Phần lớn tượng và vật phẩm đồng mỹ nghệ mới bán ra đều có một lớp phủ trong suốt để giữ màu: hoặc lớp sơn bóng trong phun sau khi đánh bóng, hoặc lớp sáp mỏng thoa lên bề mặt. Lớp phủ này là “áo giáp” mỏng ngăn hơi ẩm và chất gây xỉn chạm vào kim loại. Giữ cho nó nguyên vẹn, và biết khi nào nó đã hết tác dụng, là phần lớn bí quyết để đồ đồng giữ màu lâu.
Bài này giúp bạn nhận ra món đồ của mình đang có loại phủ nào, những việc làm hỏng lớp phủ mà nhiều người không biết, cách tự phủ sáp cho đồ đồng tại nhà, và lúc nào nên giao cho thợ đồ đồng xử lý lại.
Lớp phủ trên đồ đồng mỹ nghệ là gì và vì sao có
Đồng mới đúc và đánh bóng có màu vàng ánh rất đẹp, nhưng màu ấy không bền. Để trần trong không khí ẩm ở Việt Nam, chỉ vài tuần đến vài tháng bề mặt đã sẫm đi, loang vết tay. Vì vậy ở các làng nghề đúc đồng như Đại Bái (Bắc Ninh), Ý Yên (nay thuộc Ninh Bình) hay Phước Kiều (nay thuộc Đà Nẵng) cũng như ở xưởng sản xuất, sau công đoạn làm nguội, đánh bóng hoặc hun màu, sản phẩm thường được phủ thêm một lớp bảo vệ.
Có hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là sơn bóng trong, tức một lớp nhựa trong suốt phun hoặc quét lên, khô thành màng cứng; loại này bền nhiều năm nếu không bị trầy, nhưng khi hỏng thì phải tẩy đi làm lại. Nhóm thứ hai là sáp, thường dùng cho đồ hun màu giả cổ hoặc đồ cao cấp muốn giữ cảm giác kim loại thật khi chạm tay; sáp mỏng, mềm, dễ phủ lại tại nhà nhưng cần phủ định kỳ.
Cũng có những món không phủ gì, hoặc lớp phủ rất mỏng chỉ đủ giữ màu trong thời gian vận chuyển và bày bán. Đây là lý do cùng mua một đợt, có con tỳ hưu đồng vài năm vẫn sáng, có con chỉ một mùa nồm đã loang. Khi mua, câu nên hỏi người bán là “món này có phủ lớp bảo vệ không, là sơn hay sáp”.
Nhận biết món đồng có lớp phủ hay không
Không có cách nào chắc chắn tuyệt đối bằng mắt, nhưng những dấu hiệu dưới đây giúp đoán khá sát. Nhìn dưới ánh sáng ban ngày, nghiêng món đồ nhiều góc:
| Dấu hiệu | Sơn bóng trong | Sáp | Để trần |
|---|---|---|---|
| Độ bóng | Bóng đều, hơi “ướt”, như có lớp kính rất mỏng | Bóng dịu, ấm, không chói | Bóng kim loại sắc nếu mới đánh, xỉn nhanh |
| Ở kẽ sâu | Có thể thấy lớp phủ đọng dày hơn, đôi khi có giọt khô hay bọt nhỏ | Đôi khi có vệt sáp trắng mờ đọng trong kẽ | Không có gì đọng |
| Khi chạm tay | Trơn, hơi giống nhựa | Hơi mượt, có khi để lại cảm giác sáp nhẹ | Cảm giác kim loại, dễ in dấu vân tay |
| Khi bắt đầu hỏng | Đốm xỉn có viền rõ nằm dưới lớp trong, vệt bong như vảy mỏng, chỗ ngả vàng đục | Mất bóng dần đều, vân tay bắt đầu in | Sẫm màu đều, loang vết tay |
Thợ thường thử bằng dung môi ở một chỗ khuất để xác định loại sơn phủ. Ở nhà không nên tự làm phép thử này vì dung môi có thể làm mờ một mảng lớp phủ, để lại vết loang khó sửa.
Giữ lớp sơn bóng: những việc nên tránh
Lớp sơn bóng trong rất bền với không khí nhưng yếu trước ma sát và hoá chất. Những việc dưới đây làm hỏng nó nhanh nhất:
- Dùng kem hay nước đánh bóng đồng: các sản phẩm này có hạt mài và hoá chất để ăn lớp xỉn; dùng lên đồ có sơn phủ thì mài mờ lớp phủ, chỗ bị mài thủng sẽ xỉn trước và loang.
- Lau bằng chanh, me, giấm, nước rửa chén đậm đặc: axit và chất tẩy làm lớp phủ đục, có khi bong.
- Chà bằng miếng rửa chén, bàn chải cứng: để lại vết xước trên lớp phủ; nước và mồ hôi chui qua vết xước vào kim loại bên dưới.
- Để gần nguồn nhiệt: cạnh đèn nóng, cạnh nồi lẩu trên quầy, dưới nắng chiếu qua kính lâu ngày, lớp phủ có thể ngả vàng và giòn.
- Va chạm và kéo lê: kéo tượng trên mặt kệ đá hay kính làm trầy lớp phủ ở đáy và cạnh.
- Xịt cồn sát khuẩn lên đồ: một số loại sơn bóng bị cồn làm mềm, để lại vệt mờ.
Với đồ có sơn bóng, việc bảo quản hằng ngày chỉ cần quét bụi và lau bằng khăn sợi nhỏ khô hoặc hơi ẩm. Đừng cố “làm sáng thêm”; lớp phủ còn nguyên thì màu dưới nó vẫn giữ.
Tự phủ sáp cho đồ đồng tại nhà
Sáp phù hợp với đồ đồng không có sơn bóng, đồ hun màu giả cổ, và đồ đã được thợ tẩy lớp sơn cũ. Đây là việc làm được ở nhà nếu cẩn thận:
- Quét bụi kỹ, sau đó lau bằng khăn hơi ẩm và lau khô hoàn toàn. Sáp phủ lên bụi sẽ giữ luôn bụi dưới lớp sáp.
- Để món đồ ở nhiệt độ phòng, khô ráo ít nhất vài giờ. Không phủ sáp vào ngày nồm khi bề mặt đọng hơi nước.
- Lấy một lượng sáp rất nhỏ bằng khăn cotton mềm hoặc cọ lông mềm; ít hơn bạn nghĩ là cần.
- Thoa thành lớp mỏng đều, xoa vòng nhỏ trên mặt phẳng, dùng cọ cho kẽ chạm. Không để sáp đọng cục trong kẽ.
- Chờ vài phút cho dung môi trong sáp bay hơi, bề mặt hơi mờ đi.
- Dùng khăn sạch khác đánh nhẹ cho lên độ bóng dịu. Kẽ sâu dùng cọ khô quét lại để lấy sáp thừa.
- Để món đồ nghỉ ít nhất nửa ngày trước khi bày lại, tránh chạm tay khi sáp chưa cứng.
Với đồ bày trong nhà, lớp sáp thường giữ được vài tháng đến khoảng một năm; đồ hay cầm, đồ ở gần biển hay ở quầy cửa hàng thì cần phủ thường hơn. Dấu hiệu nên phủ lại là bề mặt mất bóng dịu, vân tay bắt đầu in rõ sau khi chạm.
Chọn loại sáp: không phải sáp nào cũng hợp
Sáp vi tinh thể. Đây là loại hay được người làm bảo tồn dùng cho kim loại: trung tính, trong, ít ngả màu, ít bắt bụi. Thường được bán dưới dạng hộp sáp đánh bóng dành cho đồ cổ, đồ kim loại.
Sáp ong. Dễ tìm, thơm, nhưng mềm hơn, dễ bắt bụi, có thể ngả màu theo thời gian và theo một số tài liệu có tính hơi axit. Dùng được cho đồ gỗ hơn là đồ đồng sáng.
Sáp đánh bóng ô tô, sáp đánh giày. Nhiều loại có hạt mài mịn, silicone hoặc chất tạo màu; dùng lên đồ đồng có thể để lại vệt màu trong kẽ, hoặc làm sau này khó phủ lại bằng thứ khác.
Sáp có màu, sáp “làm cũ”. Một số hộp sáp có pha bột màu nâu, đen để làm đồ trông cổ hơn. Dùng loại này cho đồ đồng sáng sẽ đổi hẳn màu món đồ và đọng màu đậm trong kẽ, rất khó lấy ra. Chỉ dùng khi bạn thật sự muốn đổi vẻ ngoài, và thử trước ở chỗ khuất.
Dầu ăn, dầu dừa, dầu máy. Một số người thoa dầu cho đồ đồng “bóng lên”. Dầu ăn để lâu bị ôi, dính, bắt bụi thành lớp nhầy; dầu máy hợp cho dụng cụ sắt thép hơn là đồ trưng bày. Không khuyến khích.
Khi lớp phủ đã hỏng: nhận ra và xử lý
Lớp sơn bóng hỏng thường lộ ra theo kiểu loang lổ: một vài đốm xỉn có viền rõ trong khi xung quanh vẫn sáng, như vết nước dưới lớp kính. Đó là chỗ lớp phủ đã thủng hoặc bong, không khí lọt vào. Đánh bóng riêng chỗ đó thì sẽ thấy rõ hai màu, vì vùng còn phủ không hề được đánh. Cách xử lý triệt để là tẩy toàn bộ lớp sơn cũ bằng dung môi phù hợp, làm sạch xỉn, rồi phun lại lớp mới.
Việc này nghe đơn giản nhưng khó làm đẹp ở nhà: dung môi có mùi và cần nơi thông thoáng; phun sơn trong không khí ẩm dễ làm lớp phủ mờ đục; bụi bám vào khi sơn chưa khô sẽ dính vĩnh viễn. Với tượng cỡ lớn hay món có giá trị tình cảm, nên giao cho thợ đồ đồng mỹ nghệ, hỏi rõ họ sẽ dùng loại phủ nào và có giữ nguyên màu hun hay không.
Nếu lớp phủ chỉ hỏng nhẹ ở vài chỗ và bạn chấp nhận vẻ cũ, có thể chọn cách để nguyên, giữ khô và chỉ lau bụi. Màu đồng sẽ tự sẫm dần thành lớp patina tự nhiên. Nhiều người lại thích vẻ ấy hơn màu vàng sáng ban đầu. Đó là lựa chọn thẩm mỹ, không có đúng sai.
Đồ hun giả cổ, đồ mạ và đồ khảm màu
Đồ hun màu giả cổ. Màu nâu, đen, xanh rêu là lớp patina tạo bằng hoá chất hoặc nhiệt, là một phần của thiết kế. Đánh bóng là làm mất nó. Đồ loại này thường được phủ sáp; giữ bằng cách quét bụi và phủ sáp lại khi cần, không dùng kem đánh bóng.
Đồ đồng mạ vàng, mạ bạc. Lớp mạ thường rất mỏng và nhiều khi được phủ thêm sơn bóng. Không đánh bóng, không chà, chỉ lau nhẹ. Chỗ mạ đã mòn lộ đồng sẽ xỉn khác màu; muốn đồng đều phải mạ lại ở thợ.
Đồ khảm men màu, pháp lam. Phần men là thuỷ tinh nung, khá bền với nước nhưng dễ mẻ khi va. Phủ sáp nếu có thì chỉ ở phần kim loại, tránh để sáp đọng trên men làm mờ màu.
Chuông, khánh, chuông gió bằng đồng. Đồ phát tiếng thường không phủ sơn dày vì lớp phủ có thể làm tiếng đục đi đôi chút. Phủ sáp mỏng là lựa chọn hợp hơn; tránh để sáp đọng ở lòng chuông và chỗ dùi gõ.
Đồ ghép đá, ghép gỗ. Khi phủ sáp cho phần đồng, che phần đá xốp hay gỗ bằng khăn, vì sáp thấm vào đá xốp có thể làm đổi màu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tượng đồng của mình có sơn bóng hay không?
Nhìn độ bóng đều như có lớp kính mỏng, lớp phủ đọng dày ở kẽ, cảm giác trơn như nhựa khi chạm là dấu hiệu có sơn bóng. Chắc nhất là hỏi người bán hoặc nhờ thợ đồ đồng thử ở chỗ khuất. Không nên tự dùng dung môi thử ở nhà.
Có nên dùng kem đánh bóng đồng cho tượng mới mua không?
Không nên nếu tượng còn bóng đẹp, vì phần lớn tượng mới đều có lớp phủ, kem đánh bóng sẽ mài mờ nó. Chỉ dùng kem đánh bóng cho đồ đồng để trần đã xỉn, và nên phủ sáp ngay sau khi đánh bóng để giữ màu.
Phủ sáp có làm thay đổi màu đồ đồng không?
Sáp vi tinh thể trong suốt nên gần như không đổi màu, chỉ làm bề mặt sâu và ấm hơn một chút. Sáp ong có thể làm ngả vàng nhẹ theo thời gian. Muốn chắc, thử trước ở mặt đáy hoặc mặt sau của tượng.
Tượng đồng ngoài trời có phủ sáp được không?
Được, và thường cần phủ lại thường xuyên hơn đồ trong nhà vì mưa nắng làm sáp mòn nhanh. Tượng lớn ngoài trời nên hỏi thợ về loại phủ chịu thời tiết; sáp thường có thể cần phủ lại vài lần mỗi năm.
Đồng để lâu tự lên màu nâu sẫm có cần xử lý không?
Không bắt buộc. Lớp sẫm đều là patina tự nhiên, phần nào còn bảo vệ kim loại bên dưới. Chỉ cần xử lý khi xuất hiện đốm xanh dạng bột hay vết loang do muối, ẩm. Giữ hay đánh sáng lại là lựa chọn thẩm mỹ của gia đình.
Phủ sáp cho đồ đồng có ảnh hưởng gì đến tập quán khai quang không?
Phủ sáp là việc bảo quản vật lý, không liên quan đến tập quán. Nếu gia đình có nếp khai quang hay tẩy uế vật phẩm, nên làm sạch và phủ sáp trước, để món đồ ổn định rồi mới làm theo nếp nhà, tránh để nước, muối hay rượu chạm lên lớp sáp mới.