Mặt dây chuyền thạch anh trắng và ưu linh phổ biến nhất có bốn kiểu: trụ nhỏ gắn chụp kim loại ở đầu, đá mài giọt nước hoặc bầu dục bọc viền, đá mài giác lấp lánh gắn chấu, và đá thô quấn dây kim loại. Khi chọn, ngoài vẻ đẹp của đá, bạn nên xem kỹ cách kim loại giữ đá, vì đó là chỗ quyết định mặt dây có bền và có rơi đá hay không.
Thạch anh cứng 7 nên chịu được việc đeo hằng ngày tốt hơn nhiều loại đá mềm, nhưng vẫn có thể sứt khi va vào cạnh bàn, cạnh cửa. Bài này so từng kiểu mặt, các cách giữ đá, chất liệu kim loại, cách chọn mặt ưu linh để thấy rõ bóng, tên thương mại dễ gây hiểu lầm, và những lưu ý khi đeo cho trẻ.
Các kiểu mặt hay gặp
Trụ nhỏ gắn chụp. Một trụ thạch anh tự nhiên hoặc mài, dài khoảng hai đến bốn phân, gắn chụp kim loại ở đầu bằng keo hoặc bằng chấu nhỏ. Đây là kiểu phổ biến và rẻ nhất. Đá để hở gần như toàn bộ nên bắt sáng tốt; điểm yếu là mối keo ở chụp có thể lỏng sau thời gian dài, nhất là khi hay gặp nước nóng.
Giọt nước, bầu dục mài trơn. Đá được mài mặt cong bóng, không giác cắt, rồi bọc viền kim loại quanh mép. Kiểu này hợp với ưu linh và thạch anh có bông đẹp, vì mặt cong như thấu kính làm phóng to chi tiết bên trong. Viền bọc quanh mép bảo vệ đá khỏi sứt cạnh.
Mài giác. Đá mài nhiều mặt phẳng nhỏ như đá quý trang sức, gắn chấu hoặc ổ. Thạch anh trắng mài giác trong và sáng, nhưng chiết suất khoảng 1,54 thấp hơn nhiều so với kim cương, nên độ lấp lánh nhẹ nhàng hơn, không có ánh cầu vồng mạnh. Kiểu này hợp phong cách thanh lịch, đi làm.
Đá thô quấn dây. Một mẩu tinh thể giữ nguyên hình dạng, được quấn bằng dây đồng, dây bạc hoặc dây mạ thành khung có móc. Mỗi mặt là một sản phẩm thủ công riêng. Khung dây có thể giãn dần nếu bị kéo, nên cần kiểm tra định kỳ xem đá còn chặt không.
Mặt tạc hình. Thạch anh trắng tạc thành hồ lô, tỳ hưu, giọt sương, hoặc tượng nhỏ. Với mặt tạc hình Phật hay Bồ Tát, nhiều người theo tập quán đeo sao cho trang nghiêm, tháo ra khi tắm hay khi vào nơi không sạch sẽ. Đây là nếp ứng xử tôn trọng, mỗi gia đình mỗi khác.
Các cách giữ đá và độ bền
Cách kim loại giữ đá ảnh hưởng tới độ an toàn của mặt dây hơn cả loại kim loại. Bảng dưới so các cách phổ biến.
| Cách giữ đá | Ưu điểm | Điểm cần kiểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Chụp dán keo | Rẻ, nhẹ, đá lộ gần hết | Mối keo lỏng theo thời gian, kỵ nước nóng | Trụ nhỏ, mặt đeo vui |
| Chụp có chấu kẹp | Chắc hơn chụp dán | Chấu cong có thể móc vào áo | Trụ đeo hằng ngày |
| Viền bọc quanh mép | Bảo vệ cạnh đá, chắc chắn | Che một phần mép đá | Giọt nước, bầu dục, ưu linh |
| Ổ chấu | Đá sáng, ánh sáng vào từ nhiều phía | Chấu mòn, tưa sau vài năm | Đá mài giác |
| Khoan lỗ xỏ móc | Đơn giản, đá không bị che | Lỗ khoan là điểm yếu dễ nứt | Mặt mỏng, mặt tạc hình |
| Quấn dây | Thủ công, mỗi mặt một kiểu | Dây giãn, đá xoay lỏng | Đá thô, tinh thể tự nhiên |
Khi mua, bạn nên lắc nhẹ mặt dây sát tai để nghe có tiếng lục cục hay không, và dùng móng tay đẩy thử đá xem có xoay trong khung không. Đá đã lỏng thì nên nhờ thợ siết lại trước khi đeo.
Chất liệu kim loại và chuyện dị ứng
Bạc 925, tức hợp kim chứa khoảng 92,5 phần trăm bạc, là chất liệu phổ biến nhất cho mặt thạch anh trắng vì màu trắng sáng hợp với đá trong. Bạc xỉn dần khi gặp không khí ẩm, mồ hôi, mỹ phẩm và các hợp chất lưu huỳnh. Lớp xỉn lau được bằng khăn đánh bạc; mặt có đá dán keo không nên ngâm dung dịch tẩy bạc vì có thể làm hỏng keo.
Kim loại mạ, thường là đồng thau hay hợp kim mạ bạc, mạ vàng, cho vẻ ngoài tương tự với giá mềm hơn, nhưng lớp mạ có thể mòn sau một thời gian, lộ màu kim loại bên dưới. Thép không gỉ bền, ít xỉn, hợp với người đeo thường xuyên khi vận động. Vàng thì bền màu nhất, giá cao hơn nhiều.
Dị ứng kim loại, hay gặp nhất là với niken có trong một số hợp kim mạ, biểu hiện bằng ngứa, đỏ da ở chỗ tiếp xúc. Nếu từng bị dị ứng với khuyên tai hay khoá thắt lưng, bạn nên hỏi rõ thành phần kim loại trước khi mua. Biểu hiện kéo dài hay lan rộng thì nên gặp bác sĩ da liễu, không tự bôi thuốc kéo dài.
Chọn mặt ưu linh sao cho thấy rõ bóng
Bóng ưu linh chỉ đẹp khi có ánh sáng đi xuyên qua đá. Vì vậy, với mặt dây ưu linh, kiểu giữ đá nên để hở mặt sau, hoặc chỉ dùng viền mảnh quanh mép. Mặt có đế kim loại kín phía sau làm đá tối đi, bóng gần như mất hẳn khi đeo trên áo sẫm màu.
Hình dáng cũng quan trọng. Trụ nhỏ mài theo trục tinh thể là kiểu dễ thấy bóng hình chóp nhất, vì đầu trụ trùng với đầu của bóng bên trong. Mặt giọt nước hay bầu dục thường cho thấy vệt cong hoặc đám màu. Khi chọn, bạn nên giơ mặt dây lên ngang tầm mắt, quay về phía cửa sổ, xem bóng có nằm giữa và có rõ không.
Kích thước mặt ưu linh nên đủ lớn để bóng hiện ra, khoảng từ hai phân trở lên với trụ, vì mặt quá nhỏ chỉ thấy một chấm màu mờ. Ngược lại, mặt quá dày và nặng sẽ kéo dây, lắc lư khi đi lại. Mặt dài khoảng hai đến bốn phân, dày dưới một phân thường là cỡ đeo thoải mái cho phần lớn người lớn.
Độ dài dây và cách phối mặt thạch anh với trang phục
Độ dài dây quyết định mặt đá nằm ở đâu trên người. Dây khoảng bốn mươi đến bốn lăm phân thường để mặt nằm ngay dưới xương quai xanh, hợp với áo cổ tròn, cổ thuyền và với mặt nhỏ. Dây khoảng năm mươi đến sáu mươi phân để mặt nằm giữa ngực, hợp với áo sơ mi mở cúc, áo cổ chữ V và với trụ hay mặt quấn dây cỡ lớn hơn. Nam giới thường chọn dây dài hơn nữ một chút, dây to bản hơn để cân với mặt trụ.
Một số người theo quan niệm thích đeo mặt đá ở ngang ngực, gần tim, với ý nghĩa giữ món đá gần mình. Đây là cách hiểu cá nhân; về thực tế, mặt nằm thấp dễ đập vào cạnh bàn khi cúi người, còn mặt nằm cao gần cổ ít va chạm hơn nhưng dễ cọ vào cổ áo.
Thạch anh trắng không màu nên dễ phối với mọi trang phục, từ áo dài, áo sơ mi trắng tới áo thun tối màu. Trên nền áo sẫm, đá trong trông nổi bật vì bắt sáng; trên nền áo trắng, đá trông nhẹ hơn, gần như hoà vào. Mặt ưu linh xanh hay đỏ đã có màu, nên nổi nhất trên áo trơn trung tính. Nếu đeo chồng hai dây, chọn hai độ dài chênh nhau ít nhất năm phân để các mặt không va vào nhau.
Những tên thương mại dễ gây hiểu lầm
Trên thị trường quốc tế có một số tên gọi có chữ "kim cương" nhưng thực chất là thạch anh. Nổi tiếng nhất là "kim cương Herkimer", tên chỉ những tinh thể thạch anh hai đầu rất trong, khai thác ở vùng Herkimer, bang New York, Hoa Kỳ. Đây là thạch anh tự nhiên đẹp và được giới sưu tầm ưa chuộng, nhưng không phải kim cương. Thị trường Việt Nam đôi khi dùng tên này cho mọi tinh thể thạch anh hai đầu nhỏ, bất kể nguồn gốc.
Ngược lại, "pha lê" trên mặt dây thường là thuỷ tinh pha chì hoặc vật liệu nhân tạo khác, có thể rất đẹp nhưng không phải thạch anh. Những cụm từ như "thạch anh nhân tạo cao cấp", "thạch anh tái tạo", "đá năng lượng trắng" là dấu hiệu bạn nên hỏi lại vật liệu chính xác.
Người bán đứng đắn sẽ ghi rõ tên khoáng vật, tự nhiên hay nhân tạo, và nguồn gốc nếu biết. Một tên gọi đẹp không làm món đồ tốt lên hay xấu đi, nhưng nó quyết định bạn nên trả bao nhiêu. Hãy so giá giữa các món cùng vật liệu, đừng so giữa một mặt "kim cương Herkimer" và một mặt thạch anh trụ thường chỉ vì tên.
Đeo cho an toàn, nhất là với trẻ nhỏ
Mặt dây đá có những rủi ro riêng mà nhiều người không để ý cho tới khi xảy ra chuyện. Vài lưu ý dưới đây giúp bạn đeo yên tâm.
- Trẻ nhỏ. Mặt đá nhỏ có nguy cơ hóc nếu rơi khỏi chụp, dây chuyền có nguy cơ siết cổ khi trẻ ngủ hoặc chơi. Với trẻ dưới ba tuổi, nhiều chuyên gia an toàn khuyên không đeo dây chuyền; trẻ lớn hơn nên dùng dây có khoá tự bung khi bị kéo mạnh và tháo ra khi ngủ.
- Trụ đầu nhọn. Đầu trụ nhọn có thể chọc vào da khi cúi người, khi bế trẻ hay khi ngủ quên. Người hay bế con nhỏ nên chọn mặt giọt nước hoặc trụ đầu tù.
- Thể thao, lao động. Tháo mặt dây khi chạy, tập tạ, làm việc với máy móc để tránh va đập vào đá và tránh dây bị vướng.
- Tắm và bơi. Nước không hại thạch anh, nhưng nước nóng làm lỏng keo chụp, nước hồ bơi và nước biển làm kim loại mạ xỉn nhanh.
- Ngủ. Tháo mặt dây trước khi ngủ giúp dây không bị xoắn, đứt và không đè lên da gây hằn.
Cất mặt dây riêng trong túi vải, không thả chung với nhẫn có đá cứng hơn. Kiểm tra móc, chụp, khung dây vài tháng một lần. Muốn xem các kiểu trụ bọc bạc, giọt nước, quấn dây trước khi chọn, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây thạch anh trắng nên chọn bạc hay mạ?
Bạc 925 bền màu hơn kim loại mạ, sáng hợp với đá trong, và lau xỉn được bằng khăn đánh bạc. Kim loại mạ rẻ hơn nhưng lớp mạ có thể mòn sau một thời gian. Nếu bạn dễ dị ứng kim loại, nên hỏi rõ thành phần và tránh hợp kim chứa niken.
Mặt dây ưu linh thế nào thì thấy bóng rõ?
Nên chọn mặt để hở mặt sau hoặc chỉ có viền mảnh, để ánh sáng đi xuyên đá. Trụ mài theo trục tinh thể dễ thấy bóng hình chóp nhất. Mặt nên dài từ khoảng hai phân trở lên; mặt quá nhỏ chỉ thấy một chấm màu mờ.
Kim cương Herkimer có phải kim cương không?
Không. Đó là tên thương mại của tinh thể thạch anh hai đầu rất trong, khai thác ở vùng Herkimer, bang New York. Đá đẹp và được giới sưu tầm ưa chuộng, nhưng là thạch anh, độ cứng 7, chiết suất thấp hơn kim cương nhiều. Bạn nên so giá với thạch anh, không với kim cương.
Trẻ em có nên đeo mặt dây thạch anh không?
Với trẻ dưới ba tuổi, nhiều khuyến cáo an toàn không khuyên đeo dây chuyền vì nguy cơ hóc và siết cổ. Trẻ lớn hơn nên dùng mặt nhỏ, không đầu nhọn, chụp chắc, dây có khoá tự bung khi bị kéo mạnh, và tháo ra khi ngủ hoặc chơi vận động.
Mặt trụ thạch anh bị rơi khỏi chụp có gắn lại được không?
Được. Thợ trang sức có thể làm sạch keo cũ và gắn lại bằng keo phù hợp, hoặc thay chụp có chấu kẹp chắc hơn. Bạn nên giữ đá cẩn thận, không tự dùng keo dán đa năng vì keo thường không bền và để lại vệt mờ trên đá.
Đeo mặt Phật bằng thạch anh trắng cần lưu ý gì?
Theo tập quán của nhiều gia đình, mặt Phật được đeo sao cho trang nghiêm: tháo ra khi tắm, khi vào nơi không sạch sẽ, cất ở chỗ gọn gàng. Đây là nếp ứng xử tôn trọng, mỗi nơi mỗi khác. Muốn hiểu sâu hơn về ý nghĩa, bạn có thể hỏi chư tăng.