Mã thượng phong hầu là mẫu tượng một con khỉ ngồi trên lưng ngựa, nhiều bản còn có con ong bay quanh hoặc tổ ong treo trên tay khỉ. Đây là vật phẩm dựa hoàn toàn vào lối chơi chữ đồng âm trong tiếng Hán: các con vật được chọn không phải vì bản thân chúng, mà vì tên gọi của chúng đọc gần giống những chữ mang nghĩa thăng tiến. Hiểu được trò chữ này, bạn sẽ thấy mẫu tượng thú vị hơn nhiều so với lời giới thiệu "khỉ cưỡi ngựa mang may mắn".
Bài này giải từng chữ trong cụm "mã thượng phong hầu", kể các biến thể mẫu thường gặp, rồi đi vào phần thực tế: chất liệu, chỗ yếu của tượng ghép hai con vật, cách chọn tỉ lệ và những dịp tặng hợp với món quà mang lời chúc này.
Giải từng chữ trong "mã thượng phong hầu"
Trong tiếng Hán, cụm từ "mã thượng" nghĩa đen là "trên lưng ngựa", nhưng trong khẩu ngữ lại mang nghĩa "ngay lập tức". Nghĩa này hình thành từ hình ảnh người đã lên ngựa là sẵn sàng đi ngay, không chần chừ. "Phong hầu" là được phong tước hầu, một tước vị cao trong hệ thống tước phong thời phong kiến. Ghép lại, câu "mã thượng phong hầu" có nghĩa là sắp được phong tước hầu ngay, tức thăng tiến nhanh chóng.
Lối chơi chữ nằm ở chữ "hầu". Chữ chỉ tước hầu và chữ chỉ con khỉ trong tiếng Hán đọc giống nhau. Vì vậy, người làm tượng vẽ một con khỉ (hầu) ngồi trên lưng ngựa (mã thượng) để "viết" ra câu chúc bằng hình ảnh. Một số bản thêm con ong, vì chữ chỉ con ong cũng đọc giống chữ "phong" trong "phong tước". Khi đó, hình ảnh khỉ trên lưng ngựa với lấy con ong ghép đủ cả bốn chữ.
Đây là cách chơi chữ rất phổ biến trong mỹ thuật Trung Hoa, gọi chung là dùng hình ảnh đồng âm để biểu đạt lời chúc. Ở Việt Nam, người xem không đọc tiếng Hán nên ít ai nhận ra trò chữ này. Khi tặng, nếu kể lại cho người nhận nghe, món quà sẽ có thêm một câu chuyện hay để nhớ.
Mẫu tượng này đến Việt Nam từ đâu và được dùng thế nào
Đề tài khỉ cưỡi ngựa có lịch sử lâu đời trong tranh, gốm sứ, ngọc chạm và đồ đồng Trung Hoa. Nó theo con đường giao thương, theo các món đồ mỹ nghệ nhập khẩu và theo sách vở vào Việt Nam, rồi được các xưởng trong nước làm lại bằng nhiều chất liệu. Người Việt không có truyền thống riêng gắn với mẫu này như với tượng ngựa thờ ở đình hay ngựa Thánh Gióng.
Ngày nay, tượng mã thượng phong hầu chủ yếu được mua làm quà cho người mới nhận chức vụ, người chuẩn bị thi tuyển, thi nâng ngạch, hoặc đặt trên bàn làm việc của chính mình như một lời tự nhắc về mục tiêu. Nó cũng hay có mặt trong các bộ sưu tập đồ đồng, đồ ngọc nhỏ vì dáng tượng sinh động, có câu chuyện.
Cần hiểu đúng mức: đây là một lời chúc bằng hình ảnh. Việc thăng tiến đến từ năng lực, cơ hội và công sức. Khi tặng cho cấp trên hoặc đồng nghiệp, bạn nên chọn cỡ khiêm tốn, kèm một lời chúc nhẹ nhàng về công việc, tránh khiến món quà trở nên nặng nề hay bị hiểu nhầm là quà cầu cạnh.
Với người làm trong cơ quan nhà nước, nên lưu ý các quy định về tặng và nhận quà ở nơi công tác. Một con ngựa nhỏ để bàn là đủ ý, không cần cỡ lớn.
Các biến thể thường gặp
Cùng một đề tài, người làm tượng thêm bớt chi tiết để tạo khác biệt. Bảng dưới giúp bạn nhận ra mình đang xem kiểu nào và ý nghĩa đi kèm theo cách giải thích phổ biến.
| Biến thể | Hình ảnh | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|---|
| Khỉ ngồi trên lưng ngựa | Một khỉ, một ngựa, ngựa đứng hoặc phi | Bản cơ bản: thăng tiến nhanh |
| Khỉ với con ong | Khỉ giơ tay bắt ong bay trên đầu ngựa | Đủ bốn chữ "mã thượng phong hầu" |
| Khỉ cầm tổ ong | Tổ ong treo trên tay khỉ hoặc trên cành cây cạnh ngựa | Như trên, nhấn mạnh chữ "phong" |
| Khỉ cõng khỉ con trên lưng ngựa | Hai khỉ chồng lên nhau | Thêm ý "đời đời phong hầu", mong con cháu tiếp nối |
| Khỉ cầm đào | Khỉ trên lưng ngựa tay cầm quả đào | Kết hợp ý thăng tiến và trường thọ |
| Khỉ trên lưng ngựa đạp nén vàng | Đế tượng có thỏi vàng, đồng xu | Thêm ý sung túc, mẫu hiện đại |
Biến thể khỉ cõng khỉ còn gắn với một trò chữ khác: hai thế hệ khỉ chồng lên nhau gợi cụm "bối bối phong hầu", nghĩa là đời này qua đời khác đều được phong hầu. Mẫu này hợp làm quà cho cha mẹ có con sắp bước vào sự nghiệp.
Các mẫu càng nhiều chi tiết như ong, tổ ong, cành cây thì càng nhiều điểm mảnh dễ gãy. Hãy cân nhắc chỗ đặt trước khi chọn bản cầu kỳ.
Chọn tượng mã thượng phong hầu cho chắc và đẹp
Chỗ khỉ gắn với lưng ngựa. Đây là điểm yếu nhất. Với tượng đồng, khỉ thường đúc riêng rồi hàn; mối hàn phải liền, không lỏng khi chạm. Với bột đá, resin, ngọc, khỉ thường gắn keo; nhìn kỹ xem có khe hở quanh chân khỉ không.
Tỉ lệ khỉ và ngựa. Khỉ nên nhỏ vừa phải, cỡ chừng một phần tư đến một phần ba thân ngựa. Khỉ quá to làm tượng trông nặng đầu và lố; khỉ quá nhỏ thì nhìn xa không nhận ra.
Nét mặt và động tác của khỉ. Mẫu đẹp có con khỉ biểu cảm tinh nghịch, tay vươn lên tự nhiên. Khỉ cứng đờ, mặt mờ chi tiết là dấu hiệu khuôn kém.
Con ong và tổ ong. Ở bản có ong, con ong thường gắn trên một sợi kim loại mảnh hoặc dính vào tay khỉ. Kiểm tra độ chắc, vì đây là chi tiết hay rơi khi vận chuyển.
Đế tượng. Tượng có hai con vật chồng lên nhau, trọng tâm cao hơn ngựa đơn. Đế cần rộng và nặng để không đổ khi va nhẹ.
Chất liệu. Đồng bền và giữ chi tiết tốt nhất. Ngọc và đá cho vẻ sang nhưng tượng thường nhỏ, chi tiết khỉ đơn giản hơn. Bột đá nhiều màu, nhẹ, giá mềm, nhưng khỉ và ong dễ sứt.
Đặt ở đâu và tặng khi nào
Tượng mã thượng phong hầu hợp với không gian làm việc hơn là phòng khách gia đình. Một vài gợi ý:
- Bàn làm việc cá nhân: cỡ nhỏ, đặt góc bàn phía trong, đầu ngựa hướng về phía người ngồi hoặc hướng ra cửa theo ý thích.
- Kệ sách phòng làm việc tại nhà: cỡ vừa, đặt ngang tầm mắt khi ngồi.
- Quà nhận chức vụ mới: cỡ để bàn, chất liệu đồng hoặc đá, hộp gọn gàng.
- Quà cho người chuẩn bị thi tuyển: cỡ nhỏ, kèm lời chúc ôn tập tốt; tránh tạo áp lực bằng những lời như "nhất định phải đỗ".
- Quà cho cha mẹ có con sắp đi làm: mẫu khỉ cõng khỉ con hợp ý hơn.
Không nên đặt tượng ở phòng ngủ trẻ nhỏ: chi tiết khỉ, ong mảnh và nhỏ, trẻ dễ bẻ hoặc cho vào miệng. Với văn phòng chung, chọn cỡ vừa phải để không lấn chỗ đồng nghiệp.
Nếu tặng kèm thiệp, một dòng giải nghĩa ngắn về lối chơi chữ khỉ, ngựa và ong sẽ giúp người nhận hiểu món quà ngay, thay vì chỉ thấy một con khỉ ngồi trên lưng ngựa.
Lau chùi một tượng có nhiều chi tiết nhỏ
Tượng mã thượng phong hầu có nhiều khe: giữa khỉ và lưng ngựa, giữa tay khỉ và con ong, quanh tổ ong. Bụi đọng ở đây nhanh và khó lấy hơn ở ngựa đơn. Dụng cụ hợp nhất là cọ lông mềm loại dùng trang điểm hoặc vẽ màu nước, quét nhẹ theo chiều từ trên xuống.
Không nhấc tượng bằng cách cầm vào con khỉ. Nhiều người theo thói quen nắm phần nhô cao nhất để nhấc lên, và đó chính là cách làm lỏng mối gắn. Hãy đỡ bằng hai tay từ đế và bụng ngựa.
Với tượng đồng, cách chăm sóc theo kiểu hoàn thiện: đồng hun không đánh bóng, đồng bóng có phủ chỉ lau khô. Với tượng ngọc, đá, có thể lau khăn ẩm rồi lau khô, tránh ngâm nếu có phần gắn keo. Với bột đá, chỉ lau khô.
Nếu con ong hoặc tổ ong bị rơi, gắn lại bằng keo chuyên dụng cho chất liệu đó. Đừng bỏ đi, vì thiếu con ong thì mẫu tượng mất đi một nửa câu chơi chữ, dù khỉ cưỡi ngựa vẫn giữ được ý chính.
Những trò chữ "anh em" của mã thượng phong hầu
Mã thượng phong hầu không đứng một mình. Trong kho vật phẩm dựa vào đồng âm tiếng Hán còn rất nhiều mẫu cùng kiểu, và biết vài mẫu giúp bạn hiểu cách người xưa "viết chữ bằng hình". Ví dụ, con dơi hay xuất hiện trên đồ gốm, đồ gỗ vì chữ chỉ con dơi đọc gần chữ "phúc". Bắp cải gợi chữ "bách tài", con cá gợi chữ "dư" nghĩa là dư dả, bình hoa gợi chữ "bình" nghĩa là bình an.
Mỗi mẫu như vậy là một câu đố nhỏ, người xem biết chữ Hán sẽ đọc ra ngay lời chúc. Mã thượng phong hầu thuộc nhóm phức tạp hơn vì ghép hai, ba hình ảnh để ra một câu bốn chữ, giống như một câu đố nhiều tầng.
Ở Việt Nam, những trò chữ này đến qua đồ mỹ nghệ và được người bán giải thích lại. Đôi khi lời giải thích bị rút gọn thành "con này mang may mắn", làm mất đi phần thú vị nhất. Khi bạn hiểu gốc của lời chúc, bạn có thể chọn mẫu đúng ý hơn: muốn chúc thăng tiến thì chọn khỉ cưỡi ngựa, muốn chúc bình an thì chọn mẫu khác, không cần nhồi nhiều biểu tượng vào một món.
Đây cũng là lý do nên tránh những mẫu ghép quá nhiều thứ trên cùng một đế. Một tượng có khỉ, ngựa, ong, thỏi vàng, đồng xu, bắp cải cùng lúc thường rối mắt và làm lời chúc mất rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Mã thượng phong hầu có phải là tượng Tôn Ngộ Không cưỡi ngựa không?
Không. Con khỉ trong mẫu này là khỉ bình thường, được chọn vì tên gọi đồng âm với tước hầu. Tôn Ngộ Không là nhân vật tiểu thuyết Tây Du Ký, thường được tạc với mũ, áo giáp và gậy như ý, ít khi cưỡi ngựa.
Tượng khỉ cưỡi ngựa có hợp với người tuổi Thân hay tuổi Ngọ không?
Nhiều người thích chọn vì có con giáp của mình trên tượng. Tuy vậy, ý nghĩa chính của mẫu là lời chúc thăng tiến theo lối chơi chữ, dùng được cho mọi người, không gắn riêng với tuổi nào.
Có nên tặng tượng mã thượng phong hầu cho sếp không?
Có thể, nếu chọn cỡ nhỏ, giá trị vừa phải và tặng vào dịp phù hợp như mừng nhận chức. Lời chúc nên nhẹ nhàng về công việc. Ở cơ quan có quy định về quà tặng, bạn nên tìm hiểu trước.
Tượng mã thượng phong hầu thiếu con ong có còn đúng ý không?
Vẫn đúng ý chính. Bản cơ bản chỉ có khỉ và ngựa đã gợi được câu "mã thượng phong hầu" qua hai chữ "mã thượng" và "hầu". Con ong chỉ làm trò chữ đầy đủ hơn.
Chất liệu nào bền nhất cho mẫu tượng này?
Đồng là bền nhất vì giữ được các chi tiết mảnh như tay khỉ, con ong mà không dễ gãy. Ngọc và đá đẹp nhưng chi tiết thường đơn giản hơn. Bột đá nhẹ, nhiều màu nhưng các chi tiết nhỏ dễ sứt khi va.
Đặt tượng mã thượng phong hầu quay đầu về hướng nào?
Theo quan niệm phổ biến, đầu ngựa hướng về phía người ngồi hoặc vào trong phòng làm việc. Một số người lại thích hướng ra cửa. Về thực tế, hãy cho mặt đẹp nhất của tượng, nơi thấy rõ con khỉ, hướng về người nhìn.