Món trong suốt bán dưới tên "thạch anh trắng" có thể thuộc bốn loại: thạch anh tự nhiên, thuỷ tinh đúc khuôn, silic nấu chảy (người bán hay gọi là "thạch anh nấu" hay "đá tái tạo") và thạch anh tổng hợp nuôi trong nồi áp suất. Ba loại đầu phân biệt được khá nhiều bằng mắt, kính lúp và tay; loại thứ tư gần như chỉ phòng giám định mới tách chắc.
Thạch anh trắng tự nhiên vốn không phải đá hiếm, nên đồ giả ít nhắm vào những viên nhỏ rẻ mà thường xuất hiện ở món cỡ lớn, rất trong, hoặc tượng tạc nhiều chi tiết, nơi khoảng chênh giá đủ lớn. Bài đi qua từng dấu hiệu theo dạng món đồ bạn đang cầm: trụ, khối mài và tượng, rồi nói rõ những phép thử nên tránh.
Bốn loại vật liệu trong suốt và chỗ khác nhau
Bảng dưới tóm lược bản chất từng loại. Hiểu bản chất giúp bạn biết nên nhìn vào đâu thay vì nhớ một mẹo rời rạc.
| Vật liệu | Bản chất | Dấu hiệu bên trong hay gặp | Tỉ trọng gần đúng |
|---|---|---|---|
| Thạch anh tự nhiên | Silic điôxít kết tinh, mọc trong lòng đất | Bông, vết rạn chữ chi, kim khoáng vật, vùng mờ không đều | Khoảng 2,65 |
| Thuỷ tinh đúc thường | Vật liệu vô định hình nấu từ cát, sô-đa, vôi | Bọt khí tròn, vân xoáy, đường ráp khuôn | Thường khoảng 2,4–2,6 |
| Pha lê chì | Thuỷ tinh có thêm chì cho sáng và nặng | Bọt khí tròn, lấp lánh cầu vồng mạnh ở cạnh | Có thể trên 2,9 |
| Silic nấu chảy | Thạch anh hoặc cát silic nung chảy rồi đúc lại | Bọt khí tròn, vân dòng chảy, rất trong | Khoảng 2,2 |
| Thạch anh tổng hợp | Silic điôxít kết tinh trong nồi áp suất ở nhà máy | Rất sạch, đôi khi có lát mầm ở giữa, bao thể li ti như vụn bánh mì | Khoảng 2,65 |
Điểm cần nhớ: thạch anh tổng hợp có cùng thành phần, cùng độ cứng, cùng tỉ trọng với thạch anh tự nhiên, nên mọi phép thử tại nhà dựa trên độ cứng hay cân nặng đều không tách được nó. Còn silic nấu chảy, dù làm từ chính thạch anh, đã mất cấu trúc tinh thể, nên về khoáng vật học nó là một loại thuỷ tinh.
Nhìn bên trong: bọt khí tròn và vân xoáy là dấu hiệu rõ nhất
Cầm món đồ ra chỗ sáng, soi ngược về phía cửa sổ hoặc dùng đèn pin chiếu từ phía sau. Dùng kính lúp mười lần nếu có. Thứ bạn tìm là bọt khí: những chấm tròn rất đều, đứng riêng hoặc thành chuỗi, có viền tối. Bọt khí tròn là dấu vết của vật liệu từng ở thể lỏng, tức thuỷ tinh hoặc silic nấu chảy. Thạch anh tự nhiên có bao thể chất lỏng và khí, nhưng chúng hiếm khi tròn trịa như hạt ngọc trai; thường dẹt, méo, có góc cạnh, hoặc tụ thành mảng như mây mỏng.
Dấu hiệu thứ hai là vân xoáy, những đường cong mờ giống như vệt đường hoà tan trong cốc nước, thấy rõ khi xoay món đồ dưới đèn. Đó là vết dòng chảy khi vật liệu nóng chảy được rót vào khuôn. Thạch anh tự nhiên không có dạng vân này; vùng mờ bên trong nó thường chạy theo mặt phẳng, theo hướng mọc của tinh thể, hoặc thành bông rải rác.
Ngược lại, một món hoàn toàn trong vắt, không có bất kỳ dấu vết gì bên trong, không tự động là giả. Thạch anh tự nhiên rất trong vẫn có, chỉ là hiếm và đắt hơn. Một món cỡ lớn, rất trong, giá lại thấp bất thường so với mặt bằng mới là lúc bạn nên đặt câu hỏi.
Dấu hiệu riêng trên trụ, khối mài và tượng
Trụ có đầu tự nhiên. Trên trụ thạch anh còn đầu tinh thể nguyên bản, các mặt lăng trụ thường có những vạch ngang rất mảnh, chạy vuông góc với chiều dài trụ, gọi là vân sọc tăng trưởng. Các mặt đầu nhọn có thể có hình tam giác nhỏ hoặc vết lõm khắc tự nhiên. Trụ đúc thuỷ tinh có mặt phẳng lì, góc tròn hơn, đôi khi để lại đường ráp khuôn chạy dọc hai bên.
Trụ và khối đã mài. Khi mọi mặt đều đã mài bóng, vân sọc tự nhiên không còn, nên phải dựa vào bên trong. Nhìn kỹ mép giao giữa các mặt: thạch anh mài tốt cho cạnh sắc, mặt phẳng phản chiếu như gương; thuỷ tinh đúc rẻ hay có cạnh hơi tròn và mặt hơi gợn như mặt nước lặng.
Tượng tạc nhiều chi tiết. Đây là dạng dễ gặp hàng đúc nhất, vì tạc thạch anh tốn công và dễ vỡ. Tượng tạc tay thường có vết dụng cụ nhỏ ở chỗ lõm, chi tiết đôi chỗ không đối xứng hoàn hảo. Tượng đúc lại cho chi tiết mềm, trơn, mọi đường lõm đều tròn như nhau, và hay có bọt khí tụ ở chỗ dày nhất.
Cảm giác mát và sức nặng. Thạch anh giữ cảm giác mát tay lâu hơn thuỷ tinh cùng cỡ. Với món lớn, bạn có thể so sức nặng nếu có món thật để đối chiếu: silic nấu chảy nhẹ hơn rõ, pha lê chì nặng hơn rõ. Hai cảm nhận này chỉ là gợi ý, không đủ để kết luận một mình.
Kiểm tra tại nhà theo thứ tự
Nếu đang cầm một món muốn kiểm, bạn có thể làm lần lượt các bước sau. Không bước nào làm hỏng đá.
- Lau sạch món đồ bằng khăn mềm khô để vân tay và bụi không che mất chi tiết bên trong.
- Soi ngược sáng bằng mắt thường, xoay chậm từng góc, ghi nhớ chỗ có bông, có rạn, có chấm.
- Dùng kính lúp soi kỹ các chấm: tròn đều có viền tối là bọt khí; dẹt, méo, tụ mảng là bao thể tự nhiên.
- Xoay dưới đèn bàn để tìm vân xoáy; nếu thấy những vệt cong như đường tan trong nước, khả năng cao là vật liệu từng nấu chảy.
- Với khối dày, đặt lên một sợi chỉ đen hoặc một vạch bút trên giấy trắng rồi nhìn xiên qua khối; thạch anh có thể cho hai nét mờ lệch nhau rất ít, thuỷ tinh cho một nét.
- Áp món đồ lên má hoặc cổ tay vài giây, so với một cốc thuỷ tinh cùng nhiệt độ phòng; thạch anh thường mát lâu hơn.
- Nếu sau các bước trên vẫn phân vân, hoặc món đồ có giá trị lớn, mang tới một phòng giám định đá quý.
Phép nhìn nét nhân đôi ở bước năm khó thấy với món mỏng và phụ thuộc hướng nhìn, nên không thấy hai nét chưa có nghĩa là giả. Đó cũng là lý do phép thử nào cũng chỉ là một mảnh của bức tranh.
Những phép thử nên tránh
Trên mạng có nhiều mẹo kiểm đá nghe đơn giản nhưng hoặc không phân biệt được gì, hoặc làm hỏng món đồ của bạn.
- Cạo bằng dao hoặc kính. Dao thép thông thường khó cạo xước cả thạch anh lẫn phần lớn thuỷ tinh, nên phép thử không tách được chúng; còn dùng vật cứng hơn để cạo thì chỉ để lại vết xước vĩnh viễn trên món đồ, dù là thật hay giả.
- Hơ lửa bật lửa. Thạch anh có thể rạn khi nóng lạnh đột ngột, còn thuỷ tinh cũng không chảy ở nhiệt độ bật lửa. Bạn chỉ có nguy cơ làm hỏng đồ.
- Thả vào nước nóng rồi nước đá. Đây là cách nhanh nhất để tạo vết rạn trong cả thạch anh lẫn thuỷ tinh.
- Tin vào "đá thật thì lạnh mãi không ấm". Mọi vật liệu đều ấm lên khi cầm lâu; khác biệt chỉ là tốc độ, và cảm nhận này dễ sai.
- Tin giấy kiểm định in sẵn trong hộp. Một tờ giấy không có tên đơn vị giám định, không có số tra cứu được thì chỉ là tờ giấy quảng cáo.
Thuỷ tinh và silic nấu chảy không phải lúc nào cũng là lựa chọn tồi
Cần nói cho công bằng: vấn đề không nằm ở vật liệu mà ở chuyện bán sai tên. Một quả cầu thuỷ tinh đúc hay một tượng silic nấu chảy bán đúng tên vật liệu là món trang trí bình thường, thậm chí có ưu điểm. Vật liệu đúc cho phép làm những hình dáng phức tạp, đều nhau, giá dễ chịu, lại rất trong vì không có bông hay rạn tự nhiên. Với người chỉ cần một món trong suốt bắt sáng cho đẹp góc nhà, đó là lựa chọn hợp lý.
Pha lê chì cũng có chỗ đứng riêng: nhờ chiết suất và độ tán sắc cao hơn, các mặt cắt giác của nó toả cầu vồng rực hơn thạch anh. Quả cầu treo cửa sổ để tạo dải màu trên tường phần lớn làm bằng pha lê vì lý do đó, và không ai coi đó là hàng giả.
Điều bạn cần là biết mình đang mua gì để trả đúng giá. Nếu muốn món có giá trị như một mẫu khoáng vật tự nhiên, có lai lịch từ lòng đất, hãy tìm thạch anh tự nhiên và chấp nhận những dấu vết nhỏ bên trong. Nếu chỉ cần độ trong và hình dáng, vật liệu đúc có thể đáp ứng tốt hơn với chi phí thấp hơn. Hai lựa chọn đều ổn, miễn là nhãn hàng nói thật.
Khi nào nên mang đi giám định
Với một viên nhỏ, vòng hạt hay trụ cỡ bàn tay giá vừa phải, các dấu hiệu tại nhà thường đủ để bạn yên tâm. Giám định đáng làm khi món đồ cỡ lớn, rất trong, có giá trị đáng kể, hoặc là tượng tạc mà người bán khẳng định là thạch anh nguyên khối. Phòng giám định dùng các thiết bị như khúc xạ kế, kính phân cực và cân thuỷ tĩnh để đo chiết suất, kiểm tra tính khúc xạ kép và tỉ trọng, từ đó tách được thạch anh với thuỷ tinh và silic nấu chảy một cách chắc chắn.
Riêng thạch anh tổng hợp, ngay cả phòng giám định đôi khi cần thiết bị chuyên sâu hơn và không phải lúc nào cũng kết luận được trên món đã mài. Với vật phẩm trang trí, chuyện này ít khi quan trọng như với đá quý, nhưng nếu người bán định giá theo đá tự nhiên thì bạn có quyền hỏi.
Trước khi mua, cách đỡ tốn kém nhất vẫn là hỏi đúng câu: vật liệu là gì, tự nhiên hay nhân tạo, có nhận đổi trả nếu giám định ra khác mô tả không. Người bán đứng đắn sẽ trả lời rõ. Bạn cũng có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để có cơ sở so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh trắng có bọt khí là giả phải không?
Bọt khí tròn đều có viền tối là dấu hiệu điển hình của vật liệu từng nấu chảy như thuỷ tinh hay silic nấu chảy. Thạch anh tự nhiên cũng có bao thể khí và lỏng, nhưng thường dẹt, méo hoặc tụ thành mảng. Bạn nên soi bằng kính lúp để nhìn hình dạng trước khi kết luận.
Thạch anh nấu chảy có phải thạch anh thật không?
Silic nấu chảy được làm từ thạch anh hoặc cát silic, nhưng khi nung chảy rồi đúc lại thì cấu trúc tinh thể mất đi, nên về khoáng vật học nó là một loại thuỷ tinh. Bán dưới tên thạch anh tự nhiên là mô tả sai; bán đúng tên vật liệu thì là hàng bình thường.
Thạch anh trắng tổng hợp có phân biệt được tại nhà không?
Rất khó. Thạch anh tổng hợp có cùng thành phần, độ cứng và tỉ trọng với thạch anh tự nhiên. Đôi khi thấy lát mầm hay bao thể li ti đặc trưng, nhưng phần lớn trường hợp cần phòng giám định. Với vật phẩm trang trí giá vừa phải, chuyện này ít khi đáng lo.
Tượng thạch anh trắng giá rẻ có đáng tin không?
Tạc thạch anh tốn công và dễ vỡ, nên tượng nhiều chi tiết, cỡ lớn mà giá thấp bất thường thường là hàng đúc. Bạn soi tìm bọt khí ở phần dày, vân xoáy, và nhìn chỗ lõm có vết dụng cụ hay không. Hỏi người bán vật liệu chính xác và điều kiện đổi trả.
Dùng dao cạo có biết thạch anh thật không?
Không nên. Thạch anh cứng 7 trên thang Mohs, thuỷ tinh thường mềm hơn một chút, nhưng dao thép thông thường khó cạo xước cả hai, nên không tách được chúng. Cạo bằng vật cứng hơn thì chỉ để lại vết xước vĩnh viễn, kể cả trên thạch anh thật.
Pha lê và thạch anh trắng khác nhau thế nào?
Pha lê trong thương mại thường là thuỷ tinh pha chì hoặc chất khác để tăng độ sáng và độ nặng, là vật liệu nhân tạo vô định hình. Thạch anh trắng là khoáng vật tự nhiên kết tinh. Pha lê chì thường nặng hơn và lấp lánh cầu vồng mạnh hơn ở cạnh mài.