Tại nhà, bạn có thể làm bốn phép kiểm cơ bản với lưu ly: soi kính lúp tìm cấu trúc khoáng vật, chấm bông tẩm cồn hoặc nước tẩy sơn móng vào chỗ khuất để xem màu có ra không, quan sát lỗ xâu và vết nứt, và vạch thử lên mặt sứ không men ở chỗ không nhìn thấy. Những phép kiểm này giúp nhận ra đá nhuộm, đá ép và vật liệu khác khá tin cậy, nhưng không thay được phiếu của phòng kiểm định.
Điều cần nói rõ ngay từ đầu: một số phép thử có thể làm hỏng lớp sáp phủ hoặc để lại vết nhỏ, nên chỉ làm ở chỗ khuất và chỉ làm với món đồ đã thuộc về bạn. Bài dưới đây đi qua những gì bạn cần chuẩn bị, từng bước kiểm, cách đọc kết quả, những trường hợp kết quả gây nhầm, và khi nào nên đem món đồ đến trung tâm kiểm định đá quý.
Chuẩn bị gì trước khi kiểm
Mọi thứ cần dùng đều dễ kiếm, phần lớn đã có sẵn trong nhà:
- Một kính lúp phóng đại mười lần, loại gấp bỏ túi của thợ kim hoàn là tiện nhất; kính lúp đọc sách phóng đại thấp hơn nhưng vẫn dùng tạm được.
- Đèn pin điện thoại hoặc đèn bàn ánh trắng, cộng với ánh sáng ban ngày gần cửa sổ để so màu.
- Vài que bông tai và một ít cồn y tế hoặc nước tẩy sơn móng có acetone. Không dùng chất tẩy mạnh hơn.
- Một mảnh sứ trắng không tráng men, ví dụ mặt sau của một viên gạch men, đáy chén sứ chỗ không có men.
- Khăn giấy trắng và khăn vi sợi khô để lau lại sau khi thử.
- Một chiếc cân nhà bếp chính xác đến 0,1 gam nếu có, dùng để đối chiếu trọng lượng với mô tả của người bán.
Hãy làm ở nơi sáng, trên khăn trắng để dễ nhìn màu và để không đánh rơi hạt. Ghi lại kết quả từng bước bằng ảnh nếu bạn định trao đổi lại với người bán. Làm lần lượt từ bước không gây hại tới bước có rủi ro, dừng lại khi đã đủ thông tin.
Bước một: soi kính lúp tìm cấu trúc của đá
Lapis tự nhiên là tập hợp nhiều khoáng vật, nên dưới kính lúp mười lần bạn sẽ thấy nền xanh không đồng nhất: có hạt xanh đậm, hạt xanh nhạt, chấm pyrite vàng ánh kim với cạnh sắc, có khi là tinh thể nhỏ hình khối; vệt calcite trắng có ranh giới mềm, đan xen với vùng xanh. Toàn bộ trông như một bức tranh khảm nhỏ, không có hai chỗ giống nhau.
Đá ép, tức bột hoặc mảnh lapis trộn keo rồi ép thành khối, cho hình ảnh khác: các mảnh xanh có cạnh sắc như mảnh vỡ, nằm trong một nền đồng màu hơn, đôi khi thấy rõ đường viền mỏng của keo quanh từng mảnh. Đốm vàng trong đá ép có khi là bột kim loại rải đều, tròn, không có hình tinh thể.
Thuỷ tinh hay nhựa nhuộm xanh thì dưới kính lúp gần như không có cấu trúc khoáng vật; bạn có thể thấy bọt khí tròn, vệt xoáy, hoặc lớp màu đều tuyệt đối. Đá khác nhuộm xanh, ví dụ jasper hay howlite nhuộm, thường không có pyrite, và màu dồn đậm ở các khe nứt, các lỗ rỗ nhỏ.
Kinh nghiệm chung: soi kính lúp là bước có giá trị nhất, không làm hại gì món đồ, và cho bạn nhiều thông tin nhất. Hãy dành thời gian cho bước này trước khi làm các bước khác.
Bước hai: thử màu bằng bông tẩm cồn hoặc acetone
Phép thử này nhằm phát hiện thuốc nhuộm bám ở bề mặt. Làm như sau:
- Chọn chỗ khuất: mép lỗ xâu của hạt, đáy tượng, mặt sau của mặt dây. Không thử ở mặt chính.
- Nhúng đầu bông vào cồn hoặc nước tẩy sơn móng, vắt cho gần khô, không để nhỏ giọt.
- Chà nhẹ đầu bông lên chỗ đã chọn khoảng mười đến mười lăm giây.
- Nhìn đầu bông dưới ánh sáng trắng. Bông ngả xanh rõ là dấu hiệu đá đã được nhuộm; bông vẫn trắng hoặc chỉ hơi ngả xám do bụi là kết quả bình thường.
- Lau lại chỗ thử bằng khăn khô. Nếu chỗ đó hơi mờ đi, đó là lớp sáp phủ bị dung môi làm tan, có thể đánh bóng lại nhẹ bằng khăn.
Cần biết giới hạn của phép thử: nhiều lưu ly nhuộm được phủ thêm sáp hoặc nhựa bên ngoài, nên dung môi không chạm được vào màu nhuộm và bông vẫn trắng. Vì vậy bông trắng không chứng minh đá chưa nhuộm; chỉ bông xanh mới cho kết luận rõ.
Ngược lại, đôi khi bông ngả xám xanh rất nhạt do bụi bẩn bám lâu ngày hoặc do bột đá từ lỗ xâu. Nếu không chắc, lau sạch chỗ thử bằng khăn ẩm, chờ khô rồi thử lại bằng một đầu bông mới.
Bước ba: nhìn lỗ xâu, vết nứt và chỗ mẻ
Lỗ xâu của hạt vòng là nơi lộ rõ phần bên trong của đá. Với đá nhuộm, màu xanh thường dồn đậm thành viền quanh mép lỗ, hoặc bên trong lỗ có màu khác hẳn mặt ngoài, nhạt hơn hoặc trắng xám. Lapis tự nhiên chưa nhuộm có màu bên trong lỗ tương tự mặt ngoài, chỉ kém bóng hơn.
Vết nứt cũng là chỗ thuốc nhuộm hay đọng lại. Soi kính lúp dọc vết nứt, nếu thấy một đường xanh đậm hơn hẳn vùng xung quanh, đá rất có thể đã được ngâm nhuộm. Với vệt calcite trắng, đá nhuộm thường có vùng trắng bị ửng xanh nhạt không tự nhiên.
Chỗ mẻ cho biết vật liệu: lapis mẻ thì mặt vỡ sần, hạt, hơi xỉn; thuỷ tinh mẻ có mặt vỡ hình vỏ sò trơn bóng; nhựa mẻ có mép dẻo, đôi khi thấy sợi kéo. Nếu món đồ có sẵn một vết mẻ nhỏ, đó lại là chỗ tốt để quan sát.
Với vòng hạt, hãy kiểm vài hạt chứ không chỉ một. Có những vòng trộn lẫn hạt lapis tự nhiên với hạt nhuộm hoặc hạt ép để đủ số lượng và đều màu. Nếu một hai hạt có lỗ xâu khác hẳn các hạt còn lại, đó là dấu hiệu vòng được ghép từ nhiều nguồn, điều nên trao đổi lại với người bán.
Bước bốn: vạch thử và cân, làm khi thật cần
Vạch thử trên sứ không men. Kéo nhẹ một góc khuất của đá, như mép đáy tượng, lên mặt sứ không tráng men. Lapis để lại vệt màu xanh nhạt; sodalite để lại vệt trắng; nhiều đá nhuộm để lại vệt trắng hoặc xanh rất nhạt khác thường. Phép thử này để lại vết xước nhỏ trên đá, nên chỉ làm với đá thô hoặc chỗ thật khuất, không làm với hạt vòng hay mặt dây.
Cân và so với cỡ. Lapis có tỉ trọng khoảng 2,7 đến 2,9. Bạn không cần đo tỉ trọng chính xác, chỉ cần so trọng lượng thực tế với mô tả của người bán, và cảm nhận khi cầm: món đồ nhẹ bất thường so với cỡ có thể có nhiều keo hoặc là nhựa.
Cảm giác nhiệt. Đá tự nhiên khi mới cầm thấy mát, ấm dần chậm. Nhựa thấy ấm gần như ngay. Phép thử này chỉ phân biệt được đá với nhựa, không phân biệt được lapis với đá khác hay thuỷ tinh.
Những phép thử không nên làm. Đốt kim nóng, thả vào giấm, nhỏ axit, ngâm nước nóng đều có thể làm hỏng đá thật, nhất là phần calcite. Mạng xã hội hay chia sẻ những cách này nhưng kết quả thường khó đọc và gây hại nhiều hơn lợi.
Đọc kết quả tổng hợp
Không phép thử nào đứng một mình cho kết luận chắc chắn. Bảng dưới gợi ý cách đọc khi gộp các quan sát lại:
| Quan sát | Gợi ý | Nên làm tiếp |
|---|---|---|
| Cấu trúc khảm, pyrite cạnh sắc, bông trắng, lỗ xâu cùng màu | Nhiều khả năng lapis tự nhiên chưa nhuộm hoặc nhuộm nhẹ có phủ | Có thể yên tâm dùng; cần chắc thì gửi kiểm định |
| Cấu trúc khảm, bông ngả xanh, màu dồn ở lỗ và vết nứt | Lapis tự nhiên đã nhuộm | Dùng bình thường, tránh nước và dung môi |
| Mảnh xanh sắc cạnh trong nền đồng màu | Đá ép từ bột hoặc mảnh | Tránh nhiệt, tránh ngâm nước |
| Không pyrite, màu dồn khe, nền đá có vân lạ | Đá khác nhuộm xanh | Hỏi lại người bán về mô tả |
| Bọt khí, vệt xoáy, cho ánh sáng qua | Thuỷ tinh | Gọi đúng tên, giữ như đồ thuỷ tinh |
Nếu các quan sát mâu thuẫn nhau, ví dụ có pyrite nhưng màu dồn bất thường, đó là lúc nên nhờ chuyên gia thay vì tiếp tục thử tại nhà.
Khi nào cần phiếu kiểm định và phiếu nói được gì
Với món nhỏ, giá mềm, các bước tại nhà thường đủ. Với tượng lớn, chuỗi hạt đẹp, mặt dây có giá trị cao, hoặc món làm quà quan trọng, phiếu của một trung tâm kiểm định đá quý giúp bạn biết chắc vật liệu và tình trạng xử lý. Trung tâm dùng các thiết bị đo chiết suất, quang phổ, kính hiển vi, những thứ không có ở nhà.
Một phiếu kiểm định đầy đủ thường ghi tên vật liệu (ví dụ đá lapis lazuli tự nhiên), mô tả hình dáng, kích thước, trọng lượng, màu sắc, và ghi chú về xử lý nếu phát hiện được, như nhuộm, phủ sáp, ép. Phiếu chỉ có giá trị cho đúng món được kiểm, nên khi mua kèm phiếu, hãy đối chiếu ảnh và trọng lượng trên phiếu với món đồ thật.
Phiếu không nói gì về ý nghĩa phong thủy, không đánh giá món đồ có hợp mệnh hay không, cũng không định giá trừ khi bạn yêu cầu dịch vụ định giá riêng. Nếu người bán đưa ra giấy tờ có những nội dung như vậy, đó không phải phiếu kiểm định theo nghĩa chuyên môn.
Khi gửi kiểm định, bạn nên mang theo món đồ nguyên trạng, không tự lau dung môi hay đánh bóng trước, để chuyên gia quan sát được lớp phủ nếu có. Hỏi trước thời gian trả kết quả và loại phiếu, vì có nơi phân biệt phiếu xác nhận vật liệu ngắn gọn với phiếu đầy đủ có ghi chú xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Thử bằng cồn có làm hỏng đá lưu ly không?
Cồn và acetone không làm hại phần đá lapis, nhưng có thể làm tan lớp sáp hoặc dầu phủ bóng ở chỗ thử, khiến chỗ đó hơi mờ. Vì vậy chỉ thử ở chỗ khuất, chà nhẹ, rồi lau khô. Không ngâm cả món đồ vào dung môi.
Bông không ra màu có nghĩa là đá chưa nhuộm không?
Không hẳn. Nhiều đá nhuộm được phủ sáp hoặc nhựa bên ngoài, làm dung môi không chạm tới màu nhuộm. Bông trắng chỉ cho biết bề mặt không nhả màu. Muốn biết chắc tình trạng xử lý, bạn cần quan sát thêm lỗ xâu, vết nứt hoặc gửi phòng kiểm định.
Đá lưu ly nhuộm có phải đá giả không?
Không. Đá nhuộm vẫn là lapis tự nhiên, chỉ được thêm màu để đậm và đều hơn. Đây là xử lý phổ biến, chấp nhận được nếu người bán nói rõ. Vấn đề chỉ là giá trị thấp hơn đá chưa xử lý và màu có thể nhạt dần, nên cần giữ tránh nước và hoá chất.
Đốm vàng trong lưu ly có làm giả được không?
Có. Một số đá ép hoặc vật liệu nhân tạo mô phỏng lapis được rải bột kim loại màu vàng. Dưới kính lúp, đốm giả thường tròn, đều, phân bố quá đồng nhất; pyrite tự nhiên có cạnh sắc, kích thước không đều, đôi khi thấy mặt tinh thể phẳng phản chiếu.
Có thiết bị nào mua về nhà để kiểm lưu ly không?
Kính lúp mười lần là thiết bị đáng mua nhất. Các thiết bị như khúc xạ kế, đèn cực tím có bán nhưng cần kiến thức để đọc kết quả, và với một đá đa khoáng như lapis, kết quả thường khó diễn giải. Với món giá trị cao, phòng kiểm định vẫn là lựa chọn tin cậy hơn.
Mua online thì kiểm thế nào khi chưa cầm được đá?
Xin ảnh cận lỗ xâu, đáy tượng, mặt sau mặt dây dưới ánh sáng ban ngày, xin video xoay món đồ dưới đèn. Hỏi rõ tình trạng nhuộm, phủ, ép và lưu lại tin nhắn. Khi nhận hàng, làm các bước kiểm không gây hại trong vài ngày đầu để còn đổi trả.