Vòng tay gỗ sưa đỏ là vòng tiện từ phần lõi gỗ sưa (sưa Bắc Bộ, tên khoa học Dalbergia tonkinensis), có màu đỏ nâu đến nâu sẫm, vân thớ rõ và mùi thơm nhẹ khi xoa ấm. Vì sưa là loài gỗ quý, được pháp luật bảo vệ và rất ít nguồn hợp pháp, phần lớn vòng gắn chữ "sưa" trên thị trường không phải sưa Bắc Bộ, mà là các loại gỗ đỏ khác hoặc gỗ nhập mang tên sưa kèm tên nước.
Không có phép thử tại nhà nào khẳng định chắc một chuỗi hạt là sưa thật; ngay cả người làm nghề lâu năm cũng có lúc cần soi mẫu gỗ dưới kính lúp chuyên dụng. Điều bạn làm được là đọc các dấu hiệu trên hạt để loại bớt hàng nhái thô, hiểu tên gọi người bán dùng, và biết khi nào một lời hứa "sưa đỏ trăm năm" đáng nghi.
Gỗ sưa là gì và vì sao vòng sưa được săn tìm
Sưa Bắc Bộ là cây gỗ thuộc họ Đậu, phân bố tự nhiên ở miền Bắc Việt Nam và từng được trồng nhiều ở đình chùa, làng quê. Phần giác (lớp ngoài) màu nhạt, ít giá trị; phần lõi mới là thứ người ta tìm, màu đỏ nâu hoặc nâu tím, có tinh dầu nên thơm nhẹ. Cây phải nhiều năm mới hình thành lõi đủ dày để tiện hạt.
Vài chục năm qua, gỗ sưa bị săn lùng mạnh, kể cả những cây trồng trong khuôn viên đình chùa và nhà dân. Loài này nằm trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm được pháp luật Việt Nam bảo vệ; toàn bộ chi Trắc (Dalbergia), trong đó có sưa, cũng thuộc danh mục kiểm soát buôn bán quốc tế của CITES. Hệ quả là nguồn sưa hợp pháp để làm vòng rất hạn chế, thường đến từ gỗ tận dụng có giấy tờ.
Vòng sưa được chuộng vì ba điều: màu đỏ hợp với quan niệm hành Hoả – Mộc của nhiều người, vân gỗ đẹp với những đường cong lượn, và mùi thơm nhẹ, lâu. Chính danh tiếng ấy kéo theo hàng nhái. Khi một chất liệu vừa đắt vừa khó kiểm, người mua cần đi chậm, đọc kỹ.
Đọc vân và màu trên từng hạt
Màu lõi sưa không đỏ tươi đều như sơn. Lõi sưa thường đỏ nâu, có chỗ ngả tím sẫm, có những sọc đậm nhạt xen nhau. Một chuỗi hạt đỏ chói, đều màu tuyệt đối từ hạt này sang hạt khác nên làm bạn dè chừng: có thể là gỗ nhuộm hoặc phủ lớp sơn, dầu màu.
Vân lượn, có khi tạo hình lạ. Sưa nổi tiếng với vân cong, xoáy, đôi khi tạo những mảng giống hình mặt người hay mắt, dân chơi gọi là "vân mặt quỷ". Không phải hạt sưa nào cũng có vân này, và có vân này cũng chưa chắc là sưa, nhưng vân thẳng tắp, đơn điệu như gỗ công nghiệp là dấu hiệu khác thường.
Mặt hạt mịn, lỗ mạch nhỏ. Soi gần dưới đèn, hạt sưa đã đánh bóng có mặt mịn, lỗ mạch nhỏ và khá đều. Gỗ tạp nhuộm thường thấy lỗ mạch to, màu nhuộm đọng đậm trong các lỗ đó tạo những chấm thẫm.
Nhìn lỗ xâu dây. Lỗ xâu là chỗ ít được đánh bóng, lộ màu thật của gỗ. Nếu mặt ngoài đỏ đậm mà thành lỗ lại nhạt, vàng hoặc trắng, nhiều khả năng hạt được nhuộm hay phủ màu bề mặt. Đây là phép nhìn đơn giản nhất mà nhiều người bỏ qua.
Có giác thì không phải lỗi. Một số hạt có mảng màu nhạt là phần giác lẫn vào. Người thợ kỹ thường loại hạt này khỏi chuỗi đắt tiền, nhưng hạt có giác không có nghĩa là giả; nó chỉ cho biết khúc gỗ không thuần lõi.
Mùi và độ nặng: hai cảm nhận dễ bị dắt mũi
Sưa có mùi thơm nhẹ, hơi ngọt và thoang thoảng, thường chỉ rõ khi bạn xoa hạt giữa hai lòng bàn tay cho ấm rồi đưa lên mũi. Mùi này không gắt, không nồng như nước hoa. Nếu chiếc vòng tỏa mùi mạnh ngay khi mở túi, đứng cách vài gang tay vẫn ngửi thấy, khả năng cao là đã được tẩm tinh dầu hoặc xịt hương. Cất vòng tẩm hương vào hộp kín vài tuần, mùi sẽ nhạt hẳn, còn mùi gỗ thật thì vẫn giữ được ở mức nhẹ.
Về độ nặng, lõi sưa khá đặc nên hạt có cảm giác chắc tay, không bồng bềnh như gỗ nhẹ. Tuy vậy, độ nặng là cảm nhận rất tương đối: cùng một chuỗi, hạt to sẽ nặng hơn hạt nhỏ, gỗ để lâu khô hơn sẽ nhẹ hơn gỗ mới tiện. Nhiều gỗ đỏ khác như trắc, cẩm lai còn nặng hơn sưa. Vì thế, dựa vào trọng lượng để kết luận "sưa thật" là không chắc.
Một số người dùng phép thả nước, đốt thử hay ngâm hạt xem nước đổi màu. Các phép này dễ làm hỏng hạt (cháy sém, nứt, mất lớp bóng) và kết quả lại trùng với nhiều loài gỗ khác. Bạn không nên tự đốt hay ngâm một chuỗi vòng mới mua; nếu nghi ngờ thật sự, cách đáng tin hơn là nhờ nơi có chuyên môn giám định gỗ xem mẫu.
Những hạt gỗ hay bị gọi là "sưa"
Tên gọi trên thị trường rất lộn xộn. Bảng dưới liệt kê các nhóm hay gặp để bạn hỏi người bán cho rõ.
| Tên người bán dùng | Thực chất thường là | Cách nhận ra sơ bộ |
|---|---|---|
| Sưa đỏ, sưa Bắc | Có thể là sưa Bắc Bộ thật, nhưng hiếm | Màu đỏ nâu có sọc, mùi nhẹ, người bán nói được nguồn gỗ |
| Sưa Lào, sưa Campuchia | Thường là loài khác cùng chi hoặc khác chi, mang tên sưa để dễ bán | Màu và vân có thể gần giống; hỏi thẳng tên loài |
| Sưa Nam Phi, sưa châu Phi | Gỗ đỏ nhập khẩu, không phải sưa Bắc Bộ | Màu thường đỏ đều hơn, mùi khác hoặc rất nhạt |
| Sưa trắng | Phần giác hoặc gỗ sưa non chưa có lõi | Màu vàng nhạt, ít mùi, giá trị thấp hơn nhiều |
| Gỗ đỏ nhuộm "kiểu sưa" | Gỗ tạp nhuộm màu, phủ bóng | Thành lỗ xâu nhạt màu, lỗ mạch đọng màu đậm |
Gọi đúng tên không làm chiếc vòng kém đẹp. Một chuỗi gỗ đỏ nhập khẩu được bán đúng tên, đúng giá vẫn là món đeo tốt. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ trả giá sưa Bắc Bộ cho một loại gỗ khác.
Mua vòng gỗ sưa: các bước kiểm trước khi trả tiền
Dù mua ở cửa hàng hay mua online, bạn có thể đi qua trình tự dưới đây để bớt rủi ro.
- Hỏi tên gỗ cụ thể: sưa Bắc Bộ hay sưa nhập, nếu nhập thì từ đâu. Người bán nói chung chung "sưa đỏ xịn" mà không trả lời được câu này là dấu hiệu nên dừng.
- Hỏi nguồn gỗ: gỗ tận dụng từ đồ cũ, gỗ có hồ sơ khai thác hay gỗ nhập có giấy tờ. Với loài được bảo vệ, câu hỏi này vừa giúp bạn tránh hàng nhái vừa tránh mua phải gỗ khai thác trái phép.
- Xin ảnh hoặc video chụp sát từng hạt dưới ánh sáng tự nhiên, có cả cận lỗ xâu. Ảnh chụp dưới đèn vàng, qua bộ lọc làm mọi loại gỗ trông đỏ đẹp như nhau.
- Hỏi cỡ hạt (đường kính tính bằng mm), số hạt, chu vi vòng và loại dây. Hạt to 14–16 mm sẽ nặng tay, hợp cổ tay lớn; hạt 8–10 mm nhẹ và gọn hơn.
- Khi nhận vòng, xoa ấm và ngửi, xem màu thành lỗ, so màu giữa các hạt. Ghi lại điều không đúng mô tả và liên hệ đổi trả ngay trong thời hạn cửa hàng cam kết.
- Nếu chuỗi có giá trị lớn và bạn vẫn băn khoăn, nhờ một đơn vị giám định gỗ độc lập xem mẫu thay vì tự thử bằng lửa hay hoá chất.
Một người bán uy tín thường sẵn lòng nói rõ "đây là sưa nhập, không phải sưa Bắc Bộ" hơn là để khách phát hiện sau.
Các kiểu vòng sưa thường gặp và chọn theo cổ tay
Cùng là gỗ sưa, cách tiện hạt và kiểu xâu tạo ra những chiếc vòng rất khác nhau về cảm giác đeo. Dưới đây là các kiểu bạn hay gặp.
- Vòng hạt tròn một vòng. Phổ biến nhất, cỡ hạt từ 6 đến 20 mm. Hạt càng to càng lộ vân và nặng tay; hạt nhỏ gọn, hợp đeo cùng đồng hồ.
- Vòng hạt dẹt, hạt đốt trúc. Hạt tiện dẹt hoặc có ngấn như đốt tre, nằm sát cổ tay hơn hạt tròn, ít lăn và ít va bàn phím. Kiểu này đòi hỏi thợ tiện đều tay để các hạt khớp nhau.
- Vòng bản nguyên khối. Khoét từ một khúc gỗ thành vòng kiềng liền, không có dây. Muốn làm được phải có khúc lõi đủ to và không nứt, nên hiếm và dễ vỡ nếu rơi xuống nền gạch. Cần đo vừa khít khớp bàn tay vì không co giãn.
- Chuỗi dài quấn nhiều vòng. Thường 54 hoặc 108 hạt nhỏ, quấn hai đến ba vòng cổ tay hoặc đeo cổ. Đẹp nhưng dễ vướng khi làm việc tay chân, nên hợp người làm việc nhẹ.
- Vòng phối hạt chặn. Xen hạt bạc, đồng, lu thống hoặc một hạt đá giữa các hạt sưa. Hạt chặn kim loại nên xem kỹ mép lỗ, mép sắc sẽ cứa đứt dây sau vài tháng.
Đo chu vi cổ tay sát da, cộng thêm khoảng 1 cm cho hạt nhỏ và 2 cm cho hạt từ 14 mm trở lên vì hạt to ăn bớt vòng trong. Vòng vừa là vòng xoay được quanh cổ tay mà không trượt quá khớp ngón cái.
Đeo và giữ vòng sưa cho lên màu đẹp
Gỗ sưa có tinh dầu, nên khi đeo thường xuyên, hạt sẽ sậm dần và bóng lên tự nhiên nhờ ma sát với da và lớp dầu mỏng từ tay. Quá trình này chậm, tính bằng tháng. Bạn chỉ cần đeo đều, lau bằng khăn cotton khô mỗi tối, không cần bôi thêm dầu.
Sưa vẫn là gỗ, nên kỵ ngâm nước lâu, kỵ phơi nắng gắt và kỵ để gần nguồn nhiệt như mặt bếp, máy sưởi. Khi tắm, rửa bát, bơi lội, nên tháo vòng ra. Nếu lỡ ướt, lau khô ngay và để vòng nghỉ ở nơi thoáng, không sấy bằng máy sấy tóc. Nước hoa, kem chống nắng, dung dịch rửa tay có cồn nếu dính thường xuyên sẽ làm mặt hạt xỉn và mùi nhạt.
Dây chun là phần nhanh hỏng nhất. Thay dây khi thấy vòng chùng, khoảng hở giữa các hạt rộng ra. Nếu chuỗi có giá trị, bạn có thể đổi sang dây cước bọc hoặc dây dù mảnh, chắc hơn dây chun thường. Khi cất lâu, đặt vòng trong túi vải, không để trong túi nhựa kín vào mùa nồm vì hơi ẩm đọng lại dễ gây mốc.
Câu hỏi thường gặp
Vòng gỗ sưa có chìm trong nước không?
Lõi sưa khá đặc nhưng không phải hạt nào cũng chìm; điều đó phụ thuộc phần lõi, độ khô và cỡ hạt. Nhiều loài gỗ đỏ khác cũng chìm. Vì vậy, thả nước không phân biệt được sưa thật, lại có thể làm hạt ngấm ẩm, nứt về sau. Bạn không nên dùng phép thử này cho vòng mới mua.
Mua vòng gỗ sưa có vi phạm pháp luật không?
Sưa Bắc Bộ là loài được bảo vệ, việc khai thác, mua bán gỗ phải có nguồn gốc hợp pháp. Người mua lẻ một chiếc vòng nên hỏi nguồn gỗ và chọn nơi bán minh bạch. Nếu định mang vòng ra nước ngoài, bạn nên tìm hiểu quy định CITES và hải quan nơi đến trước khi đi, vì chi Trắc thuộc danh mục kiểm soát.
Sưa đỏ và trắc khác nhau thế nào trên vòng tay?
Cả hai cùng chi Trắc, đều là gỗ đỏ nặng. Trên vòng, trắc thường có màu đỏ tím đến nâu sẫm, vân sọc đều hơn và mùi chua nhẹ khi mới tiện; sưa có vân lượn nhiều hơn và mùi thơm ngọt nhẹ. Khác biệt này không phải lúc nào cũng rõ, nên tên gỗ cần người bán cam kết.
Vì sao vòng sưa mới mua có mùi nồng rồi nhạt dần?
Có hai khả năng. Gỗ mới tiện còn nhiều tinh dầu bề mặt nên mùi rõ trong vài tuần đầu, sau đó ổn định ở mức nhẹ. Nếu mùi gắt, giống nước hoa và mất gần hết sau một hai tuần, nhiều khả năng hạt đã được tẩm hoặc xịt hương. Mùi gỗ thật giảm nhưng không biến mất hẳn.
Cỡ hạt vòng sưa nào hợp cổ tay nữ?
Cổ tay nữ thường hợp hạt 8 đến 10 mm, đeo nhẹ và gọn khi làm việc văn phòng. Hạt 12 mm trở lên sẽ nổi bật hơn nhưng nặng tay và dễ va bàn phím. Trước khi chọn, đo chu vi cổ tay bằng thước dây rồi cộng thêm khoảng một đến hai centimet để vòng không bó.
Vòng sưa bị bạc màu có phục hồi được không?
Hạt bạc màu thường do nắng, nước hoặc hoá chất. Bạn có thể lau sạch, để vòng khô hẳn rồi đeo đều để hạt lên màu lại dần nhờ dầu tự nhiên của gỗ và ma sát da. Với chuỗi bị xỉn nặng, thợ tiện có thể đánh bóng lại bề mặt; hạn chế tự bôi dầu ăn vì dễ ôi và bắt bụi.