Vòng gỗ thơm ngoài trầm hương phổ biến nhất có bốn loại: đàn hương (mùi ngọt béo, màu vàng nhạt đến nâu nhạt), bách xanh (mùi hắc thanh, gỗ vàng mịn), pơ mu và ngọc am (mùi dầu ấm, gỗ vàng nâu, vân đẹp). Đây là những loại gỗ có tinh dầu nên giữ mùi lâu hơn gỗ thường, được chuộng làm vòng vì nhẹ tay, màu sáng và mùi dễ chịu.
Cùng vì thơm và quý, cả bốn loại đều có hàng tẩm tinh dầu: gỗ thường được ngâm hoặc xịt cho thơm rồi bán dưới tên gỗ quý. Bài này đi qua từng loại ở góc người đeo vòng: mùi thật nghe ra sao, màu và vân thế nào, loại nào dễ nứt, và những câu nên hỏi khi một chuỗi được giới thiệu là "đàn hương Ấn Độ" hay "ngọc am Hà Giang".
Vì sao gỗ thơm được chọn làm vòng đeo tay
Gỗ thơm là gỗ có lượng tinh dầu đáng kể trong lõi. Tinh dầu này bay hơi chậm, nên khi được tiện thành hạt và được hơi ấm cổ tay làm ấm, mùi toả ra nhẹ nhàng trong nhiều tháng, có khi nhiều năm. Đó là thứ vòng đá không có, và là lý do nhiều người thích vòng gỗ thơm hơn: đeo không chỉ để nhìn mà còn để ngửi.
Ngoài mùi, các loại gỗ thơm kể trên đều nhẹ, màu sáng, hợp với người không thích vòng đỏ sẫm như sưa hay hương. Theo quan niệm ngũ hành, chúng vẫn thuộc hành Mộc như mọi loại gỗ; người chuộng màu sáng còn cho rằng sắc vàng nhạt hợp thêm với hành Thổ. Đây là quy ước văn hoá, bạn có thể bỏ qua nếu chỉ chọn theo mùi và màu.
Mặt trái là gỗ thơm thường mềm hơn gỗ đỏ nặng, dễ trầy, dễ móp khi va chạm, và một số loại dễ nứt khi khô nhanh. Nhiều loài gỗ thơm của Việt Nam như bách xanh, pơ mu đã bị khai thác cạn kiệt và nằm trong danh mục loài được bảo vệ, nên nguồn gỗ làm vòng chủ yếu là gỗ tận dụng, gỗ cũ hoặc gỗ nhập. Hỏi nguồn gỗ vì thế vừa là chuyện chất lượng vừa là chuyện trách nhiệm.
Vòng gỗ đàn hương
Đàn hương là gì. Đàn hương là gỗ lõi của các loài cây chi Santalum. Hai nguồn nổi tiếng nhất là đàn hương Ấn Độ (Santalum album) và đàn hương Úc (Santalum spicatum). Cây lớn chậm, lõi thơm hình thành sau nhiều năm, nên đàn hương thật luôn có giá trị cao.
Mùi đàn hương thật. Mùi ngọt, béo, hơi giống sữa, ấm và lâu, không gắt. Đàn hương Ấn Độ thường được mô tả ngọt sâu hơn; đàn hương Úc có nốt khô, hơi hăng hơn. Mùi rõ khi xoa hạt và thường còn lại nhẹ trên da sau khi tháo vòng.
Màu và vân. Hạt đàn hương có màu vàng nhạt đến nâu vàng, vân rất mịn, gần như không thấy lỗ mạch bằng mắt thường. Lâu ngày hạt sậm sang nâu mật ong. Một chuỗi "đàn hương" màu đỏ sẫm, vân thô là dấu hiệu không khớp với mô tả.
Hàng tẩm mùi. Đàn hương là loại bị tẩm nhiều nhất vì tinh dầu đàn hương tổng hợp rất sẵn. Gỗ nhẹ màu sáng được ngâm tinh dầu sẽ thơm nồng lúc đầu rồi tắt dần sau vài tuần, mùi thường gắt và ngọt kiểu mỹ phẩm. Hạt tẩm nhiều khi còn để lại vệt dầu trên giấy trắng nếu bạn ép hạt lên đó qua đêm.
Vòng gỗ bách xanh
Đặc điểm gỗ. Bách xanh là cây lá kim, gỗ màu vàng nhạt đến vàng nâu, thớ mịn, nhẹ, có mùi thơm hắc thanh rất riêng, nhiều người tả giống mùi tinh dầu thông nhưng dịu và sạch hơn. Gỗ bách xanh từng được dùng làm đồ thờ, hộp đựng, tượng nhỏ.
Trên vòng tay. Hạt bách xanh sáng màu, nhìn thanh, hợp người thích kiểu mộc mạc. Mùi rõ khi xoa và giữ khá lâu nếu được cất kín. Vì gỗ mềm, hạt dễ móp nếu va vào cạnh bàn kim loại, và dễ bám bẩn ở cổ tay nếu đeo khi làm việc nặng.
Lưu ý khi đeo. Mùi bách xanh khá đậm với người nhạy cảm, đeo sát da trong phòng kín có thể gây khó chịu. Nếu bạn hay bị đau đầu vì mùi mạnh, nên thử cầm một hạt rời vài hôm trước khi mua cả chuỗi.
Nguồn gỗ. Bách xanh tự nhiên là loài quý hiếm, khai thác bị kiểm soát. Vòng trên thị trường thường từ gỗ tận dụng, rễ, gốc hoặc gỗ cũ; hỏi người bán nguồn gỗ là câu nên có.
Pơ mu và ngọc am: cùng hay khác?
Pơ mu là cây lá kim mọc ở vùng núi cao miền Bắc và Tây Nguyên. "Ngọc am" là tên gọi phổ biến cho một dạng gỗ pơ mu ở vùng núi cao phía Bắc, đặc biệt vùng Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), được cho là thơm hơn, vân đẹp hơn. Giới làm gỗ vẫn tranh luận ngọc am có phải loài riêng hay chỉ là pơ mu mọc ở điều kiện khắc nghiệt. Bảng dưới so sánh theo cách mô tả thường gặp trên vòng tay.
| Tiêu chí | Pơ mu | Ngọc am |
|---|---|---|
| Màu hạt | Vàng nâu, có sọc đậm nhạt | Vàng nâu sậm hơn, ánh dầu |
| Mùi | Thơm dầu ấm, hơi hắc | Thường được tả là thơm đậm và lâu hơn |
| Vân | Vân thẳng hoặc lượn nhẹ | Vân xoáy, vân nu xuất hiện nhiều hơn |
| Độ dầu khi sờ | Hơi khô đến hơi bóng | Hay có cảm giác dầu, trơn tay |
| Rủi ro mua nhầm | Bị gọi thành ngọc am để nâng giá | Bị thay bằng pơ mu tẩm dầu |
Vì ranh giới giữa hai tên gọi còn mờ, bạn nên đánh giá chuỗi theo thứ mình cảm nhận được: mùi khi xoa, vân, độ dầu, và hỏi người bán dựa vào đâu để gọi là ngọc am. Một chuỗi pơ mu vân đẹp, thơm thật vẫn là món đeo tốt, không nhất thiết phải mang tên ngọc am.
Nhận ra vòng gỗ thơm bị tẩm mùi
Phương pháp dưới đây dùng chung cho cả bốn loại gỗ, không làm hỏng vòng và làm được tại nhà.
- Ngửi ngay khi mở túi và ghi lại cảm nhận. Mùi tẩm thường bốc mạnh ngay lập tức, ngọt gắt, ngửi được ở khoảng cách xa.
- Rửa tay sạch, cầm vòng vài phút rồi ngửi đầu ngón tay. Mùi bám đậm trên tay, kèm cảm giác hơi nhờn, là dấu hiệu dầu trên bề mặt.
- Đặt vòng lên một tờ giấy trắng, gói lại để qua đêm. Hạt tẩm nhiều có thể để lại vệt dầu loang hoặc vết ố vàng trên giấy.
- Cất vòng vào hộp kín vài tuần không đeo, sau đó mở ra. Gỗ thơm thật vẫn giữ mùi nhẹ khi xoa ấm; gỗ tẩm thường gần như hết mùi hoặc chỉ còn mùi hắc lạ.
- Soi lỗ xâu và mặt hạt. Gỗ ngâm dầu đậm đặc đôi khi có mảng sẫm loang không theo vân, nhất là quanh lỗ xâu nơi dầu đọng lại.
Không có bước nào cho kết luận tuyệt đối, nhưng khi nhiều dấu hiệu trùng nhau, bạn có cơ sở để trao đổi lại với người bán.
Chọn loại gỗ thơm theo người đeo
Bốn loại gỗ kể trên khác nhau khá rõ về mùi, màu và độ bền. Gợi ý dưới đây dựa trên đặc điểm chất liệu và thói quen sinh hoạt, không dựa trên mệnh hay tuổi.
- Người làm văn phòng, ngồi phòng điều hoà: đàn hương hoặc pơ mu hạt nhỏ, mùi nhẹ, không làm người ngồi cạnh khó chịu. Bách xanh mùi đậm hơn, đeo trong phòng kín dễ bị chú ý.
- Người lớn tuổi: hạt 8–10 mm, gỗ nhẹ, dây chun mềm dễ kéo qua bàn tay. Đàn hương mịn và ít dằm, hợp da tay mỏng. Nên chọn chuỗi có hạt chặn to để dễ cầm khi tháo.
- Người hay làm việc tay chân, đi xe máy nhiều: gỗ thơm nói chung mềm, dễ móp. Nếu vẫn muốn đeo, chọn hạt nhỏ, xâu dây cước chắc và tháo ra khi làm việc nặng; hoặc cân nhắc gỗ đỏ đặc như gỗ hương cho bền hơn.
- Người nhạy cảm với mùi hoặc hay đau đầu: thử cầm một hạt rời vài ngày. Pơ mu và đàn hương thường dễ chịu hơn bách xanh. Tránh mọi chuỗi thơm nồng ngay khi mở túi.
- Người thích màu sáng, phong cách mộc: bách xanh và đàn hương cho sắc vàng nhạt, sạch; pơ mu, ngọc am cho sắc vàng nâu ấm hơn, có vân để ngắm.
- Mua làm quà: đàn hương được nhiều người biết tên và có mùi dễ chịu với số đông; kèm một dòng hướng dẫn cất giữ khỏi nắng và nước sẽ giúp người nhận giữ mùi lâu hơn.
Dù chọn loại nào, hãy ưu tiên nơi bán ghi rõ tên gỗ, cỡ hạt, số hạt và cho phép đổi khi mùi hay màu không đúng mô tả.
Giữ mùi và độ bền cho vòng gỗ thơm
Tinh dầu là thứ làm nên giá trị của vòng gỗ thơm, nên mọi thói quen giữ vòng đều xoay quanh việc không làm tinh dầu bay đi quá nhanh. Nắng gắt, nhiệt cao và nước nóng là ba thứ đẩy tinh dầu bay hơi mạnh nhất. Đừng để vòng trên taplo xe, cạnh bếp hay trong phòng tắm.
Khi không đeo, cất vòng trong túi vải hoặc hộp gỗ có nắp, tránh hộp nhựa kín hoàn toàn vào mùa nồm vì dễ đọng ẩm. Không cất chung với nước hoa, dầu gió, long não; gỗ thơm hút mùi rất nhanh và mùi lạ sẽ lấn mùi gỗ. Nếu có nhiều vòng gỗ thơm khác loại, nên cất riêng từng túi để mùi không lẫn.
Gỗ lá kim như bách xanh, pơ mu khá mềm, nên tháo vòng khi làm việc tay chân, khi tập tạ hay leo núi để tránh móp hạt. Đàn hương mịn và dẻo hơn nhưng cũng trầy nếu cọ vào kim loại. Lau vòng bằng khăn cotton khô mỗi tối, thay dây khi thấy chùng.
Nếu sau một thời gian mùi nhạt đi, bạn có thể cho vòng nghỉ trong hộp kín vài tuần, sau đó xoa ấm sẽ thấy mùi trở lại phần nào. Đừng xịt tinh dầu thêm vào hạt: tinh dầu đậm đặc có thể làm sẫm loang mặt gỗ và gây kích ứng da.
Câu hỏi thường gặp
Vòng gỗ đàn hương có dùng được cho da nhạy cảm không?
Gỗ đàn hương thật ít khi gây kích ứng khi đeo bình thường, nhưng vòng tẩm tinh dầu đậm đặc có thể làm đỏ, ngứa vùng da tiếp xúc. Nếu da bạn nhạy cảm, nên thử đeo ngắn vài giờ trong những ngày đầu. Khi thấy kích ứng kéo dài, tháo vòng và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu.
Vòng gỗ bách xanh có mùi hắc quá thì phải làm sao?
Gỗ bách xanh mới tiện thường có mùi đậm, sau vài tuần sẽ dịu bớt. Bạn có thể để vòng ở nơi thoáng gió, không nắng, vài ngày trước khi đeo. Nếu vẫn thấy khó chịu, hãy chọn loại gỗ mùi nhẹ hơn như pơ mu hay đàn hương, hoặc đeo ở nơi thoáng thay vì phòng kín điều hoà.
Vòng ngọc am có giấy chứng nhận không?
Hiện không có loại giấy chứng nhận phổ thông nào khẳng định một chuỗi hạt là ngọc am. Tên gọi này còn tranh luận ngay trong giới làm gỗ. Bạn nên đánh giá qua mùi, vân, độ dầu và sự minh bạch của người bán về nguồn gỗ, thay vì tin vào những tấm giấy tự in không rõ đơn vị cấp.
Vòng gỗ thơm có bị hết mùi hẳn không?
Theo thời gian, lượng tinh dầu ở bề mặt hạt giảm dần nên mùi nhạt đi, nhất là khi vòng hay gặp nắng, nước nóng. Gỗ thơm thật hiếm khi mất mùi hoàn toàn; xoa ấm hạt vẫn thấy mùi nhẹ. Nếu một chuỗi gần như không còn mùi sau vài tuần, nhiều khả năng mùi ban đầu đến từ tinh dầu tẩm.
Nên chọn vòng gỗ thơm hạt to hay hạt nhỏ?
Hạt to toả mùi nhiều hơn vì diện tích gỗ lớn hơn, lộ vân rõ hơn, nhưng cũng nặng và dễ va chạm. Hạt nhỏ 8 đến 10 mm hợp đeo hằng ngày, mùi nhẹ, kín đáo trong văn phòng. Gỗ thơm khá mềm nên hạt to càng cần giữ khỏi va đập để không bị móp mép.