định kỳ; pin cũ để lâu trong đế có thể chảy nước, làm hỏng mạch.
Nhiệt và an toàn. Đèn LED toả nhiệt ít, nhưng đế rẻ tiền có thể nóng lên khi bật lâu. Không bật đèn liên tục suốt đêm, và không để đế đèn ở chỗ trẻ nhỏ với tới được ngăn pin.
Kiểm khi mua. Thử bật đèn trước khi nhận, xem ánh sáng có đều, không chớp giật; xem tháp đặt lên đế có khít không, có trượt khi chạm nhẹ không.
Đặt tháp pha lê ở đâu cho đẹp và an toàn
Tháp pha lê phát huy vẻ đẹp khi có ánh sáng đi qua. Một góc kệ sách gần cửa sổ, nơi nắng sớm chiếu xiên, có thể làm tháp hắt những vệt cầu vồng nhỏ lên tường, vì thuỷ tinh tán sắc ánh sáng giống lăng kính. Nhiều người thích hiệu ứng này.
Tuy vậy, cần lưu ý chuyện hội tụ ánh nắng. Khối thuỷ tinh có mặt cong như quả cầu có thể gom ánh nắng thành một điểm nóng, gây cháy sém vật dễ cháy. Tháp với các mặt phẳng ít có nguy cơ này hơn, nhưng nếu tháp có phần chóp tròn hoặc đi kèm quả cầu pha lê, đừng đặt ở chỗ nắng chiếu thẳng gần rèm, giấy, sách.
Trên bàn làm việc, tháp pha lê hợp phong cách hiện đại, bàn kính, bàn trắng. Đặt tháp xa tầm khuỷu tay và xa chỗ để cốc nước, vì tháp trong suốt khó thấy khi liếc qua, dễ bị gạt đổ. Một miếng lót nỉ tròn dưới đáy vừa chống trầy mặt bàn, vừa giúp tháp đứng yên.
Lau tháp pha lê sáng như mới
Dấu vân tay. Pha lê hiện dấu tay rất rõ. Lau bằng khăn sợi nhỏ khô, loại dùng lau kính mắt, là đủ cho vết tay thông thường.
Bụi bám ở rãnh. Dùng cọ mềm quét các rãnh giữa tầng trước khi lau, nếu không bụi sẽ bị khăn đẩy lan ra thành vệt.
Vết bẩn dính. Pha vài giọt nước rửa chén vào chậu nước ấm vừa tay, nhúng khăn, vắt kỹ, lau rồi lau lại bằng khăn sạch ẩm, sau cùng lau khô. Không ngâm tháp nếu có phần khắc bên trong hay có phần dán keo với đế.
Tránh sốc nhiệt. Không xối nước nóng lên tháp đang lạnh hay ngược lại. Thuỷ tinh có thể nứt khi nhiệt độ đổi đột ngột.
Tránh chất tẩy mạnh. Không dùng bột cọ rửa, miếng cọ nhám, vì chúng để lại vết xước li ti làm tháp mờ dần.
Câu hỏi thường gặp
Tháp pha lê K9 có phải đá tự nhiên không?
Không. K9 là thuỷ tinh quang học do con người sản xuất, trong và ít bọt. Tháp pha lê là món trang trí đẹp, nhưng không phải đá tự nhiên, không phải thạch anh. Người bán nên gọi đúng tên này.
Pha lê K9 có chứa chì không?
K9 là loại thuỷ tinh không pha chì. Pha lê chì là loại khác, có pha ôxít chì với tỉ lệ cao, nặng và lấp lánh hơn. Tháp Văn Xương pha lê chì hiếm gặp trên thị trường vật phẩm.
Tháp pha lê bị mẻ có sửa được không?
Vết mẻ nhỏ có thể được xưởng mài thuỷ tinh mài lại, nhưng tháp sẽ thấp hoặc lệch đi một chút. Với tháp giá phổ thông, mài lại thường không kinh tế bằng thay tháp mới; vì vậy nên đặt tháp xa mép bàn ngay từ đầu.
Có nên đặt tháp pha lê trên bàn học của trẻ nhỏ không?
Không nên. Pha lê vỡ tạo mảnh sắc, cạnh mài và chóp có thể gây xước. Với trẻ nhỏ, tháp gỗ hoặc tháp đồng chóp tròn an toàn hơn; tháp pha lê hợp với học sinh lớn và người lớn.
Đế đèn LED có làm nóng tháp pha lê không?
Đèn LED toả nhiệt ít, nhưng đế kém chất lượng có thể ấm lên khi bật lâu. Không nên bật đèn suốt đêm, và khi học nên tắt đèn đổi màu để tránh xao nhãng.
Làm sao để tháp pha lê luôn trong sáng?
Lau dấu tay bằng khăn sợi nhỏ khô, quét bụi rãnh bằng cọ mềm, vết bẩn dính thì lau bằng nước ấm pha chút nước rửa chén rồi lau khô. Tránh bột cọ rửa và tránh đổi nhiệt đột ngột.