Vòng tỳ hưu ra màu thường do một trong bốn nguồn: hạt đá nhuộm thả màu khi gặp mồ hôi hoặc nước, dây chun hay dây tết nhuộm kém, chặn đồng hoặc hợp kim tạo muối kim loại dính lên da, và chặn mạ bị mòn để lộ lõi. Mỗi nguồn để lại màu khác nhau, thử được tại nhà bằng khăn trắng và nước ấm, và có cách xử lý riêng.
Bài giúp bạn lần ra nguồn màu trên chiếc vòng của mình, phân biệt ra màu với xỉn màu bình thường, xử lý cho sạch cổ tay và vòng, và biết khi nào nên hỏi người bán đổi trả. Phần kích ứng da chỉ nhắc ở mức nhận biết; da ngứa, đỏ kéo dài cần hỏi bác sĩ.
Màu dính lên da hay khăn nói gì về nguồn ra màu
Màu của vệt bẩn là manh mối đầu tiên. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp trên vòng tỳ hưu:
| Màu vệt | Nguồn hay gặp | Dấu hiệu đi kèm |
|---|---|---|
| Đỏ, hồng, cam | Mã não nhuộm đỏ, dây đỏ nhuộm, thạch anh nứt nhuộm | Màu đậm nhất ở kẽ hạt, lỗ khoan; dây có thể nhạt dần |
| Xanh lam, xanh lục | Howlite nhuộm giả ngọc lam, thạch anh nhuộm xanh giả ngọc; hoặc chặn đồng | Với đá nhuộm, màu ra theo nước; với đồng, vệt xanh nằm đúng chỗ chặn chạm da |
| Đen, xám | Chặn bạc xỉn, hợp kim mạ mòn, dây đen nhuộm | Vệt nằm đúng chỗ chặn hoặc bi kim loại chạm da |
| Tím | Đá nhuộm tím giả thạch anh tím, dây tím | Màu đều bất thường trên mọi hạt |
| Vàng nâu, có dầu | Hạt trầm, gỗ tẩm dầu thơm hoặc nhuộm màu | Mùi thơm đậm, vệt có dầu trên khăn |
Một vòng có thể có hai nguồn cùng lúc, ví dụ hạt nhuộm đỏ và chặn đồng. Khi thử, tách riêng từng phần: lau hạt, lau dây, lau chặn bằng các góc khăn khác nhau.
Bạc xỉn để lại vệt đen trên da là hiện tượng quen thuộc với đồ bạc, do lớp sunfua bạc trên bề mặt cọ ra, không phải dấu hiệu bạc giả. Làm sạch chặn là hết.
Hạt đá nhuộm: vì sao ra màu và nhuộm có phải là gian dối
Nhiều loại đá có cấu trúc xốp hoặc có vết nứt li ti, nên ngấm được thuốc nhuộm. Mã não là ví dụ kinh điển: mã não tự nhiên phần lớn có màu xám, nâu nhạt, và việc nhuộm mã não đã có lịch sử rất lâu đời. Howlite trắng xốp được nhuộm xanh để giống ngọc lam; thạch anh được nung cho nứt rồi nhuộm xanh, đỏ, tím. Thuốc nhuộm nằm trong khe và lỗ xốp, nên khi gặp mồ hôi, nước ấm, xà phòng, một phần màu thừa có thể thôi ra.
Nhuộm không phải là gian dối khi người bán ghi rõ. Trong ngành đá quý, xử lý nhuộm là một kiểu xử lý được thừa nhận, chỉ yêu cầu công bố cho người mua. Vấn đề nằm ở chỗ đá nhuộm bị gọi bằng tên đá khác, như howlite nhuộm bán là "ngọc lam", thạch anh nhuộm xanh bán là "ngọc".
Đá nhuộm tốt sẽ ra màu ít và hết sau vài lần rửa đầu; đá nhuộm kém có thể ra màu kéo dài, màu trên hạt nhạt dần, lộ vệt trắng ở chỗ hay cọ. Dấu hiệu nhận ra hạt nhuộm khi nhìn kỹ là màu đậm dồn vào vết nứt và quanh miệng lỗ khoan, trong khi thân hạt nhạt hơn.
Nếu chiếc vòng của bạn có hạt nhuộm mà bạn vẫn thích màu đó, cứ đeo; chỉ cần biết giữ khô, tránh nước nóng và xà phòng mạnh để màu bền hơn.
Ra màu khác với xỉn màu, ố màu của chính chiếc vòng
Không phải mọi thay đổi màu đều là ra màu. Ra màu là khi màu từ vòng chuyển sang thứ khác: da, khăn, cổ tay áo, nước rửa. Xỉn màu là khi chính bề mặt vòng đổi màu mà không nhất thiết dính sang đâu, như bạc ngả vàng rồi đen, đồng ngả nâu, chun trong suốt ngả vàng. Ố màu là khi vòng hút bẩn từ bên ngoài vào, như dây tết sáng màu ngả xám vì mồ hôi và bụi, hạt đá xốp sẫm lại vì dầu da.
Ba hiện tượng có cách xử lý khác nhau. Ra màu cần tìm nguồn và có khi phải thay hạt, thay dây. Xỉn màu ở kim loại thì làm sạch đúng cách là sáng lại. Ố màu ở dây thì thay dây, ở hạt đá xốp như ngọc lam, howlite thì lau nhẹ và hạn chế cho tiếp xúc kem dưỡng, nước hoa.
Một trường hợp dễ nhầm là hạt đá xốp hút màu từ dây nhuộm bên trong lỗ. Bạn thấy hạt trắng có quầng hồng quanh miệng lỗ và tưởng hạt ra màu, nhưng thật ra hạt đang nhận màu từ dây đỏ. Thay dây trong suốt, quầng màu đó thường không lan thêm, dù vết cũ có thể không mất hẳn.
Thử tại nhà xem phần nào của vòng ra màu
Các bước dưới không làm hỏng vòng nếu làm nhẹ tay, và cho bạn biết khá rõ nguồn màu:
- Chuẩn bị một khăn cotton trắng, một bát nước ấm vừa tay (không nóng) và một chút xà phòng dịu.
- Nhúng một góc khăn vào nước, vắt ráo, chà nhẹ lên một hạt nền vài lần. Nhìn góc khăn: có màu là hạt ra màu.
- Dùng một góc khăn khác chà lên dây chun hoặc dây tết ở khe giữa hai hạt. Có màu là dây ra màu.
- Dùng góc khăn thứ ba chà lên mặt dưới con tỳ hưu, chỗ chạm da. Vệt đen, xám, xanh là từ chặn kim loại.
- Nếu hạt nghi nhuộm, nhúng riêng một hạt (nếu vòng đang tháo dây) vào nước ấm có chút xà phòng trong vài phút, nhìn nước có ngả màu không.
- Ghi lại kết quả, chụp ảnh khăn nếu định hỏi người bán đổi trả.
Không dùng cồn, axeton, nước tẩy để thử. Những dung môi này có thể làm hỏng lớp phủ nhựa trên hạt đã xử lý, làm mờ chặn mạ, và cho kết quả khó đọc hơn.
Chặn kim loại làm xanh, đen cổ tay
Đồng và đồng thau phản ứng với mồ hôi. Mồ hôi có muối và axit nhẹ; đồng tác dụng với chúng tạo lớp muối đồng màu xanh lục, bám lên da ở chỗ chặn tiếp xúc. Vệt xanh rửa được bằng xà phòng, đa số người không bị hại gì, nhưng làm bẩn da và cổ tay áo.
Hợp kim mạ để lộ lõi khi lớp mạ mòn. Lõi kẽm hoặc đồng bắt đầu phản ứng với mồ hôi y như chặn đồng. Dấu hiệu là vệt màu xuất hiện sau vài tháng đeo, đúng lúc chỗ sừng, lưng con tỳ hưu bắt đầu đổi màu.
Bạc xỉn để lại vệt đen. Lớp xỉn trên bạc cọ ra da. Làm sạch chặn bằng khăn đánh bạc là hết; với người đổ mồ hôi nhiều, bạc xỉn nhanh hơn nên cần làm sạch thường xuyên hơn.
Vàng ít khi gây vệt. Vàng tuổi cao gần như không phản ứng với mồ hôi. Vàng tuổi thấp, pha nhiều đồng, đôi khi để lại vệt sẫm nhẹ ở người đổ mồ hôi nhiều.
Ngứa, đỏ là chuyện khác với ra màu. Nếu chỗ chặn chạm da ngứa, nổi mẩn, đỏ kéo dài, đó có thể là kích ứng hoặc dị ứng kim loại, thường liên quan niken. Ngừng đeo và hỏi bác sĩ da liễu nếu tình trạng không hết sau vài ngày.
Xử lý khi vòng đã ra màu
Tuỳ nguồn ra màu, cách xử lý khác nhau. Gom lại các việc nên làm:
- Cổ tay: rửa bằng xà phòng và nước ấm; vệt đồng xanh, bạc đen đều rửa được. Không chà mạnh bằng bàn chải lên da.
- Hạt nhuộm: xả nước mát vài lần để màu thừa ra hết, thấm khô, để khô tự nhiên; sau đó tránh đeo khi đổ nhiều mồ hôi, khi tắm.
- Dây nhuộm: thay dây mới loại không nhuộm hoặc nhuộm bền; dây chun trong suốt không ra màu.
- Chặn đồng: lau sạch lớp xanh bằng khăn ẩm và chút xà phòng; có thể nhờ thợ phủ một lớp bảo vệ, hoặc thêm hạt đệm để chặn ít chạm da.
- Chặn mạ mòn: lớp mạ không phục hồi tại nhà; nếu vệt màu làm phiền, đổi chặn mới bằng bạc hoặc vàng.
- Hạt trầm, gỗ tẩm dầu: lau dầu thừa bằng khăn khô, tránh để vòng nằm trên vải sáng màu.
Sau khi xử lý, thử lại bằng khăn trắng sau một vài ngày đeo. Nếu vòng vẫn ra màu liên tục, nhiều khả năng hạt được nhuộm kém, và đổi chuỗi hạt là cách dứt điểm.
Trong lúc chờ đổi, nếu vẫn muốn đeo, đeo vòng ra ngoài tay áo dài vào những ngày mát hoặc chỉ đeo ngắn giờ, để vòng ít tiếp xúc mồ hôi. Tránh đeo khi mặc áo trắng, áo lụa sáng màu vì vệt thuốc nhuộm trên vải khó giặt sạch hơn trên da.
Hỏi người bán và đổi trả: những gì nên chuẩn bị
Nếu vòng ra màu ngay trong những ngày đầu và bạn mua với mô tả là đá tự nhiên không xử lý, bạn có căn cứ để hỏi người bán. Chuẩn bị ảnh khăn sau khi thử, ảnh cổ tay có vệt màu, ảnh vòng hiện tại và ảnh chụp lại mô tả sản phẩm lúc mua. Mô tả ghi "đá tự nhiên" mà hạt nhuộm rõ ràng là chỗ cần làm rõ.
Nếu mô tả đã ghi "đá nhuộm màu" hoặc "đá xử lý màu", ra màu nhẹ ban đầu là đặc điểm đã được báo trước. Khi đó câu hỏi nên là: màu có bền không, người bán có hướng dẫn giữ màu không, có đổi sang hạt khác không.
Với chặn kim loại, hỏi rõ chất liệu lõi và lớp phủ. Chặn được bán là "bạc" mà để lại vệt xanh lục là dấu hiệu cần kiểm lại, vì bạc 925 xỉn đen chứ ít khi cho vệt xanh đậm như đồng.
Khi mua lần sau, bạn có thể hỏi trước ba câu: hạt có nhuộm hay xử lý không, dây là loại gì, chặn làm bằng gì. Câu trả lời rõ ràng giúp bạn biết trước chiếc vòng có ra màu hay không. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so với chiếc vòng đang gặp vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Vòng ra màu có độc không?
Phần lớn thuốc nhuộm và muối kim loại dính lên da ở lượng rất nhỏ, rửa đi là hết, đa số người không gặp vấn đề gì. Tuy vậy, nếu da ngứa, đỏ, nổi mẩn hoặc rát ở chỗ đeo, nên ngừng đeo và hỏi bác sĩ da liễu, nhất là khi tình trạng kéo dài.
Đá thật có ra màu không?
Đá tự nhiên chưa qua xử lý thì không thả màu khi gặp nước hay mồ hôi. Nếu hạt ra màu, gần như chắc hạt đã được nhuộm. Đá nhuộm vẫn là đá thật về bản chất, chỉ màu là nhân tạo; điều quan trọng là người bán có công bố hay không.
Vì sao vòng mới đeo không ra màu, sau vài tháng mới ra?
Thường do lớp phủ bảo vệ trên hạt hoặc lớp mạ trên chặn đã mòn. Khi lớp phủ còn, màu nhuộm bị giữ lại và lõi kim loại không chạm da. Khi mòn, màu và kim loại bắt đầu tiếp xúc với mồ hôi, lúc đó vệt màu mới xuất hiện.
Có cách nào làm hạt nhuộm hết ra màu không?
Xả nước mát nhiều lần giúp màu thừa ra hết, sau đó hạt thường ổn định hơn. Nhưng màu nằm trong khe đá sẽ tiếp tục thôi ra từng chút khi gặp nước ấm, xà phòng. Giữ vòng khô, tránh tắm và đổ nhiều mồ hôi khi đeo là cách giữ màu lâu nhất.
Dây chun trong suốt có ra màu không?
Dây chun trong suốt không nhuộm nên không ra màu. Nếu vòng của bạn có dây màu và ra màu, thay sang chun trong suốt là cách đơn giản. Lưu ý dây trong suốt có thể ngả vàng theo thời gian, đó là lão hoá chứ không phải ra màu.
Chặn tỳ hưu bạc làm đen cổ tay thì bạc có giả không?
Không nhất thiết. Bạc thật, kể cả bạc 925, xỉn đen khi gặp lưu huỳnh trong không khí và mồ hôi, và lớp xỉn đó có thể cọ lên da. Làm sạch chặn bằng khăn đánh bạc là hết. Vệt xanh lục đậm mới là dấu hiệu nên kiểm lại chất liệu.