Theo quan niệm phổ biến ở cả phương Đông lẫn phương Tây, đá lưu ly (lapis lazuli) tượng trưng cho bầu trời, cho sự sáng suốt, lòng thành thật và tình bạn bền lâu; trong cách phối màu ngũ hành, sắc xanh lam đậm của đá thường được xếp vào hành Thuỷ. Lớp nghĩa ấy hình thành từ hình ảnh rất dễ thấy: nền xanh thẫm lấm tấm những đốm vàng nhỏ, giống bầu trời đêm có sao.
Phía sau lớp nghĩa văn hoá là một vật liệu có thật, được khai thác và buôn bán từ hàng nghìn năm trước, từng là nguồn duy nhất của một màu vẽ đắt hơn cả vàng. Bài dưới đây đi qua lịch sử đó, những ý nghĩa người ta gán cho lưu ly, cách xếp hành và những điều nên hiểu là quan niệm thay vì sự thật đã kiểm chứng, để bạn chọn món đồ theo hiểu biết chứ không theo lời quảng cáo.
Đá lưu ly là gì, nói gọn trong vài dòng
Lapis lazuli không phải một khoáng vật đơn lẻ mà là một loại đá, tức tập hợp nhiều khoáng vật. Thành phần quyết định màu xanh là lazurite, một khoáng vật thuộc nhóm sodalite; đi kèm thường có calcite tạo vệt trắng, pyrite tạo đốm vàng ánh kim, đôi khi có diopside, mica. Tỉ lệ các thành phần này khác nhau theo mỏ, nên không có hai viên lưu ly nào giống hệt nhau.
Độ cứng của đá vào khoảng 5 đến 5,5 trên thang Mohs, ngang thuỷ tinh cửa sổ, tức mềm hơn thạch anh khá nhiều. Tỉ trọng quanh 2,7 đến 2,9, cầm vừa tay, không nặng như kim loại. Đá đục, không trong suốt; ánh đẹp nhất của lưu ly là ánh sáp đến ánh thuỷ tinh khi được mài bóng. Những con số này giải thích vì sao lưu ly hay được làm hạt vòng, mặt dây, tượng nhỏ, ít khi mài giác lấp lánh như đá trong.
Tên gọi tiếng Việt khá rối. Trên thị trường, cùng một loại đá có thể được gọi là đá lưu ly, lapis hoặc thanh kim thạch (theo cách gọi trong tiếng Hán). Chữ "lưu ly" lại còn dùng cho thuỷ tinh màu đúc khuôn, nên khi mua bạn cần hỏi rõ đó là đá tự nhiên hay thuỷ tinh. Phần này có bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng mọi ý nghĩa nói dưới đây gắn với đá lapis tự nhiên.
Lưu ly trong lịch sử: từ mỏ núi cao đến lăng mộ và bức bích hoạ
Nguồn lưu ly cổ xưa và nổi tiếng nhất nằm ở vùng núi Badakhshan, đông bắc Afghanistan. Các nhà khảo cổ tìm thấy hạt lưu ly trong những di chỉ rất cổ ở Lưỡng Hà, Ai Cập và thung lũng sông Ấn, cho thấy đá đã đi theo các tuyến buôn bán dài hàng nghìn cây số từ rất sớm. Ở Ai Cập, lưu ly được khảm vào đồ trang sức, bùa đeo và đồ tuỳ táng của tầng lớp quý tộc; mặt nạ vàng của pharaoh Tutankhamun là ví dụ hay được nhắc, với những đường khảm màu xanh thẫm viền quanh mắt và lông mày.
Ở châu Âu thời Trung cổ và Phục hưng, lưu ly được nghiền, lọc kỹ để lấy bột màu xanh gọi là ultramarine, nghĩa là "từ bên kia biển", vì đá phải chở từ phương Đông sang. Màu này đắt đến mức nhiều hợp đồng đặt tranh ghi rõ hoạ sĩ phải dùng ultramarine thật cho áo choàng của nhân vật quan trọng. Phải tới khoảng cuối thập niên 1820, người Pháp mới tổng hợp được ultramarine nhân tạo, từ đó bột màu từ đá dần lui khỏi xưởng vẽ.
Ở Trung Hoa, lapis được gọi là thanh kim thạch, nghĩa là "đá xanh có ánh vàng". Nhiều tài liệu kể rằng dưới triều Thanh, chuỗi hạt thanh kim thạch gắn với nghi lễ tế trời vì màu đá giống màu trời. Ở các nước theo Phật giáo, chữ "lưu ly" xuất hiện trong danh sách bảy báu vật của một số bộ kinh; tuy vậy giới nghiên cứu chưa thống nhất chữ ấy trong kinh gốc chỉ đúng đá lapis hay một loại đá xanh khác như beryl, nên khi đọc các câu chuyện gắn hai thứ với nhau, bạn nên coi là cách hiểu phổ biến chứ chưa phải kết luận.
Những ý nghĩa thường được gán cho đá lưu ly
Bầu trời và sự rộng mở. Đây là lớp nghĩa gốc, đến thẳng từ màu đá. Nền xanh thẫm có đốm vàng gợi trời đêm, nên ở nhiều nơi lưu ly được dùng cho các vật liên quan đến trời, đến sự cao xa: trần lăng mộ vẽ sao, đồ lễ, chuỗi hạt nghi lễ.
Sáng suốt, học vấn. Trong cách nói của người bán vật phẩm hiện nay, lưu ly hay được giới thiệu là đá của trí tuệ, hợp người học, người viết, người làm nghề cần suy nghĩ. Lớp nghĩa này một phần đến từ màu xanh trầm tĩnh, một phần từ việc ultramarine từng là màu của những bức tranh quý. Nên coi là biểu tượng, không phải lời hứa giúp học giỏi.
Chân thành, tình bạn. Một số sách về đá ở phương Tây gọi lapis là đá của sự thật và tình bạn. Câu này hay xuất hiện trên thẻ đi kèm vòng tay làm quà, không có nguồn gốc cổ rõ ràng, nhưng cũng là lý do nhiều người chọn lưu ly để tặng bạn thân.
Sự quý trọng. Vì từng đắt và đến từ nơi xa, lưu ly mang nghĩa sang trọng, được dành cho người có địa vị. Lớp nghĩa này có cơ sở lịch sử rõ hơn cả: đá thật sự được quý và được dùng trong đồ của vua chúa nhiều nền văn hoá.
Lưu ly trong cách xếp hành theo màu
Phối vật phẩm theo mệnh ngũ hành chủ yếu dựa vào màu. Lưu ly có sắc xanh lam là chính nhưng còn đốm vàng và vệt trắng, nên mỗi tài liệu lý giải một kiểu. Bảng dưới tóm các cách hay gặp, chỉ là quy ước tham khảo.
| Cách xếp | Lý lẽ thường đưa ra | Ai hay được gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hành Thuỷ | Xanh lam đậm, gần màu đen, gợi nước sâu | Người mệnh Thuỷ | Cách xếp phổ biến nhất |
| Hành Mộc | Xanh là màu của cây cỏ; Thuỷ sinh Mộc | Người mệnh Mộc | Nhiều trang bán ghi cả Thuỷ lẫn Mộc |
| Thuỷ kèm Kim | Đốm pyrite ánh vàng kim; Kim sinh Thuỷ | Người mệnh Kim | Ít gặp, thường do người bán tự lý giải |
| Không xếp theo hành | Chỉ chọn theo màu mình thích | Người không theo thuyết ngũ hành | Lựa chọn hoàn toàn hợp lý |
Thấy bảng như vậy, bạn sẽ hiểu vì sao hai cửa hàng nói khác nhau về cùng một chuỗi hạt. Không có văn bản chuẩn nào quy định lưu ly thuộc hành gì; điều đáng quan tâm hơn là món đồ có đúng là đá tự nhiên, có hợp với bạn về màu, cỡ và cách dùng hay không.
Phần nào là quan niệm, phần nào là sự thật
Những điều kiểm chứng được về lưu ly gồm thành phần khoáng vật, độ cứng, tỉ trọng, nguồn mỏ, lịch sử dùng làm trang sức và làm màu vẽ. Những điều này có trong sách khoáng vật học, có hiện vật trong bảo tàng, ai cũng có thể đối chiếu. Khi người bán nói về đốm vàng là pyrite, vệt trắng là calcite, đá mềm hơn thạch anh, bạn có thể tin và kiểm lại.
Những điều thuộc về quan niệm gồm việc đá mang lại sự sáng suốt, giúp giao tiếp, giúp ngủ ngon, hợp mệnh nào, giữ bình an ra sao. Đó là niềm tin văn hoá hoặc cách giới thiệu của ngành vật phẩm, không có nghiên cứu nào cho thấy đeo lưu ly làm thay đổi sức khoẻ hay vận may. Bạn hoàn toàn có thể gửi gắm ý nghĩa riêng vào món đồ, miễn đừng trả thêm tiền chỉ vì một lời hứa hẹn kiểu ấy.
Cách phân biệt đơn giản: câu nào mô tả được bằng mắt, bằng cân, bằng kính lúp là thông tin vật liệu; câu nào nói về tác dụng lên con người là quan niệm. Giữ được ranh giới này, bạn đọc các mô tả sản phẩm sẽ nhẹ nhõm hơn nhiều.
Lưu ly trong đồ bày và đồ đeo hiện nay
Ở thị trường vật phẩm trong nước, lưu ly xuất hiện chủ yếu dưới bốn dạng: vòng chuỗi hạt tròn, mặt dây mài trơn hoặc chạm hình, tượng nhỏ để bàn và quả cầu hay khối mài để trưng. Dạng hạt vòng chiếm phần lớn vì tận dụng được những mẩu đá nhỏ, còn tượng cỡ lớn khá hiếm, do khối lapis đủ to mà đồng màu, ít vệt trắng không nhiều.
Người mua trong nước thường chuộng lưu ly màu xanh đậm ngả tím, đốm vàng vừa phải, ít vệt trắng. Một số người lại thích đá có nhiều pyrite vì trông lấp lánh như sao, hoặc đá có vệt calcite vì thấy tự nhiên, không giống nhựa. Không có chuẩn chung cho cái đẹp; các cấp hàng mà người bán đưa ra chủ yếu dựa vào màu xanh, độ đều và tỉ lệ vệt trắng.
Một điểm cần biết từ đầu: lưu ly giá mềm trên thị trường phần lớn đã qua xử lý, phổ biến nhất là nhuộm cho xanh đậm hơn và phủ sáp hay dầu cho bóng. Xử lý không làm món đồ thành đồ giả, nhưng ảnh hưởng tới cách lau chùi và độ bền màu. Vì vậy, dù bạn mua lưu ly vì ý nghĩa nào, hãy hỏi rõ tình trạng xử lý để giữ món đồ đúng cách.
Lưu ly hợp với ai và hợp với những món nào
Nếu gác chuyện mệnh sang một bên, lưu ly vẫn là loại đá dễ chọn nhờ màu đậm, sang và trầm. Một vài gợi ý thực tế:
- Người thích màu tối, trang phục tông xanh navy, xám, trắng: vòng hoặc mặt dây lưu ly đi cùng rất hài hoà, không chói như đá màu sáng.
- Người cần món bày nhỏ trên bàn đọc, bàn viết: quả cầu, khối mài hay tượng nhỏ lưu ly hợp không gian yên tĩnh, ít va chạm.
- Người mua làm quà cho người lớn tuổi hoặc thầy cô: màu xanh trầm và lịch sử lâu đời của đá giúp món quà có chuyện để kể.
- Người làm việc tay chân nặng, hay tiếp xúc nước, hoá chất: nên chọn món bày thay vì món đeo, vì đá khá mềm và nhạy với axit.
- Người mới chơi đá: lưu ly là loại tốt để học cách quan sát, vì các thành phần nhìn thấy rõ bằng kính lúp mười lần.
Nếu bạn đang cân nhắc một món cụ thể, hãy xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đọc kỹ phần mô tả đá trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Đá lưu ly và đá thanh kim thạch có phải một loại không?
Phải. Thanh kim thạch là cách gọi theo tiếng Hán của đá lapis lazuli, nghĩa là đá xanh có ánh vàng. Ở Việt Nam, người bán dùng cả hai tên, cùng với tên lapis. Điều cần hỏi thêm là món đồ có đúng là đá tự nhiên hay chỉ là thuỷ tinh màu xanh mang tên lưu ly.
Đốm vàng trong đá lưu ly có phải vàng thật không?
Không. Đốm vàng ánh kim là pyrite, một khoáng vật sắt sunfua, có màu giống vàng nên từng bị gọi là vàng của kẻ khờ. Pyrite là thành phần tự nhiên của lưu ly, nhiều người thích vì nó làm đá giống bầu trời có sao, nhưng nó không làm món đồ quý thêm theo nghĩa kim loại quý.
Người mệnh Hoả có dùng đá lưu ly được không?
Theo thuyết ngũ hành, Thuỷ khắc Hoả nên một số tài liệu khuyên người mệnh Hoả hạn chế đá xanh đậm. Đây là quy ước tham khảo, các trường phái không thống nhất. Nếu bạn thích màu đá và muốn dùng, bạn có thể dùng; nhiều người cũng chọn đeo kèm hạt màu khác cho hài hoà về thẩm mỹ.
Đá lưu ly có giúp ngủ ngon hay giảm căng thẳng không?
Không có nghiên cứu nào cho thấy đeo hay đặt đá lưu ly cải thiện giấc ngủ hay sức khoẻ. Màu xanh trầm có thể tạo cảm giác dễ chịu khi nhìn, nhưng đó là cảm nhận thẩm mỹ. Nếu bạn mất ngủ kéo dài hay căng thẳng nhiều, nên gặp bác sĩ thay vì trông vào vật phẩm.
Vì sao đá lưu ly ngày xưa đắt hơn cả vàng?
Câu này hay được nói về bột màu ultramarine thời Phục hưng ở châu Âu, không hẳn về viên đá. Để có bột màu đẹp, người ta phải nghiền và lọc kỹ để tách lazurite khỏi tạp chất, hao hụt rất nhiều, cộng với việc đá chở từ Afghanistan qua chặng đường rất xa, nên giá thành bột màu cao.
Đá lưu ly hiện nay khai thác ở đâu?
Nguồn nổi tiếng nhất vẫn là vùng Badakhshan ở Afghanistan. Ngoài ra lưu ly còn được khai thác ở Chile, nơi đá thường có nhiều calcite hơn nên màu nhạt hơn, ở vùng hồ Baikal của Nga và một số nơi khác. Người bán thường không ghi được mỏ cụ thể, bạn nên coi lời giới thiệu xuất xứ là tham khảo.