Thạch anh trắng trong suốt và thạch anh trắng sữa là cùng một khoáng vật; khác biệt nằm ở bên trong: khối trắng sữa chứa vô số lỗ hổng li ti đầy chất lỏng hoặc khí, chúng tán xạ ánh sáng khiến đá đục đi, còn khối trong gần như không có những lỗ hổng ấy. Giữa hai cực là cả một dải: trong có vài đám bông, mờ như sương, trắng đục từng mảng.
Đối với người mua, độ trong là yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới vẻ đẹp và giá của một món thạch anh trắng, hơn cả kích thước trong nhiều trường hợp. Bài này giải thích vì sao đá trong hay đục, cách đọc các dạng bông và rạn bên trong, cách người bán hay xếp loại, và dạng nào hợp với món đồ nào.
Vì sao cùng là thạch anh mà khối trong, khối đục
Thạch anh kết tinh từ dung dịch nước nóng giàu silic trong các khe nứt và hốc đá. Khi tinh thể lớn nhanh hoặc điều kiện thay đổi, những giọt dung dịch nhỏ bị nhốt lại bên trong, gọi là bao thể chất lỏng. Mỗi giọt chỉ cỡ vài phần nghìn milimét, có khi kèm một bọt khí nhỏ. Một vài bao thể như vậy không ảnh hưởng gì; nhưng khi có hàng triệu cái dày đặc, mỗi cái làm lệch ánh sáng một chút, cả khối đá chuyển sang màu trắng đục như sữa hoặc như tuyết. Người bán đôi khi gọi dạng này là "thạch anh tuyết".
Khối trong suốt là khối lớn lên trong điều kiện ổn định hơn, ít bao thể, ít rạn. Đó là lý do khối trong và lớn hiếm hơn khối đục: để có một tinh thể to mà sạch, môi trường phải yên ổn trong thời gian rất dài. Phần lớn thạch anh trắng khai thác ra là loại mờ hoặc đục, chỉ một phần nhỏ đủ trong để mài thành cầu, trụ hay hạt vòng trong veo.
Màu trắng sữa vì vậy không phải do nhuộm hay do tạp chất màu như thạch anh tím, hồng. Bạn có thể yên tâm rằng nó không phai theo thời gian. Ngược lại, độ trong cũng không thể "làm" ra được bằng cách xử lý thông thường, nên một khối rất trong mà giá rẻ bất thường là chỗ cần xem kỹ có phải vật liệu đúc hay không.
Các dạng bên trong thường gặp và cách gọi tên
Bông (đám mây). Những đám mờ trắng nằm lơ lửng trong lòng đá, hình dạng không đều. Đó là chỗ tập trung bao thể chất lỏng. Ít bông, bông nhỏ nằm sát mép thì khối vẫn được coi là trong; bông lớn nằm giữa làm khối kém trong hẳn.
Mạng sương mỏng. Những lớp mờ phẳng như tấm voan, đôi khi xếp thành nhiều tầng. Thường là các mặt phẳng nơi bao thể li ti xếp hàng theo một vết nứt đã liền lại trong quá trình tinh thể lớn. Nhìn nghiêng một góc thì thấy rõ, nhìn thẳng thì gần như biến mất.
Vết rạn. Các mặt phẳng phản chiếu sáng như mảnh gương nhỏ bên trong. Có vết rạn có từ lòng đất, có vết sinh ra khi khai thác hoặc mài. Rạn kín không chạm bề mặt thì chủ yếu là chuyện thẩm mỹ; rạn chạm bề mặt có thể lan khi va đập hoặc đổi nhiệt đột ngột.
Cầu vồng. Khi ánh sáng chiếu vào một vết rạn rất mỏng, lớp không khí trong khe tạo ra dải màu như váng dầu trên nước, gọi là hiện tượng giao thoa. Nhiều người thích khối có cầu vồng và chọn riêng. Cần hiểu bản chất cầu vồng là một vết rạn, nên giữ khối tránh va đập.
Kim và mảnh khoáng vật khác. Đôi khi trong thạch anh trắng có kim rutil vàng, lá chlorite xanh, đốm khoáng vật sẫm màu. Khi bao thể này chiếm ưu thế, đá được gọi bằng tên khác như thạch anh tóc hay thạch anh vườn, không còn xếp vào "trắng" nữa.
Người bán thường xếp loại độ trong như thế nào
Thị trường không có thang xếp loại chung cho thạch anh trắng; mỗi nơi dùng ký hiệu riêng, phổ biến là chữ A với số lượng khác nhau. Bảng dưới mô tả các mức thường gặp để bạn hiểu khi người bán dùng ký hiệu.
| Mức thường gặp | Mô tả bằng mắt thường | Hợp với món nào |
|---|---|---|
| Rất trong | Nhìn xuyên rõ, gần như không thấy bông hay rạn | Quả cầu, hạt vòng cao cấp, mặt dây mài giác |
| Trong | Vài đám bông nhỏ hoặc sương mỏng ở mép | Trụ mài, khối để bàn, vòng tay phổ thông |
| Bán trong | Bông rải rác khắp khối, vẫn nhìn xuyên được | Trụ thô, đĩa thất tinh, khối trang trí |
| Mờ | Chỉ thấy lờ mờ bên trong, nhiều mảng trắng | Khối lớn, đá thô trang trí, đá vụn |
| Trắng sữa | Đục hẳn, không nhìn xuyên | Tượng nhỏ, hạt vòng trắng đục, đá trang trí sân vườn |
Vì ký hiệu không thống nhất, đừng so ký hiệu giữa hai cửa hàng. Hãy so bằng ảnh chụp ngược sáng và video xoay món đồ, hoặc tốt nhất là nhìn tận mắt dưới cùng một nguồn sáng.
Đọc độ trong của một món thạch anh trắng
Muốn đánh giá đúng, bạn nên nhìn theo một trình tự cố định, thay vì chỉ liếc qua dưới đèn cửa hàng.
- Lau sạch bề mặt, vì vân tay và bụi làm đá trông mờ hơn thực tế.
- Nhìn dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, gần cửa sổ nhưng không có nắng chiếu thẳng.
- Đặt món đồ lên một tờ giấy trắng rồi lên một nền đen; khối trong nhìn rõ nền qua đá, khối đục giữ màu trắng trên nền đen.
- Xoay chậm từng góc để phát hiện sương mỏng chỉ hiện ra khi nhìn nghiêng.
- Soi đèn pin từ phía sau để thấy vết rạn và cầu vồng; đèn mạnh làm lộ những thứ ánh sáng thường không thấy.
- Ghi lại vị trí bông và rạn: nằm giữa hay sát mép, có chạm bề mặt không.
Lưu ý rằng đèn trắng mạnh trong tủ kính khiến mọi khối trông trong hơn. Nếu mua online, xin video quay dưới ánh sáng tự nhiên sẽ cho bạn hình dung sát nhất.
Trong hay đục: chọn theo món đồ và theo gu
Với quả cầu và hạt vòng, độ trong là tiêu chí số một vì hình tròn phóng to mọi thứ bên trong. Một đám bông nhỏ trên trụ có thể không ai để ý, nhưng nằm giữa quả cầu thì thành điểm nhìn đầu tiên. Ngược lại, với trụ thô còn đầu tự nhiên, nhiều người thích chút bông ở gốc vì nó cho thấy đá thật, và phần đầu trong hơn tạo cảm giác tinh thể đang "sáng dần lên".
Thạch anh trắng sữa có vẻ đẹp riêng: dịu, ấm, không lấp lánh. Nó hợp với tượng nhỏ, hạt vòng phong cách mộc mạc, đá trang trí chậu cây hay tiểu cảnh. Giá thường mềm hơn nhiều so với khối trong cùng cỡ, nên là lựa chọn kinh tế nếu bạn cần khối lớn cho góc sân hay bậc thềm.
Về quan niệm, có người cho rằng đá càng trong càng "sạch", nhưng đây là cách nói, không có cơ sở đo lường. Chọn theo con mắt của bạn và theo công dụng của món đồ sẽ hợp lý hơn. Khối có cầu vồng hay bông đẹp đôi khi được giới chơi đá săn tìm không kém khối trong vắt.
Những vật liệu trắng đục hay bị nhầm với thạch anh trắng sữa
Thạch anh trắng sữa không có độ lấp lánh để nhận ra từ xa, nên dễ lẫn với vài vật liệu trắng đục khác trên cùng kệ hàng. Dưới đây là những thứ hay gặp và chỗ khác nhau.
- Thuỷ tinh opalit. Một loại thuỷ tinh nhân tạo màu trắng đục ngả xanh, khi soi ngược sáng chuyển sang ánh cam vàng. Nó thường được bán dưới những tên gợi cảm như "đá mặt trăng" hay "opal". Opalit có bọt khí tròn khi soi kính lúp và ánh xanh đều đến mức không tự nhiên.
- Mã não trắng (chalcedony). Cũng là silic điôxít nhưng gồm những tinh thể cực nhỏ, nên bề mặt có ánh như sáp, mờ đều, không có bông hay rạn kiểu thạch anh. Soi đèn thường thấy dải vân mờ đồng tâm.
- Đá hoa, cẩm thạch trắng. Thành phần chính là canxi cacbonat, mềm hơn nhiều (độ cứng Mohs khoảng 3), bề mặt dễ xước, có hạt tinh thể lấp lánh nhỏ khi nhìn nghiêng. Tượng đá hoa nặng tay nhưng cạnh dễ sứt.
- Howlite. Màu trắng với vân xám như mạng nhện, xốp, mềm, hay được nhuộm màu để giả đá khác. Ở dạng trắng nguyên bản, vân xám là dấu hiệu dễ nhận nhất.
- Nhựa và đá ép. Hạt vòng trắng đục rất nhẹ, ấm tay nhanh, có đường ráp khuôn là nhựa; khối tượng có bề mặt đồng nhất như bột, gõ nhẹ nghe tiếng đục, có thể là bột đá ép keo.
Nếu không chắc, bạn có thể hỏi người bán tên khoáng vật bằng tiếng Anh: milky quartz hoặc snow quartz cho thạch anh trắng sữa. Người bán hiểu hàng sẽ phân biệt được các tên trên mà không cần lúng túng.
Bông và rạn có làm đá yếu đi không
Bông, tức bao thể chất lỏng, gần như không ảnh hưởng tới độ bền của đá trong sử dụng hằng ngày. Vết rạn thì khác. Rạn là một mặt yếu sẵn có, nên khi bị va mạnh hoặc gặp chênh lệch nhiệt độ đột ngột, đá dễ tách theo đúng mặt đó. Rạn chạm bề mặt còn có thể hút bụi, nước, dầu, lâu dần thành vệt ố khó làm sạch.
Vì vậy, khi chọn món đeo như vòng hay mặt dây, bạn nên ưu tiên hạt không có rạn chạm bề mặt. Với món bày, rạn kín bên trong ít đáng lo, chỉ cần đặt nơi không có nắng chiếu nóng, không sát bếp hay máy sưởi, không rửa bằng nước nóng.
Một mẹo thực tế khi mua: nghiêng món đồ dưới ánh sáng và nhìn bề mặt; vết rạn chạm bề mặt thường hiện thành một đường mảnh có thể cảm thấy khi lướt móng tay nhẹ qua. Nếu muốn xem nhiều mức độ trong khác nhau trước khi chọn, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh trắng sữa có phải đá kém chất lượng không?
Không hẳn. Trắng sữa là một dạng tự nhiên của thạch anh, do vô số bao thể li ti tán xạ ánh sáng. Giá thường thấp hơn khối trong cùng cỡ, nhưng có vẻ đẹp dịu riêng, hợp với tượng, hạt vòng mộc mạc và đá trang trí cỡ lớn.
Bông trong thạch anh trắng là gì?
Bông là những đám mờ trắng bên trong khối đá, nơi tập trung nhiều bao thể chất lỏng hoặc khí bị nhốt lại khi tinh thể lớn lên. Bông là dấu hiệu tự nhiên, không làm đá yếu đi, chỉ ảnh hưởng tới độ trong và vẻ đẹp của món đồ.
Thạch anh trắng có cầu vồng bên trong có tốt không?
Cầu vồng thực chất là vết rạn rất mỏng tạo hiện tượng giao thoa ánh sáng. Nhiều người thích và chọn riêng vì đẹp. Bạn chỉ cần biết đó là một mặt yếu, nên giữ món đồ tránh va đập mạnh và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Thạch anh trắng đục có làm trong lại được không?
Không. Độ đục do bao thể nằm sâu trong cấu trúc đá, không thể loại bỏ bằng cách lau rửa hay xử lý thông thường. Nếu đá bị mờ do bụi hoặc cặn trên bề mặt thì làm sạch sẽ sáng lại, còn đục từ bên trong là đặc tính vĩnh viễn.
Ký hiệu 3A, 5A của thạch anh trắng có ý nghĩa gì?
Đây là cách xếp loại riêng của người bán, thường để chỉ độ trong và độ sạch, nhưng không có tiêu chuẩn chung. Ba chữ A của nơi này có thể tương đương năm chữ A nơi khác. Bạn nên so bằng ảnh và video ngược sáng hơn là so ký hiệu.
Thạch anh trắng sữa có phai màu không?
Không. Màu trắng sữa do cấu trúc bên trong tán xạ ánh sáng, không phải do chất tạo màu nhạy với nắng như thạch anh tím hay hồng. Bạn vẫn nên tránh nắng gắt và nguồn nhiệt mạnh để hạn chế rạn, nhưng không phải lo đá nhạt màu theo thời gian.