Quà tặng người thích trà hợp nhất là món sống được trên bàn trà ướt và nóng: trà sủng bằng đất nung không tráng men, thiềm thừ đồng nhỏ, hồ lô gỗ, tiểu cảnh đá cỡ lòng bàn tay, chặn khay bằng đá. Người mê trà dành nhiều giờ ngồi bên khay, dội nước nóng tráng chén, rót trà mỗi ngày; món quà tốt là món họ nhìn thấy trong những giờ đó và không hỏng khi bị nước nóng bắn vào.
Bài này giúp người tặng hiểu bàn trà của người nhận trước khi chọn: khay gỗ hay khay đá, pha kiểu ấm tử sa dội nước hay pha ấm sứ đơn giản, ngồi bệt hay ngồi ghế, bàn trà ở phòng khách hay phòng làm việc. Từ đó mới chọn món, chọn chất liệu, chọn cỡ — và tránh vài món đẹp nhưng sẽ phồng rộp, bong màu sau vài tuần ngồi cạnh ấm nước sôi.
Hiểu bàn trà của người nhận
Người mê trà ở Việt Nam có vài kiểu bàn trà khá rõ. Kiểu thứ nhất là khay trà gỗ hoặc khay đá có lỗ thoát nước, đặt ấm tử sa, chén nhỏ; người pha dội nước sôi lên ấm, lên chén, nước tràn xuống khay. Đây là kiểu bàn của người chơi trà kỹ, thường uống trà Phổ Nhĩ, ô long, trà Thái Nguyên pha nhiều nước. Mọi thứ trên khay đều bị ướt và nóng nhiều lần mỗi ngày.
Kiểu thứ hai là bàn trà phòng khách với bộ ấm chén sứ, khay nhựa hoặc khay gỗ phẳng, pha trà ấm lớn mời khách. Ít dội nước, bàn khô hơn, nhưng đông người ngồi, nhiều tay chạm vào. Kiểu thứ ba là góc trà nhỏ ở phòng làm việc: một ấm, hai chén, khay nhỏ cạnh máy tính, người uống một mình.
Món quà hợp kiểu thứ nhất có thể không hợp kiểu thứ hai. Trà sủng đất nung sinh ra để được dội trà, nên chỉ có ý nghĩa trên khay có thoát nước. Bàn trà phòng khách khô ráo thì hợp với tượng nhỏ, hồ lô, tiểu cảnh đá đặt cạnh khay. Nhìn qua bàn trà của người nhận một lần — hoặc hỏi người nhà — là bước quan trọng nhất.
Trà sủng: món riêng của người chơi trà
Trà sủng là gì. Là những tượng nhỏ bằng đất nung không tráng men, thường là đất tử sa, đặt trên khay trà. Người pha dội nước trà thừa, nước tráng ấm lên tượng mỗi lần pha. Lâu ngày, bề mặt đất hút nước trà, đổi màu và bóng dần lên — người chơi trà gọi là "nuôi" trà sủng. Hình tượng hay gặp là thiềm thừ, tỳ hưu, con cóc, chú tiểu, hồ lô, quả đào.
Vì sao người mê trà thích. Trà sủng là món duy nhất trên khay đổi theo thời gian dùng. Một con cóc đất nuôi ba năm có màu và độ bóng khác hẳn con mới mua, và người chủ nhìn thấy sự thay đổi đó như dấu vết của những buổi trà đã qua. Vì vậy trà sủng là quà rất được quý, nhất là với người mới chơi khay dội nước.
Chọn trà sủng thế nào. Đất phải là đất nung trơn, không tráng men, không sơn màu — tráng men thì không hút trà, sơn màu thì bong khi dội nước nóng. Cỡ vừa lòng bàn tay hoặc nhỏ hơn, đế phẳng để đứng vững trên nan khay. Hình tượng nên hỏi người nhận thích con gì; nhiều người chơi trà có sẵn vài con, thích thêm hình khác.
Một số trà sủng có cơ chế phun nước. Có loại tượng rỗng, có lỗ nhỏ: ngâm vào nước lạnh rồi dội nước nóng lên, không khí bên trong giãn nở đẩy nước phun ra. Đây là trò vui trên bàn trà, nhưng tia nước nóng có thể bắn vào tay người ngồi cạnh; nên dặn người nhận quay hướng phun ra phía không có người.
Món cho bàn trà khô: thiềm thừ, hồ lô, tiểu cảnh đá
Với bàn trà phòng khách không dội nước, thiềm thừ đồng nhỏ là món quen thuộc. Theo tập quán, thiềm thừ ngậm đồng tiền là lời chúc đủ đầy, và nhiều gia đình đặt thiềm thừ cạnh bàn trà như một món trang trí. Chọn con nhỏ, cao dưới 10 cm, đồng đã phủ chống xỉn; hơi nước từ ấm trà làm đồng không phủ lên màu xanh gỉ khá nhanh.
Hồ lô gỗ nhỏ đặt cạnh khay hoặc treo ở tay ghế là món người lớn tuổi thích, vì dáng hồ lô gắn với bình đựng rượu, đựng thuốc của các cụ ngày xưa. Gỗ nên đã phủ dầu hoặc sơn bóng, vì bàn trà luôn có lúc đổ nước. Tiểu cảnh đá nhỏ — một hòn non bộ mini trong khay cạn, một viên đá có vân như núi — hợp với người thích ngắm, ngồi trà lâu, thường là người đã nghỉ hưu.
Chặn khay bằng đá là món ít người nghĩ tới nhưng rất có ích: bàn trà ngoài hiên, ngoài ban công có gió thì khăn lót khay, giấy gói trà hay bị thổi bay. Một khối đá dẹt đẹp làm chặn, đồng thời làm chỗ gác nắp ấm. Với người pha trà ở góc làm việc, một đĩa đá nhỏ để gác nắp ấm, gác que gắp chén cũng là món dùng mỗi ngày.
Chất liệu nào chịu được nước nóng và hơi ẩm
Bàn trà là môi trường khắc nghiệt hơn người ta nghĩ: nước sôi gần trăm độ, hơi nước bốc lên liên tục, nước trà có chất tannin bám màu, khăn lau ẩm chà qua chà lại. Đất nung trơn, đá tự nhiên, đồng đã phủ chống xỉn, gỗ cứng đã phủ dầu là các chất liệu chịu được.
Bột đá đúc — tượng đúc từ bột đá trộn keo, phủ màu — là chất liệu nên tránh hẳn trên bàn trà dội nước. Keo nhựa trong bột đá mềm ra khi gặp nước nóng, bề mặt phồng rộp, lớp màu bong từng mảng; có loại còn bốc mùi nhựa khi bị dội nước sôi. Nhựa giả gỗ, giả đồng cũng vậy. Khi mua, cầm thử: bột đá nhẹ hơn đá thật cùng cỡ, chạm vào thấy ấm hơn, và thường có đường ráp khuôn chạy dọc thân tượng.
Đá có lỗ rỗng, đá xốp như đá ong, một số loại đá vôi sẽ ngấm nước trà, ố màu loang lổ. Nếu người nhận thích sự đổi màu đó thì không sao; nếu họ thích món luôn sạch, chọn đá đặc, đánh bóng. Thạch anh, ngọc, mã não mài bóng gần như không ngấm.
Chọn theo người ngồi bên khay trà
Người lớn tuổi pha trà mỗi sáng thường có thói quen cố định từ nhiều năm: chiếc ấm quen tay, khay quen chỗ. Họ ít muốn thay đổi bàn trà, nên món quà nên đặt cạnh khay chứ không chen vào giữa khay. Một hồ lô gỗ nhỏ, một con rùa đá nhỏ đặt ở góc bàn, một tiểu cảnh đá để ngắm khi ngồi trà một mình — món tĩnh, không phải chăm sóc gì.
Người trung niên chơi trà kỹ, có khay dội nước, sưu tầm ấm, thường đã có vài trà sủng. Với họ, hỏi xem họ đã có những con gì, thích đất màu gì — đất đỏ, đất tím, đất vàng mỗi loại lên màu khác nhau khi nuôi. Một trà sủng khác hình và khác màu đất với những con đã có là món họ thật sự vui khi nhận. Người trẻ mới mê trà — nhiều bạn bắt đầu từ trà ô long, trà xanh pha lạnh — thì thích món gọn, hình dễ thương, đặt được ở góc trà nhỏ trong phòng trọ.
Với người uống trà ở văn phòng, nhớ rằng bàn làm việc còn bàn phím, giấy tờ. Món ướt như trà sủng không hợp; một đĩa đá nhỏ gác nắp ấm, một chặn giấy đá dùng làm chỗ đặt chén là đủ.
Những món đẹp nhưng không hợp bàn trà
Một số món hay được tặng người mê trà nhưng thường không trụ được lâu trên bàn:
- Tượng bột đá, tượng nhựa phủ màu: phồng rộp, bong màu khi gặp nước nóng, như đã nói ở trên.
- Tượng cao, chân mảnh: bàn trà nhiều tay với qua lại, rót nước, chuyền chén; tượng cao dễ bị gạt đổ, rơi vào ấm chén.
- Đèn xông tinh dầu, trầm hương đặt cạnh khay: mùi xông lấn mùi trà, người sành trà thường không thích; lửa trần cạnh khăn lót khay là rủi ro cháy.
- Thác nước mini chạy điện: dây điện, ổ cắm gần chỗ nước tràn từ khay dội là điều nên tránh hẳn.
- Quả cầu thạch anh trong suốt đặt bàn trà ngoài hiên: nắng chiếu qua có thể hội tụ thành điểm nóng trên khăn lót, đệm ghế.
Một bàn trà đẹp thường ít đồ. Món quà thêm vào nên là một món, không phải một bộ. Người mê trà lâu năm hay nói bàn trà cũng như bức tranh thuỷ mặc: chỗ trống quan trọng không kém chỗ có vật. Một món nhỏ đặt đúng góc sẽ được giữ lại; ba món chen nhau trên khay thì thường hai món sẽ bị dời vào tủ sau vài hôm.
Bảng chọn nhanh: kiểu bàn trà, món hay chọn, lưu ý
Bảng đi từ cái bàn trà, vì cùng một người mê trà có thể có bàn kiểu này ở nhà và kiểu khác ở văn phòng:
| Kiểu bàn trà | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khay dội nước, ấm tử sa | Trà sủng đất nung trơn | Không tráng men, không sơn; đế phẳng đứng vững trên nan |
| Bàn trà phòng khách, ấm sứ | Thiềm thừ đồng nhỏ, hồ lô gỗ | Đồng phủ chống xỉn, gỗ phủ dầu |
| Góc trà ở phòng làm việc | Đĩa đá gác nắp ấm, chặn khay | Món nhỏ, không chiếm chỗ bàn phím |
| Bàn trà ngoài hiên, ban công | Chặn khay đá, tiểu cảnh đá nhỏ | Chịu mưa nắng, không bị gió thổi đổ |
| Người lớn tuổi ngồi trà lâu | Tiểu cảnh đá, hồ lô gỗ | Món để ngắm, nhẹ, không dễ đổ |
| Người mới bắt đầu chơi trà | Trà sủng nhỏ kèm khay nhỏ | Một bộ khởi đầu gọn, không cần đắt |
Bất kể kiểu bàn nào, tránh tượng bột đá trên khay dội nước — đó là lỗi chọn quà hay gặp nhất với người mê trà.
Kiểm hàng, gói quà và lúc trao
Với trà sủng, nhìn đáy tượng: đất nung trơn thì đáy cũng thô như thân, không có lớp men bóng; gõ nhẹ nghe tiếng đanh, không đục. Thả thử một giọt nước lên thân — đất tốt hút nước dần, mặt tối màu lại. Với thiềm thừ đồng, lật đáy xem có lớp phủ không, có vết rỗ đúc không. Với hồ lô gỗ, xem có vết nứt dọc thớ gỗ không, vì gỗ nứt sẽ toác rộng khi gặp hơi nóng ẩm.
Người mê trà thường thích quà được trao cùng một ấm trà: hẹn đến uống trà, mang quà theo, đặt nó lên khay ngay lúc đó. Trà sủng mới nên được dội trà lần đầu ngay trong buổi trao — đó là một nghi thức nhỏ khiến người nhận nhớ người tặng mỗi lần nhìn tượng đổi màu. Gói quà cho người mê trà nên mộc: hộp gỗ thông, túi vải lanh, giấy dó; hộp nhựa bóng in hoa văn rực rỡ lạc tông với cả bàn trà.
Món đặt cạnh khay trà ở phòng khách mà chọn thiềm thừ đồng thì nhóm Thiềm Thừ Bằng Đồng trên vatphamphongthuy.com có nhiều cỡ nhỏ, nên đo trước khoảng trống giữa khay và mép bàn.
Câu hỏi thường gặp
Trà sủng có cần "nuôi" mới đẹp không?
Trà sủng đất nung trơn đổi màu và bóng lên dần khi được dội trà thường xuyên, người chơi trà gọi là nuôi. Không nuôi thì tượng vẫn là món trang trí đẹp, chỉ là không có sự thay đổi theo thời gian, điểm mà người mê trà thích nhất.
Tượng bột đá đặt trên khay trà được không?
Không nên với khay dội nước. Keo trong bột đá mềm ra khi gặp nước nóng, bề mặt phồng rộp và bong màu sau một thời gian. Trên bàn trà khô, ít bị nước bắn, bột đá vẫn dùng được nhưng nên đặt xa ấm.
Thiềm thừ đặt bàn trà có cần quay về hướng nào không?
Theo tập quán, nhiều người đặt thiềm thừ quay vào trong nhà như ý mang lộc vào. Đó là quan niệm dân gian, không bắt buộc. Về thực tế, đặt sao cho không vướng tay rót trà và không gần mép bàn là đủ.
Người mới tập uống trà nên tặng gì?
Một trà sủng nhỏ kèm khay trà cỡ nhỏ có thoát nước là bộ khởi đầu gọn, giúp người mới làm quen với cách pha dội nước. Không cần chọn đất quá đắt; quan trọng là đất nung trơn không tráng men.
Thiềm thừ đồng để gần ấm nước sôi có bị xỉn không?
Đồng không phủ chống xỉn sẽ lên màu xanh gỉ khá nhanh khi gần hơi nước nóng. Nên chọn loại đã phủ lớp bảo vệ và lau khô sau buổi trà. Nếu đã xỉn, lau bằng khăn mềm, tránh chất tẩy mạnh làm tróc lớp phủ.
Có nên tặng ấm chén kèm vật phẩm không?
Có thể nếu biết rõ gu trà của người nhận, vì người mê trà rất kén ấm. Khi không chắc, tặng vật phẩm cho bàn trà sẽ an toàn hơn tặng ấm, vì món trang trí ít khi đụng vào thói quen pha trà riêng của họ.